Шодї РАЉАБЗОД

ИМТИЊОНИ

ЌИСМАТ

ДУШАНБЕ

2024

УДК 891.550-3

ББК 84 тољик 7-4

Ш-21

Имтињони ќисмат, њикояњо: Шодї Раљабзод, – Душанбе, Мењрољ Граф, 2024. – 240сањ.

Мањаррир

Абдурауф Муродї

Мусањњењ

Мадина Диловарова

Китоби “Имтиҳони қисмат” ҳикояҳои тозатаълифи нависандаи соҳибистеъдод Шодӣ Раҷабзодро дар бар гирифтааст. Дар онҳо адиб бештар ба мавзуъҳои муборизаю талоши одамон баҳри инсофу адолат, тасвири некию накукорӣ, мазаммати хислатҳои ношоиста, таблиғи худогоҳию ватандӯстӣ таваҷҷуҳ зоҳир кардааст.

Ғояю муҳтавои китоб судманду омӯзанда буда, умед аст, ки мақбули доираи васеи хонандагон ва боиси болидатабъии онҳо хоҳад шуд.

ISBN 978-99985-833-37

© Шодї Раљабзод

ЉЕМПЕРИ САБЗ

Расо бист сол мешавад, ки вай, зани миёнаумр, вале замоне љавону хушпайкар, азобу дарди љонгудози руњиро аз сар мегузаронад. Чу гунањкори осї назди шавњар бо њама латофату нозукадої ва зањмату ранљкашиданњо наметаво-над худро њаќ барораду покдоману боиффат буданашро ба исбот расонад. Аслан, зан бо ѓуруру шикебої ва имондорию порсоии худ аксар њангом суханони зањрогину наштардори шавњарро ба як пашизе њам намегираду банди андешањои гарону дардолуд, ки маѓзашро тазъйиќ медињанд, бо худхўрињои дарунї, даст афшонда, аз пайи сариштаи кору бори рўзгор мешавад.

«Ман назди бандааш не, фардо пеши даргоњи Худованд бо покию бегуноњии худ сарбаланду дилпур бошаму хиљолатманду шармзада не. Дигар маро чї бок аз ѓур-ѓуру таъну мазамматњои шавњар, ки бист сол мешавад ба тардоманию нопок буданам ишора мекунаду зањр мезанадам». Њар чї буд-набуд, гузашт. Охир, вай љое хондааст, ки бадгумонї аз амалњои њаром аст. Пас, бо «соњиби сараш» дигар бо кадом забон суњбат кунаду њаќиќати њолро фањмонад? Намедонад. Шигифтангезу аљиб он аст, ки шавњараш бањри исботи беиффатии ў далелу мадраке надорад ва њам шоњиде, ки аз воќеияти талх сарчашма гирифтани ин рухдодро тасдиќ кунад. Танњо гоњ-гоњ, бо гузашти солњо, шабу нимшаб ва њам рўзњои фароѓат дар хона ногањону нохоста оташи дерини аламу рашкаш афрўхта мегардаду ба таънаю айбљўйии ў мегузарад ва мегўяду мегўяд. Љамеи суханони хашину тањдорашро бо як љумла хулоса мекунад:

-Ба ту бовар надорам.

Зан ибтидо ба ин њарфњои шавњар њазору як далелро шафеъ оварда, посух медод, ки њељ гуноње накардааст. Солњои баъдиљангї зиндагї маљбураш кард, ки дар бозор нишаста, ба савдо машѓул шавад. Вале њаргиз аз роњи таќво берун гом нанињодааст. Чун шавњар ўро муртакиби гуноњ мењисобад, чаро мард шуда, рўзу моњу њафта ва солњоро дар идораи колхоз њамчун муњосиб бе маош ва подош бар боди фано дод? Чаро мисли муаллими њамсояаш Асрор, муњандиси роњ Сабзалї, духтури бунгоњи тиббї Алї ва чанди дигар ба тиљорат ва савдои биринљу равѓан ва меваљоту сабзавот машѓул нашуд, то аробаи зиндагиро пеш бубарад? Чаро ин амалњоро ба шаъни худ лоиќ надонист? Охир, чаро ўро - њамсари аз хобу хўр мондаю зањматкаши хаставу афсурдањолашро ба бозор равон карду нагузошт, ки дар хона думболи корњои рўзгор ва парастории фарзандон шавад? Чаро?! Ва акнун ўро ба нопокї муттањам мекунаду сари њар гуфтораш ибораи «ман гумон мекунам»-ро истифода мебарад.

«Ман гумон мекунам, ки дар бозор, шояд дар кадом хонаи сарватманде ба хотири пул шуда, аз бањри њама арзишњои олии зиндагї, шавњару фарзандон баромада, ба амали зишт даст задаї? Дилам мегўяд, ки… аз рўйи таъбири «дар зарурат раво бувад» амал карда, боре… рўйи зиндагии бафайзу бонишотамон хати бутлон кашидаї? Охир, ман ба сидќу имони ту эътиќоди зиёд доштам. Мефањмї?» Зан аз суханони шавњар аламу дард мекашад, мехоњад садо баланд кунаду ўро назди Худованд тавба дињад ва ба адлу инсоф хонадаш. Гўяд, ки ин њазёну њангомањояшро бас кунаду ба вай не, ба фарзандон, ки бузургу баркамол шудаанд, рањм намояд. Аммо на! Њарфе намеафзояду сукутро ихтиёр мекунад. Аз чї бошад, ин оромию тамкини зан шавњарро бештар ѓазабнок месозаду ба кўйи гумону хаёлњои вањшатзо тела медињад. Чанде ќабл чангу ѓубори хотирањоро «афшонда», њамон њодисањои замони баъдиљангиро кирми шубња ба дилаш панља задаю беќарору ошуфтааш карда, аз овозаю њангомањои он айём, ки бо чанд зани бозорнишини дења рабт дошт, ёдовар шуд. Ва таъкидан боз хулоса кард: њамсараш њам мисли зани кали Собир ё Салими ронанда ё Нодири ќассоб ба хотири пули сабилмонда ва дарёфти нону анвои ѓизої бо мардњое сарватманди тољир ба аъмоли ногувор ва шармсорию расвої даст задааст.

«Агар њамин тавр воќеъ шуда бошад, вой бар ману шарафу обрў ва наљобатам,- чашмонаш огандаи љањлу нотавонї ва табъаш гирифтаю лабонаш пир-пир парида мегуфт мард ва бархоста рў-рўи хона ќадам мезад. Њамсар, ки воќеан, бо гузашти бист сол њанўз њусну тароваташ накоставу чашмони сиёњи зебояш нигоњи софу самимонае доштанду аз ќалби чу оби чашмасорон поку мубаррояш шањодат медоданд, бо оњанги нарму мулоим ба мард мефањмонд, ки њушашро дар љояш монад. Аз он рўзгорон бист сол пушти сар мешавад. Барои онњо, ки имрўзу пагоњ соњиби наберањо мешаванд, бас айби бузург аст, ки зиндагие баста ба гумону шубњаро ба сар баранд.»

«Ман,-мегуфт њамсари дар аъроф монда, - аз он занњои сабукпою беандешае, ки ки на аз Худо метарсанду на аз бандааш ва шавњарро чу махлуќи безабон зину лаљом зада, савор мешаванд, нестам. Модару модаркалонамро тамоми мардуми дењ медонанду иззаташонро ба љо меоранд. Падарам умре дар сањроњои колхоз дењќон буду мењнати њалол мекард, бобоям Эшони Холиќназар авлиё буд, ки дар таќвою парњезгорї ва илму каромоташ њељ љои шаку нобоварї набуду нест. Ман тарбияту насињати волидон ва бибию бобои шарифамро дар гўш њалќаи зар бинмуда, аз роњи рост берун ќадам назадаам. Ё магарам савганд бихўрам? Дигар роње дар илољи њалли ин савдо намебинам. Ба Худо, розиям бо Ќуръони маљид ќасам хўрам. Оќибати нек надорад ин бадгумонию шабону рўзон маро ба мањкамаи имону виљдон кашидан. Ошкоро мегўям, ки инчунин зиндагї њаром аст, касиф аст, бефайзу баракат аст ва воќеањои баду маъшуме дар пай дорад. Худоё, аз њама офату бадињо нигањбони хонадони мову фарзандонамон бошї!»

Шавњараш якраву сахткўше буд, ки ришханде дар лабонаш ба пайдо омада, даст афшонда, такрор мекард:

«Ман ба ту бовар надорам. Ин ки бо њам сар ба як болин мегузорему назди мардум гўё рўзгори босаодате дорем, ба хотири фарзандонамон аст. Вагарна… як рўз дар ин хонаю њавлї мењмонат намекардам».

Ва ана дар њамин мавќею њолат замину осмон дар пиндораш чарх задаву оламу одамро фаромўш карда, ѓуруру шараф ва нангаш боло гирифта, зан низ бархост аз љой, ки аз фарти њаяљону ѓазаб дастонаш меларзид.

«Њо, ман зани сабукпойи каљрафтор будам,- киноя зад вай. - Њо, бо мардони сарватманду серпул гаштаму маблаѓи заруриро ба даст овардам ва нону равѓану сабзї, пиёзу картошка, шакару дигар нозу неъматро харида овардам, то ки шиками фарзандон ва ту – амири Бухороро сер кунам. Њо, ман пасту ноодаму хиёнаткорам. Њо, мењру вафою садоќат надорам. Њо, ба њусни љамилаам маѓрур шуда, њар касу нокасро писанд намекунам. Њо, аз ќавли ту, чашмам бад аст. Акнун бигў, дигар аз ман чї мехоњї? Љонамро ба њалќам овардї, хўрдагиям зањру заќум аст. Охир, ин хел беохир бањси мо то кай давом меёбад? Дар ин сару савдо умри љавониям барбод рафт. Аз ин зиндагии талху пурѓам чї дидам? Нуњ фарзанд зоидам. Нуњ одами зинда! Онњоро худ нахўрдаму хўрондам, на шаб хоби бароњат доштаму на рўз. Баданам либосу пирањани навро надида, њар чї ёфтам, барои тифлон сарф кардам. Аз њусну латофатам чизе намонда: мўйњоям сафеду чашмонам камбин, абруњоям рехтаву ожангњо чу гиёњи њарза ба рўям давида. Барои кї љон кандам? Подоши ин њама азобу талош, дар чор фасли сол, дар гармои майнасўз, зимистони сарду ќањратун, зери боронњои бањорону тирамоњон дар по калўши резинии ќоќ, тањи як љемпери тунук дар рўйи сименти пур аз рутубату нам, аз субњ то шом, гоњо то намози хуфтан дар бозор бо як по рост истодан барои киву ба хотири чї буд? Магар барои фарзандон, барои рўзгори ободу фирўз набуд? Магар ту метавонистї ё мехостї назди касе дасти ниёз барию миннат бикашї? Дар њар сурат, ман намегузоштам, то сарафкандаю ољиз бошї, назди мушкилињои Њазрати зиндагї. Ва бар ивазаш… суханњои сард, туњмат… Эњ…»

«Хайр, ин ќадар бо обуранг азобњоятро ќисса кардї, ки маро ба инсоф бихонию ба ту рањмам ояд ва «ба гузашта салавот» гўям?»- чашм аз чашми њамсар наканда гуфт шавњар. Маро бовар кунондан мехоњї? Њамин тавр?»

Зан барошуфт ва бар тавсани ѓазаб нишаст ва нохоста бонг зад:

«Ё ба додгоњ бикаш маро, ё љавобамро дењ!»

Шавњар чун шуълавар гардидани оташи ѓазаби њамсарашро мушоњида мекунад, зуд оњанги гуфторашро шабењи њуќќабозон таѓйир медињад, аз забонаш, ба ќавле, шањду шакар рехта, дасти навозиш бар шонаи зан ва хирмани мўяш мебарад ва хандаи дурўѓину фиребое дар чењрааш ба пайдо омада, сар хам мекунад ва бо тавозуъ: «хайр, хайр, шуд, шуд», мегўяд оромона ва меафзояд, ки туро санљидам, азизам. Њамакнун эътиќодам як бар дањ афзуд, ки дар зиндагї солењаву бонафозат ва ѓамхору дилбастаи фарзандонї. Њо, медонам, ки он айёми сангину тирарўзони нањс ба хотири ёфтани пораи ноневу гурусна намондани фарзандонамон машаќќату азобњои зиёдеро тањаммул кардї, њусни расои љавоният хазон гардид. Кори сад мардро ба сомон расондї. Барои минбаъд дар ин бобат њарфе намезанам ва дарду аламњои куњнаро бод намедињам. Бубахш, љони ширин!»

Аз чї бошад, њамсар, ки дили бузург, вале содае дошту олам-олам мењру муњаббат дар он њамчун ганљи номакшуф нуњуфта буд, дарсоат аз аспи ѓазабу љањл мефуромад ва ашк дар чашмонаш тўфон барангехта, он рўзњоро хаёлан пеши назар оварда, ѓайриихтиёр сар ба китфи шавњар мегузошт ва пичиррос мезад:

«Њељ гоњ гумони бадро ба дил роњ надењ, отаи Шањбоз. Њамеша ба Холиќи якто такя кун. Њар шахс барои рафтору аъмолаш имрўз не, фардо дар ќиёмат љавоб хоњад гуфт. Ту наѓз медонї, ки дар тўли зиндагиамон ба чї беморињое мубтало нагаштам ман. Аммо фикри он ки кўдаконамон гуруснаю ташна намонанд, љисми зору низорамро кашолакунон роњ сўйи бозор мегирифтам. Ман метавонистам, ки хоб раваму аз пайи табобат шавам. Љонам биосояду хастагиямро дур созам. Вале на, на! Њар даќиќаю лањза нидое аз ботин ба гўшам мерасиду ошуфтаю беќарорам мекард: ба чашмони кўдаконат, ки шикамашон «бўи нон нагирифтааст», чї тавр нигоњ мекунї? Бо ин њол, магар метавонї муросо кунию осуда сар ба болин гузорї? Пас, вазифаи модарии ту аз чї иборат аст. Ана, њамин ово маљбурам мекард, ки дандон ба дандон монда, дардро дар синаам кушта, роњ сўйи бозори шањри калон бигирам».

Аммо… бо гузашти рўзњову њафтањо шавњар бедимоѓу парешон, боре шабонгањ, ваќте ки сар ба болин мегузоштанд, гўё кашфиёти нав ё бозёфте карда бошад, суханро аз дур оѓоз намуда, ба ёди њамсар воќеаи гум шудани љемпери нави сабзгуни ўро овард ва сар љунбонда афсўсу дареѓ хўрд:

«То њол барои ман муаммост, ки ту њамон ваќт як љемпери наппа-навро ду њафта њам напўшида, гум кардї. Боз дар бозор! Охир, он љемпер сўзан набуд, ки куљое афтонда, бо њазорон талошу љустуљў наёфта, «э бало ба паси як сўзан»-гўён аз кофтукови он батамом даст кашида бошї».

Ва гирењ бар абрувон зада, њамсарашро ба посух гуфтан ба суоли ќотеъонаи худ маљбур мекард:

«Пас, бигў, он љемпер чї тавр гум шуд?

Шояд дар бозор нею дар кадом хонае аз ёдат баромада бошад?»

Зан дафъатан андуње дар жарфи чашмонаш зуњур карда, нињоят оромона суханони шавњарро тасдиќ кард:

«Рост мегўї, ман аз ташвишу такудави зиёд њушам парешон, аз ѓайб задани молу калои ба фурўш баровардаам ё ана њамон љемпери сабз хабар намеёфтам. Чанд дафъа ин ё он халтаи себу ангур, картошкаю пиёз, сабзї ва меваю сабзаљотро дар бозори серодаму пурѓавѓо гум кардам. Гум кардаму нафањмида мондам. Хаста мешудам, чашмонамро хоб пахш мекард. Чунки дамидани субњро интизор нашуда, њанўз хурўсњо љеѓ назада, торик – торик мебаромадем аз дења. Ва бору коло – халтањои мева (себ, хурмо)-ро бардошта, то роњи калон мебурдем. Эњ, чї рўзњои талху сиёње буданд он рўзњо, ки бо ба ёд овардан маѓзат ба дарду ќалбат ба сўзиш медарояд. Пеши худ мегўйї, ки ин њама дар зиндагият рўй додааст ё афсонаву рўъёе беш нест? Боварат намеояд, ки он талхрўзњоро пушти сар намудаї…

Њамон љемпери сабзрангро низ дар куљое аз тан бароварда мондам, ки аз ёдам баромадаасту фардо, ваќте ки ба бозор расидам, аз занњои савдогар пурсуљў кардам, вале касе аз чунин љемпер хабар доштанашро ифшо накард. Њама бо ѓаму ташвиши худ овора. Ё шояд кадоме аз онњо аз ин љемпери наппа-наву оњорї хабар дошту сир бой намедод? Њар кор рух доданаш мумкин буд. Замони пуртањлука ва серташвиш, баъзењо оламу одамро фаромўш карда, ба њар амали ногувор даст мезаданд. Боз кї медонад?» Ва зан оњ кашида, рў ба дигар тараф гардонд. Пеши назараш дубора он лањзањои оворагию сарсонї ва даводаву такопў падидор гашт. Занњои савдогар баъд аз мавсими меваю сабзаљот ба фурўши дигар анвои ѓизої машѓул мешуданд. Њамсари мард низ бо маслињати чанд зани њамдења ва сокинони дењањои њамсоя ба хариду фурўши нон оѓоз кард. Аз нонпазњои мањаллањои канори шањр, бештар аз њудуди Ховарон нони гарму дастсўзи бозориро харида, дар халтањо љо карда, пиёда се-чањор километрро тай карда, ба бозори Калон мерасиданд. Тавону неру аз дасташон рафта, араќ аз сару рўяшон шорида, ба нафас рост кардан имкон намеёфтанд. Ба хариду фурўши нон аксаран дар бањорон рў меоварданд. Ана, дар яке аз њамин гуна рўзњои бањорон, ки њаво софу офтоб бо анвори љонфизояш ба тан њаловат мебахшид ва атри гулу сабзаву гиёњњои навдамида ба машом форам мерасид, зан љемпери чанд рўз ќабл аз ин харидаашро гум кард. Шомгоњ ба хона расиду шавњар рў ба рўяш пайдо шуда, аввалин пурсише, ки дар нўги забонаш пайдо шуд, њамин буд:

«Тањи як курта рафта будї?»

Зан, ки лакоту бефарањ буд, баногоњ ба хотираш љемпер расид.

«Не,-гуфт дар посухи шавњар, бомдодон њанўз њаво сард аст, љемпер бар тан карда будам. Бояд њамин љо, дар даруни халтањо бошад.» Ва њарчанд њадањаву осема халтањои дасташу рўймолњои дохили онњоро чаппа-роста кард, ѓайр аз чањор дона нон ва як сар собун чизе ба назар нарасид. «Эњ,-даст ба пешонї бурдаву аз њайрат чї кор карданашро надониста, пичиррос зад:

-Сабил дар куљое монда омадаам. Њай афсўс, љемпери наппа-нав буд. Кош аз тан намебаровардам.

-Ку, пагоњ рафта аз занњои бозоракї пурсуљў кунам. Гўр њушам шавад, ин чї балоест, ки хотирпарешон шудаам?»

Шавњар ѓазабаш боло гирифта, чинњои пешонияш зиёдтару барљастатар гардида, даст афшонд:

«Љемпера меёбї. Агар аз бозоракињо пурсидаву љустуљў карда наёбї, пас аз хонаи нонпаз суроѓ мекунї. Ёбї, њалолат бод, агар не, пас… ту њам мисли зани кали Собиру Рањим ягон наѓма баровардаї».

Ва хандид. Зањрхандаи сарду нофорам, ки аз дунёи разиливу ќабоњат, берањмї, носипосї ва тањќири иззу шарафи зани нањифпайкару аз кашокаши таќдир маъюсу ољизу нотавонманд мегуфт. Дунёе, ки фазову муњиташ паридарангу бетароват, њасрату навмедї дар ќалбњо нуфуз пайдо кардаву аз офтоби дурахшону самои нилфом ва атру накњати махмуркунандаи гулу гиёњњои бањори нозанин дар он асаре нест. Тирагиву зулмот, ки аз фишори он њаракати хун дар бадан карахт ва озодию ворастагии инсон мањв ва фано меёбанд, ин фазоро фаро гирифта.

Њамсар сархаму хомўш ва лолу карахт, моно бар он ки гуноњи бузурге содир карда бошад, ѓам дар гулуяш печидаву нафасгирияш номуназзам гардида, рўйи суфа нишаст…

Ва њамааш аз њамон рўзи нањсу маъшум оѓоз гардид. Дигар шавњар њар шомгоњ аз таќдири љемпер пурсон шуда, љонашро ба њалќаш оварда, занро, ба ќавле, «хун медод». Бо гузашти солњо оташи он «савдо» гоњ баланду гоњ паст гардида, то имрўз идома меёбаду идома ва ба кўњи ѓам дар синаи зан мубаддал гардида, ќарору оромиро аз ў мерабояд. Чї кор кунад? Чї тавр бегуноњии хешро собит созад? Намедонад. Замин сахту осмон баланд. Гўши фарёдшунав нест. Эњ зиндагї, зиндагї! Инак, мард лахчаалови тањи хокистари воќеаву рухдодњои мозиро рў кардаву занро ба нопокиву беисматї муљрим мењисобад:

«Кї медонад, дар хонаи кадом пулдор мењмон шуда, ба амале даст зада, аз шармсорию расвої љемпера аз ёд баровардию худ хабар нашудаї?

Ё шояд дар мошини ќимматбањои тољире…».

«Бас, шуд, кифоя,-суханони шавњарро бурид зан, ки ашки чашмонаш ба бари рухсорањояш шорида, дилаш ба кафидан наздик омада буд.

-Дигар ин зиндагиии мо њаром аст, маъное надорад. Ман аз ин ба баъд назди ту худро сафед намекунаму њаќ намебарорам. Њар коре, ки аз дастат меояд, ба анљом расон. Як рўз не, як рўз њаќ ба њаќдор мерасад. Дар номи Худо љонам, дар њељ давру замон њаќро ноњаќ ва ноњаќро њаќ набаровардааст». Ва аз бистар берун шуда, гирёну нолон ба хонаи бачањо гузашт…

Ин гуна зану шавњар ќањрию ногап рўзгори нобасомону талхе аз сар мегузаронданд. Андак-андак сардие, ки дар байни онњо ба амал омада буд, дар дењ овоза шуд. Ва боре мард узр пеш оварда, аз роњи муросову созгорї хост бо зан равзанае аз њамдилию њамсуњбатї кушояд. Аммо њамсар рў турш кардаву ранљу озоре дар дил ин тасмими шавњарро ќотеъона рад кард.

«Ман бо ту дигар зиндагї намекунам, - гуфт вай бо оњанги сард. - Бист сари сол зањробаи ѓаму дард чашидам, хун хўрдам. Акнун бас. Валекин дар назди ту худро гунањкор намедонам. Бирав, зани дигар бигир!

Ман ба ин розиям».

Мард аз ин пешнињоди ѓайримунтазира дар љояш такон хўрд, монанди мурдааќлњо сарашро дудаста дошта, фарёд кашид: «Нољинс, бадгавњар, Хонаи ободамро хароб мекунї? Фарзандонамро дар чорсўи зиндагї њайрону бечора мегузорї? Ман аз аввал медонистам, ки аз дасти ту њар бало меояд. Шаттоњ, худозода. Оњ, оњ…»

…Кї медонад, ин мољарои дерњангоми зану шавњар то кай идома меёфт, агар… Агар дар як нимарўзи гарму тафсони айёми тобистон дар назди дарвозаи мард зане солманду рўймоли калони сиёњфоме даври сару гарданаш печонида, ки чашмонаш нигоњи пурмењру беѓубор дошт, пайдо намешуд ва ду-се дафъа љеѓ намезад. Њамсари мард ба назди зан, ки дар даст халтаи селофание дошт ва хиљолатомез ба пеши пояш менигарист, њозир шуд ва ўро ба хона таклиф кард.

-Не, рањмат, хоњар,-узрхоњї кард «мењмон»-и ношинос ва лаб газида, лањзае хомўш монд.

-Медонед, ман дар назди шумо гунањкорам. Ќариб бист сол мешавад, имону виљдонамро сўхта, ин розро пинњон доштам. Лекин дар ин муддат фањмидам, ки дар њар кору амал ва њодисањои зиндагї њикмати Худованд нуњуфта будааст.

-Ман аз ин суханони шумо чизе нафањмида истодаам,-њайраташро пинњон надошт зан. – Шумо аз куљоед, барои чї пеши мо гунањкор будаед? Боз аз њикмати рўзгор њарф мезанед.

-Рост, рост,-посух дод «мењмон» ва шавњари занро дид, ки оњиста-оњиста гом нињода ба онњо наздик мешавад.

-Ман аз дењаи Камонгаронам,-ба суханонаш идома дод вай.-Шуморо, хоњарљон, шинохтам. Солњои вазнини баъдиљангї дар бозор савдо мекардем. Меваю сабзавоту њар хел молу коло мефурўхтем, то ки бегоњ як пора нон ёфта, ба хонањомон биёрему шиками кўдаконамонро сер кунем. Шавњари ман Латиф ном дошт. Вай дар фермаи колхоз кор мекард. Љанг сар шуду на ферма монду на чорвои давлат. Хўљаинам азобњои зиёде кашид. Дар партовгоњ кор мекард. Баъд Расия рафт. Хайр, њамаи мардум машаќќат кашиданд, дарди маълум. Лекин то охирин нафасњояш маро аз наздаш дур шудан намемонд. Мегуфт, ки вафодортарин зан њастї ту. Хидмате, ки барои фарзандонам кардаї, як умр дар ёдам мондааст. На шаб хоб будию на рўз ором доштї. Инак, як сол мешавад, ки аз пову пар мондаам, ту ба болои дар бозор шиштану савдо карданат, тару хушкамро пок мекунию њарфе зиёдатї намегўї. Худо њафтпуштаата рањмат кунад. Ва ќабл аз љон додан таъкид кард, ки дар шањри Кофарнињон аз дўсташ, равѓанфурўши бозор ду њазор сомонї ќарздор аст. Њамин ки маблаѓ дарёфт кардам, ќарзи ўро бурда дињам, то вай дар гўр ором бихобад. Ман чандин сол дар бозор нишаста, ба савдогарї машѓул шудам, аммо маблаѓ љамъ карда натавонистам. Охир, чанд сўм пуле, ки аз фурўши коло даромад мешуд, ба хариди чор-панљ нон мерасиду халос. Шумо, хоњари љон, аз кадом мањаллаи шањр нон харида меовардеду дар шафати ман мефурўхтед. Боре ингуна халтањои нонро наздатон гузоштеду як халтаи холиро дар пањлуятон. Шомгоњ баъди анљоми савдо ва «хунук» шудани бозор њама сўйи истгоњи мошину автобусњо мешитобидем. Як ваќт ман охирин себњоро фурўхта, халтањоямро љамъ карданї шудам, ки чашмам ба халтаи шумо афтид, ки аз ёдатон баромадаасту монда рафтаед.

«Эњ, аз ёдаш баромадааст, - гуфтам ва он халтаро бо худ гирифтам, ки дар дарунаш матои сабзе ба чашмам бархўрд. Ба даст гирифтам, ки љемпери хушдўхти сабзранге будааст. Њавасу њушам рафт. Халтањоро љамъу гир карда, чор-панљ нон харида ба хона омадам. Пеши худ ањд кардам, ки фардо љемперро ба соњибаш, яъне ба шумо, ки бонуи раънову моњсимо ва чашму абрусиёње будед, мерасонам. Аммо… субњ ба васвасаи шайтон дода шудам ва аз ќавлам гаштам. Љемпер, дар њаќиќат, бо љилою тобиши ранги худ чашм мебурд ва нафису нозук буду боби пўшидану ба мењмонї ё маъракаи њамдењагон рафтан. Тамаву њирсам боло гирифт ва љемперро бозпас ба даруни сандуќ гузоштам. Чун дар бозор шумо суроѓи љемпер кардед, баданам оташ гирифта, мушакњои рўям ба паридан даромад, аммо худро ба карию нофањмї задам. Ва њамон рўз дарёфтам, ки гоњо машаќќату сахтињои рўзгор одамро муњтољу дастнигар ва тамаъкору фиребгар њам мекардааст… Дигар бо њамин сирри љемпери сабз ошкор нагардид. Хайр, солњо ноаён паси сар ва фарзандонам калон шуданд. Ду писарам ба муњољират рафта, зањмат кашида, маблаѓи хуб роњї мекарданд. Духтари яккаву ягонаамро бо обрўю иззат ба шавњар додам. Васияти шавњарамро иљро карда, баъди чанд муддат ќарзи равѓанфурўши љўраашро ба бозори Кофарнињон рафта, боз гардондам.

Бо ин њама, аз чї бошад, руњам доим ноором буд. Шабњо хоби бароњат намерафтам. Дар ибодатњоям аз Худованд талаби маѓфирати гуноњонамро мекардам. Аммо шумо, хоњари љон, бо љемпери сабзатон њељ аз пеши чашмонам дур намешудед. Баъд, бисёр ваќт шавњарам ба хобам медаромад. Њанўз аз кадом коре хафаманду парешон менамуд. Як дафъа њатто норозиёна мазамматам кард, ки аз роњи сидќу вафо ва ростї берун пой нињода истодаам.

«Фикр кун, ки чї гуноње аз ту содир шудааст»,-гуфт вай ранљишомез. «Баъд пеши худ маќсад гузоштам, ки азму иродаамро ба кор бурда, шуморо, хоњари љон, меёбаму бахшиш мепурсам. Мо, ки њамсояќишлоќ њастем, суроѓ карда, хонаатонро ёфтам.

Зан хомўш монд ва аз халтаи селофанї љемпери љанљолиро баровард, ки рангбохтаю обшуста буд, вале њоло њам зебоию тобише дошт.

-Љон хоњар, аз гуноњам гузареду маро бибахшед,-илтиљоомез гуфт «мењмон». - Ман, охир, хонаю дари обод дорам, соњиби наберањои зиёде њастам, Шукр, зиндагии фарзандон тинљ, серу пуранд. Танњо то ин дам руњан азоб кашидам. Акнун мехоњам, ки бо марњамати шумо ин доѓро абадї бишўяму шабњо хоби бароњат равам.

-Аљаб коре,-сўйи шавњар нигарист зан. - Рост, њаќ љояшро мегирифтааст. Хайр, ба гузашта салавот, ман њазорон бор бахшидам шуморо, хола, њарчанд ки зиндагиямон дар сари мўе овезон буд.

Ва пас аз дирангу тааммул ба зан ва шавњараш маънидорона нигањ дўхт.

- Аммо вай (ў ба шавњараш ишора кард) ману шуморо мебахшида бошад?

Мард аз ѓояти изтиробу хиљолат сурх шудаву њарфе ба забон наоварда, нигоњашро аз њамсар ва зани бегона гурезонд…

ОШИЌИ ЧАШМОНИ СИЁЊ

Барои дўстам

Њељ гумон надоштам, ки замоне дасти тасодуф шуморо аз кадом маконе ноошно меораду рў ба рўи ман менишонад. Ва ман, мани хаёлию ѓарќ дар олами афсонањои рангин, аз ќавли дўсти бофазлам, романтик, шуморо барои худ чун муљассамаи олињае кашф мекунам ва саропо шайдою мафтун ва маљзубатон мегардам.

Ба чашмони сиёњи пурдурахшатон дурудароз ва ба таанї менигараму менигарам ва якбора дар куљо ќарор доштани худро ба боди фаромўшї супурда, нарму мањин ин мисраъњоро рў ба рўятон замзама мекунам.

Ба чашмони сиёњат бингарам, чашмам шавад равшан,

Дар он љое ту бошї, олам аз одам шавад равшан.

Шумо њељ њарфе дар посух ба забон намеоред, танњо ѓунчаи лабонатон мешукуфаду табассуме мављ мезанад дар он лабњо. Аммо ман афсун шудаам, ки оламу одамро фаромўш карда, њанўз аз чашмони сиёњи шарорапоши шумо риштаи нигоњамро наканда, аз бозёфти худ, яъне шумои баландболою хушпайкар масту мадњуш байти дигареро замзама мекунам:

Маро мењри сияњчашмон зи дил берун нахоњад шуд,

Ќазои осмон ин асту дигаргун нахоњад шуд.

Ва…чї аљаб, шумо табассум даври лабонатон њамон мављ зада, бо њайрат сўям дида медўзеду њарфе намегўед. Маро илњоми саршоре фаро гирифтааст, илњоми ишќ, мењру муњаббат, навозиш ва… дўстдорї. Њељ хомўш буда наметавонам. Ошўбу туѓён ва шўру шаафе ошёни диламро фаро гирифта, сар ба деворњои он мекўбад. Садое аз њисори ќалбам бармехезад:

– Бигў, бигў, розу рамзи ошноии ту бењадду њисоб аст. Бигў, ки…

Њо, мегўям, дигар касе маро аз раъйям боздошта наметавонад.

– Ман бо шумо ифтихор мекунам, чун шумо дар ин даргоњи бонуфуз кору пайкор анљом медињед ва аз пайи эљодед!-мегўям бо изтироби шадиде, ки љумла љисму љонамро фаро гирифтааст ва меафзоям:

– Медонед, ман шуморо дар зиндагиям барои худ кашф кардаам. Шумо кашфиёти тозаи манед, ба Худо падидаед, падида!

Аммо шумо, ки оташи шарм ба марзи рухсорањоятон давидаву чењраатон арѓувонї гардидааст, њанўз банди хаёлотеду андешаманд аз ман чашм барнамедорад. Чї чашмони пурдурахшу нигоњашон муъљизаосо! Ё дар нигоњу тасаввури мани дилбохтаи савдозада чунин менамояд?

Ё дар воќеъ, ин њама таљаллие аз партави њусни отифаи чашмгири шумосту инак, ман кам-кам ба дарку маърифати ин зебоии асил расида истодаам? Дар њар сурат, ман ин латофату назокатеро, ки дар саропои шумо ба ранги садгесї мављ мезанад ва хусусан, дар мењвари он ду чашми сиёњи махмури пурнозатон ќарор гирифтаанд, бо риштањои ноаёну нозуки ќалбам эњсос мекунам. Эњсосу дарк ва маърифати ман олист! Шумои аз зебоии нодир шодобу боназофат чаро сухане ба сўхтанњову шиддати азобњои ботинии ман, ки њар лањза хавфи ба таркиш расондани дили ошуфтаву зор ва пора-пора шудани онро наздик месозанд, бар забон намеоред? Чї хомўшии махуфу пурсењр!

Аммо дар пиндори мани сармасту дил аз ихтиёр берун рафта, ин хомўшии шумо намои дигари раъноию њусни чашмгиратон ба шумор меравад. Хомўшие, ки бар зебоиятон зебої афзуда! Хомўшие, ки як љузъи истеъдоди њусну дилрабоии шумост! Хомўшие, ки њазорон њикмат ва рамзу розе дар худ нињон дорад! Аммо ин хомўшї аз чї бошад, нохоста маро ба гирдоби яъсу навмедї ва тарс гирифтор мекунад. Ёдам меояд аз гузаштањои дур, замонњои ќадим, аз њикмате, ки дар осори ривоятї ва афсонањо ифода гардида буд. Оне, ки чун ман ошиќи чашмони сиёњ ва рухи шабењи ќамар дурахшони нозанине гардида буд, ба њазор балову фалокат рў ба рў мешуд, ба иљрои шартњои сангину муњлик, ки хавфу тањдид бар љонаш доштанд, ба хотири ишќи поку мубарро розї мешуд, њарчанд дасту дил аз зиндагї мешуст. Аммо ишќ чї сармояи бузургест, ки дар ќасри дили инсон нуњуфтааст! Ишќи асил инсонро бебоку ќањрамон, љасоратманду соњибирода месозад, љавони ошиќ дар роњи муњаббат омода аст, аз њафт водии ишќ бигзарад, мансурвор сар ба њалќаи дор бикашад, чу Дедал бол баровардаю сўйи осмон парвоз кунад ва мунтањо ба Офтоб, ки маќсудаш њамин буд, наздик шуда, болу параш сўхтаву об шавад ва бо њамин матонат маргро истиќбол намояд. Ман ба чашмони сиёњи шумо менигараму менигарам ва дар зењнам ин рубоии мардумї чарх мезанад, ки онро замзама мекунам:

Чашмони сиёњ ба ноз мегардонї,

Моро зи сари бурида метарсонї.

Мо гар зи сари бурида метарсидем,

Дар кўчаи ошиќї намегардидем.

Боз њам амвољи ханда лабонатонро ба тасарруфи худ медарорад. Вале ба назари ман чунин менамояд, ки хандаатон тамасхур ва такмаъние дорад. Ё дар пиндорам чунин аст?

– Медонед,-ба њарфњоям идома медињам ман. – Шумо аз ин рубої ба як маънии он таваљљуњ кунед.

Чаро сари бурида? Чаро тарсондан дар миён аст?

Ва чаро шумо ин маъниро пурсидан намехоњед? Чаро, умуман, хомўширо ихтиёр кардаед? Наход эљодкор ба ин дараља орому бар лаб муњри хамўшї њарфе нагўяд? Њељ намефањмам ин вазъро. Хуб, ин масъаларо як сў мегузорем, меравем думболи «сари бурида». Њикояти маъмулест, ки дар замонњои ќадим подшоње духтаре паричењра дар паси парда дошта, ба талабгорони ў чанд шарт мегузорад. Њар касе, ки аз уњдаи посух гуфтан ба ин шартњо (муаммо) баромада тавонад, духтарро ба ў ба њамсарї мебахшад, илло варо сарнавишти онњое интизор аст, ки сарњои буридаашон дар бораи ќасри подшоњ овезон мебошад. Аммо гўяндаи рубої аз ошиќони сарафрохтаи љонфидое будааст, ки љигари шеру гурдаи паланг доштааст. Моњияти суханро дарк кардед? На, шумо бо лабханди худ ва нигоњи дилшикори чашмони сиёњатон маро ба кўйи навмедї ва ранљу азоби руњї тела медињед. Ва аммо ман аз раъйям намегардам, сўзиши љигари кабобу дили пурфиѓони худро бо ин рубої хомўш кардан мехоњам!

Парвин ба сари ќалъа, ки ман бандаи ту,

Бишкуфта гули сафед аз хандаи ту.

Моро мекушанд барои як хандаи ту.

Хуни мани бегуноњ дар гардани ту.

Хомўшед, ба Худо, ин хомўшии тўлониятон маро девонаю савдої мекунад. Чаро њарфе ба тасаллои дили захминам бар лаб намеоред? Бонуи раънову хушлиќо ва зеботалъати эљодкори ман! Чаро хандаи тавъам бо озмоишу… киноямез даври лабонатон сайр мекунад?

Хуб, ин рубої низ бо рубоии дар боло овардашуда њамоњангии мантиќї дорад. Тафовут танњо дар он аст, ки хандаи ёр ва ба њалокат расидани ошиќи бегуноњ ба мушоњида мерасад. Рост, њангоме ки талабгорони духтари шоњ ба шартњои ў посух гуфта наметавонанд, бо ишораи подшоњ духтарро ба боми ќалъа мебароранд, вай чодирро як тараф мекунад ва ошиќони дилсўхта мањви њусни љамилаи ў гардида, њатто маргро ба боди фаромўшї медињанд. Духтари подшоњ бошад, чашми пурхумори худ аз ошиќони ба марг мањкумшуда наканда, механдаду механдад. Чї берањмї, чї ношикебої, чї љафокешию сангдилї! Ба Худо, аз њусну зебої ва фаттонии духтари подшоњ дилмонда мешавем. Магар ин ишќ аст?

Ишќ бар ивазу љабру љафо? Бар ивази зулму берањмї? Ё ин њама бофтаи хаёле беш нест?

Вале дигар ба воќеият бармегардам. Ба шумо, ки отифаи рўзгор ва бењин аз соњибљамолони дар зиндагї вохўрдаам њастед, бо аламу њасрат менигарам.

– Дигар ихтиёр аз кафам берун рафт, – мегўям ошкоро, чизеро пинњон накарда. – Ман ошиќам, ошиќи чашмони сиёњи шумо. Ишќи маро, бо вуљуди аз шумо калонтар буданам, ќабул фармоед, бонуи азиз!

– Шумо кай таваллуд шудаед?-ба нохост кунљковона мепурсед шумо.

– Ман…ман… соли 1966, – канда-канда мегўям дар посух.

– Донишгоњро кай хатм кардаед?

– Соли 1986.

– Аљиб, ман соли 1986, ваќте ки шумо донишгоњро хатм кардаед, ба дунё омадаам.

Нафас дар гулўям гирењ мезанад, баданам худ аз худ метафсад, дар интизории пурсиши дигари бону хаёлманд дар љоям карахт мешавам. Аз шумо хоњиш доштам, ки бихезеду ба назди ман оед, – хитоб кард бону ва бо рамзу муаммое, ки танњо ба худаш маълум буд, сўям нигарист:

– Илтимос, назди мизи ман оед!

Ман, ки то ин дам беист њарф зада, посухе намешунидам, бо азобе тамоми неруямро тамаркуз намуда, бархостам зи љо ва чанд ќадам нињода, ба мизи бону наздик шудам.

– Сўхтанњои шуморо дарк кардам, - ба сурати ќоби хурди шишагї ишора намуд бону ва чашмони сиёњаш дубора пурдурахш гардиданд.

– Дидед, ин ду тифли маро. Яке писару дигаре духтар. Ана, ману шавњарам, зиндагии саодатмандонае дорем. Шумо бошед… аз достони ошиќони ноком ривоят мекунед. – Охир, зиндагии пуршањду нишоти хонаводагї њам ишќ аст. Њамин тавр не?! Ман шабењи он ки гўё хоросанги вазнинеро рўзи дароз бо азобњои сангин љон коњондаю араќи љабин резонда, нињоят ба ќуллаи кўњ бароварда бошаму аз беэњтиётї баногањ он хоросанг дубора аз теѓаи кўњ ба поён ѓелида рафта бошад, пакару парешон аз мизи бону дур шудан гирифтам ва якбора ба назарам чунин расид, ки оинаи руъёии ишќи покам ба санги воќеият бархўрда, пора-пора гардид…

ДУХТАРАК, БЕНАВОЇ

ВА ФАРИШТАЊОИ ЗАРРИНБОЛ

(Ба ёди наврасони солњои љанги дохилї)

Духтарак либоси гарму нарму ѓафси зимистонї чї ки, њатто попўши бадоште надошт. Зимистон буду барф ба шиддат меборид. Сардї, ба ќавле, аз маѓзи устухон мегузашт. Имрўз соли навро љашн мегирифтанд. Аз субњ, ба сардию рутубат нигоњ накарда, бачагону духтарон аз думболи омўзгорон љониби дабистон мешитобиданд. Мактабиён гўё дар олами дур аз љангу кашмакашњо, олами хосаи ваљду нишот, хуррамию тарабу руњафзо танњо рўзаке мењмон шуда бошанд, шодону чењрањо ѓарќи табассум ба дабистон расидаву атрофи арча љамъ гардидаву тантанаю базми идонаро интизорї мекашиданд. Духтарак аммо берун мебаромаду дарун. Палто надорад, љемпер надорад, бадтар аз њама, пойафзоли гарми пашмин надорад. Бенавої, нодорї! Бародаронаш либосњои куњнаю рангбохтаашонро чаппа-роста пўшида, кайњо дар мактаб, гирди арча парвои оламу одам накарда, «тор метананд». Вай бошад… беќарору осема љўроб мекобад, љўробњояш даридаву љиѓда-љиѓда, ягона пойафзолаш – мўзачаи резинии (як навъ резини сахту дуруште буд, шабењи чўб), низ тагаш танга-танга сўрох шудаасту об медарояд ба он. Модараш ончунон дар олами ташвишу азобњои худ ѓарќидааст, ки аз такудаву худхўрињои духтарчааш бехабар аст. Садои имдодхоњонаи духтарча якбора ўро ба худ меорад, ки љўроб мехоњаду попўшу палто. Аммо зан, ки нигоњи чашмонаш лабрези навмедию бечорагист, ин њамаро барои духтарчааш аз куљо ёбад? Дасти дароз надорад, ки… зуд маблаѓ ёбаду ба фурўшгоњи дењ шитобад ва мўзаи наву палтои наву љўробњои нав харида орад. Оне, ки ваъдаи пайдо кардани пулро додааст, ба љустуљўйи ризќу рўзї дури дур, ба он канори дунё рафтааст.

Духтарча лиљоми сабру тањаммул аз даст дода, гиристан оѓозид ва њиќ-њиќкунон шикваю шикоят кард, ки ба мактаб, ба тамошои арчаю Бобои барфї ва сањнањои идонаи афсонавї меравад. Љодугару муъљизакоронро мебинад, њайвонњои булаљаб, заргўшу харгўшу гургу рўбоњро мебинад. Аз њама муњим, фариштањои осмониро мебинад, ки бо болњои заррину симин, ханда дар лабонашон мављ зада, оњиста-оњиста аз он боло ба поён мефароянд. Эњ, кош, падараш ин љо мебуд, њатман љўробу попўшу палто мехаридаш, кулоњи ѓафси мўина сару гўшашро гарм мекард. Аммо, таъкид мекунад модар, вай ба он канори дунё рафтааст. Модар оњу воњкунон хонаи дарун даромад, он љо хеле љумбуљўлу кофтуков кард ва рўймоли барќади васеи пашмини хокистарранге дар даст ба айвон баргашт.

– Љўробњои даридаро ба поят накаш, – ѓур-ѓур кард ба духтарча ва бо рўймоли пашмини љо-љо куяхўрда сару гардану пеши бари духтарчаро пўшонид. Порае матои куњнаро (шояд аз кадом куртаи куњна буд) аз њам дарида, шабењи пайтоба пойњои духтаракро печонид. Рўйи дастархон нони љувории хушку обаш гурехта ва чойники чой меистод. Духтарак аммо аз ѓояти шавќу шўру шааф ва изтиробе, ки нињодашро фаро гирифта буд, чойю нон нахўрда, њанўз беќарору шитобзада буд. Модар гуфт, мўзачањоят сўроханд, аз ин хотир, як пора селофанро гирифту дар даруни мўза љо кард, то об аз сўрох надарояд. Духтарак пойњои пайтобапечашро ба мўза даровард ва давида аз дар баромаду сўйи дабистон тохт. Нафасгиру араќшор ба дабистон расиду аз пушти бачагону духтарон, ки атрофи арча давра гирифта буданд, истода ба арчаву шилшилањои симину заррини фарќи он ва бозичањои гунагунаи саќќомонан-ди дурахшону суроби њайвончањое, чун рўбоњу гургу сагу харгўшу аз ин табор, ки дар шохањои бурси сабз овезон буданд, бо лаззату њавасе бепоён нигарист. Бобои барфї њамроњи наберааш халтаи алвонии бузурге дар пушт ва асое сафедранг дар даст даври арча ба таври афсонавї ќадам мезаданд. Наберааш Барфак кулоњи нўгаш тези сурхранге ба сар дошту бинияш дарози дароз буд. Духтарак мафтуну шайдои ин манзара, баногоњ њис кард, ки пойњояш тар шуданду месўзанд. Ќафаси синааш низ сим-сим ба дард меояд. Шамоли барфолуд панља бар рўймоли шоли модараш, ки даври сару гарданашро печонидааст, мезанад ва сардї аз ќабати рўймол гузашта, ба гўшу гарданаш алмосвор мехалад. Ингуна вай эњсоси гуруснагї кард ва заъфу бењузурие зарфи меъдаашро пур сохт. Бо ин њама, по бар замини пурбарф кўфта, панљањои сармохўрдаашро пеши дањон наздик оварда, бо нафас гарм кардан мехост. Вале пойњояш… сахттар ба сўзиш даромада, сардї ба хунаш меомехт, сўзиши тавонкоњ иртифоъ гирифта, ба маѓзаш мерасид. Духтарак њељ аз тамошои афсуномези арчаву Бобои барфию Барфаку туњфањои ба бачагону духтаракон таќдимнамудаи бобо сер намешуд. Аммо теѓи сармо аз љавшани љонаш гузашта, ошуфтаву ољизу нотавонаш кард. Оњиста-оњиста аз давра берун шуда, дилкашолу ночор рањ сўйи хона гирифт. Афтону хезон оќибат ба хонаашон расид. Модараш набуд дар хона. Садо кард модарро, посухе наомад. Назди бухорї нишасту дасту пойњои сармохўрдаашро гарм кардан хост. Пайтобањо тар шуда, ангуштони пойњо аз таъсири сармо кабуд гардида буданд. Лањзањое бад-ин минвол гузаштанду духтарак бархосту њамон љуробњои даридаашро ба по кашид ва мўзањояшро як сў монду ба калушњои куњнаи калони модар нигарист. Фикр карду фикр кард ва калушњои модарро ба по кашид, ки таќрибан як ваљаб аз пойњояш дарозтар буд. Шавќу нишот ва кайфияти тамошои анљумани мактабиёну арчаву Бобои барфию Барфак он гуна неруе дошт, ки духтаракро ёди калуши куњнаи калону дарози модар ва љўробњои даридаю љиѓда-љиѓдааш аз сар рафт.

Вай дубора ба дабистон расида, ба давра чашм дўхт. Њолиё љодугаре бо ќомати баланду дастони фањул айнаки коѓазии ранга дар чашм, њар гуна «наѓмаву муъљиза» нишон медод, ки якеш ангуштон ба дањон бурдану аз ковокии гулу кашидани силсилавараќњои беохири сурху сабзи норинљию зард буд. Дигар, мехе дарозро ба дањон гузошта, бо дастон чї њаракоте анљом дод ва ѓояте пас аз сўрохи бинияш он мехро бо эњтиёту орому оњиста-оњиста кашида баровард. Бад-ин шеваю нањва, шањкосањои гулдори пуробро ба даст гирифта, обашонро ба замин рехт, пасон он косањоро рўйи панљањояш вожгуна нигоњ дошт. Аљобат дар он буд, ки косањо гўё оњанрабо љазбашон карда бошад, ки аз панљањои соњир намеафтиданд. Аљаб, аљаб. Ин воќеият аст ё фиреби чашм? Кї медонад? Аммо шигифтовар он буд, ки лањзае баъд љодугар косањоро рў ба боло дар панљањояш нигоњ дошт, ки њамагї пуроб буданд. Духтарак ин манзараи афсонавиро медиду бовараш меомад, ки одамон нерую ќудрати муъљизавї доштаанд.

«Кош, – аз дил гузаронид духтарак, – ин соњир муъљизае нишон медоду барои ман мўзаи наву палтои нав ва кулоњи гармакаки пашмин муњайё мекард». Ња, аз ёдаш баровардааст, боз чанд љуфт љўроби рах-рахи кабуду зарду сурхи зимистона. Ва духтарак пеши худ тасмим гирифт, ки баъд аз поён ёфтани љашни соли нав назди соњир меравад ва илтимос мекунад, ки…

Оњ, боз пойњояш бо шиддат ба сўзиш даромаду ќафаси синааш сих зад. Тундбоди сарднафас бари рухсорањояшро сўзонда аз рўймоли шоли сару гарданаш гузашта, чу сўзан ба баданаш мехалад. Вай њис кард, ки осмони пурбарфу бинои дабистону замину арчаву бобои барфию барфаку омўзгорону хонандагон ба тарзи аљиби руъёї ба чархиш даромаданду ў низ давр мезанаду замину осмонро вожгуна мебинад. Пеши дидагонаш камонњои ранга ба пайдо меоянд, баъд олам тираю сиёњ мешавад. Баданаш тафсидаву боди сарде дар марзњои маѓзаш ба сайр медарояд. Баногањ вай мебинад, ки аз осмон фариштањои зарринбол парвозкунон поён мефароянд. Нафаре аз онњо ба ў наздик мешаваду мўзањои нав-нави кабудрангро, ки дарунаш пашми сафеди ѓафсе мављуд аст, дарозаш мекунад. Дувумї палтои сабзи тугмањояш зарњалиро, ки гиребонаш пашмин аст, ба тани ў мепўшонад. Савумї кулоњи мўинаи сафедро ба сараш мегузорад. Чорумї чанд љуфт љуроби рах-рахи сурху сабзу зардро ба пойњояш мекашанд.

– Бихез, – мегўянд нарму мулоим ба ў. – Бихезу раќсу бозї кун. Ана, соњиби либосу пойафзоли нав шудї. Њо, њо, бихез, бихез!

Аммо вай чашм намекушояд. Барф ба рўйи мўю мижгонњояш тўри сафед мекашад. Аз кадом гўшае, шояд аз олами руъё садои модараш дар гўшаш мерасад:

– Падарат дури дур рафтааст, аз ин канори дунё ба он канори дунё…

…-Эњей мардум, духтаракро аз замин бардоред.

– Гурусна будааст, ки сараш чарх задаву афтодааст.

– Њо, њо, њам гуруснагї, њам болои сўхта намакоб, сардию намї…

– Бечора, калўшњои пояша бин. Эњ, нодорї вазнин аст…

БЕГОНА

Воќеањое, ки дар ин њикоя наќл мешаванд, солњои 70-уми асри пор рух додаанд. Аз он айём солњои бешуморе сипарї шудаву обњои зиёде аз сар гузашта. Аммо он чї ки дар чамани ёдњо боќї мондаву хотираро ангезиш медињад, дили бузурги занест, ки оќибат бо як сухани сард шикаста шудаву ўро аз зиндагї ва одамон ба гўшаи инзиво кашида буд.

***

-Мегўм, бачам, хонаи Бобољони милиса биравам. Аз магазин ќадре ќанду ќанфит, пичину ширинињои дигар мехаридї, бо кулчањои гарму нарми пухтагии занат мегирифтаму мерафтам, -ба писараш, ки лаби сўфа нишаста досро ќайроќ мекашид, мурољиат кард зан, ки Гулбањор ном дошта, таќрибан 50-55 –сола буда, куртаи чити сафед ба бар кардаву рўймоли калони сабзгун ба сар баста буд. Љавонмард њамчунон сар набардошта, досро ба чашмонаш наздик оварда, ба дами он даст бурда, тез буданашро санљида, гўё амали муњиму бузургеро анљом медода бошад, хаёлманд домани куртаашро афшонд.

Ва ангор суханони модарашро нашунида бошад, аз љойи нишастааш бархост ва ба сањни њавлию њота нигањи тўлонї афканд. Дар замини њота юнучќаю љуворї бо ранги сабзи худ дар радифи дигар зироатњои полезї-помидору бодиринг, боимљону ќаланфури булѓорї, лубиёву мош тобиши зебое доштанд. Зироатњои парваришу нигоњубинёфта дар муњити худ љаззоб менамуданд ва ба чашм нур мебахшиданд.

-Љон, бачаи оча, - ин дафъа суханони модар оњанги навозишомез доштанд.-Мегўм, хонаи Бобољони милиса мерам, аз магазин…

- Шуд, шуд, фањмидам,-ба байни њарфњои модар даромад љавонмард, ки 30-35-сола менамуду миёнаќади абругирифта ва нигоњаш бефарќу сањл ѓазабнок буд.

Ва бедимоѓ даст афшонд:

-Ман намефањама, оча. Куљо меравї, пеши кї, барои чї? Чор –панљ сари сол рафтию омадї, рафтию омадї. Дар хонаи Бобољони милиса ягон кас, аќаллан кампири модараш миннатдор шуданд аз ташрифу хабаргирият? Аз Бобољону занаш-ку њељ бўйи одамгарї намеояд. Барои њамин, мегўм, ки…

-Бачам, дили очата озор натеву нашикан. Ин дафъа зан бо умедвории зиёд рост ба чашмони вай нигарист:

-Ман на парвои Бобољон дораму на аз занаш. Фаќат ба хотири Сайрами ѓурамарг… боз бачањои Бобољон….

Чењраи занро андуњу њасрате фаро гирифта, об дар чашмонаш ба пайдо омада, лањзае хомўш монд.

Оромие њукмфармо гардид. Чї оромие! Аз ин вазъи зан ту гўйї замину осмон ѓарќ дар дарёи њасрат ва дарахтону мурѓони сари шохањо мунљар ба як сукути тўлонї гардида, њатто шамол аз вазидан бозмонд.

Њолати руњонии зан, воќеан, моњияте амиќ дошт, ки дар тафсири он осмону замин, дарахтону мурѓони шохањо ва насими сабуксайр гунгу лол ва ољиз монда буданд. Чї њикмате нуњуфта буд дар чашмони пуробу ѓамзадаи зан? Чї тўфону тарокум ва шўру валвалаи ноаён мегузашт аз дили ў? Кї медонад?

Љавонмард досро ба шохаи шоњтути боазамат, ки баргњои пањн-пањнаш доѓњои сиёњтоби мевањои замоне рехтаву чидашударо доштанд, овехт ва каф ба каф зада, вазъашро таѓйир надода ба модар рў овард:

-Гўш кун, оча, бачањои Бобољона мегўйї? Сайрами духтарат њо дар мазор хоб аст. Аз вай тифле њам нишона намондааст.

-Њамин тавр?

-Њо, њо, бачам, -тасдиќ кард суханони писарро модар.

-Пас ин њол хандаовар аст ба Худо. Ба хотири бачањои Бобољон,ки ба мо тамоман дахл надоранд, ба хонаи вай равию биёї, равию биёї. Охир, худат як фикр кун. Бобољону њамсар ва кўдакони вай ба мо чї мешаванд? Бегонаанд, бегонаи бегона. Барои њамин…

-Ту, бачам, дили маро чї медонї? Сайрам њиљ аз хотирам намебарояд. На шаб ќарор дорам, на рўз. Сўзиши дилу љигарма як Худо худаш медонаду бас.

-Оча, кам не-ѓам не, аз мурдани Сайрам панљ сол гузашта истодааст. Бо хонаи Бобољон рафтан дарду аламат сабуку сўзиши дилат паст мешавад? Замоне Бобољон домодат буд. Акнун вай на парвои ту дораду на аз Сайрам.

-Рост мегї, бачам,-ба писар њамраъй буданашро изњор кард зан. Онњо бегонаанд, лекин ман ба хотири Сайрам мераваму хабаршон мегирам. Дарду аламам сабуку сўзиши дилу љигарам паст мешавад.

- Рост мегї, рост мегї! Хайр, чї кор кунам? Њамин хел дил дорам ман. Гапма гўш кун, ба рўйи очат надав!

Љавонмард њамон хафаманд, аз ин хоњиши модар ноилољ монда, сўйи дарвоза рањсипор шуд:

-Хайр, ман рафта майда-чуйдаи гуфтагиатро харида мебиёрам, лекин…

Ва боз ба чењраи модар дида дўхт. Рамзе дошт нигоњаш.

-Лекин, оча, гунањкор њам шавам, дигар намегузорам ба он љо равї. Аввалину охирин бор…

Ва зан лањзањое пас аз ин нону кулчањои гарм, ќанду маѓзу мавиз ва мевањои шањдборро дар дастархоне печонида, болои сар гузошта, оњиста-оњиста ќадам зада, љониби хонаи Бобољон рањсипор мегардад. Њамаашро дар ёд дорад ва он рўзгорон чу хотираи талхе дар хонаи дилаш љо бигрифтаю аз навори хаёлаш дур намешавад. Њамааш шуда, нуњ моњу нуњ рўз Сайрами љигарбандаш бо Бобољон њаёт ба сар бурду халос. Аслан, њељ дар гўшаи хотири касе аз њамдењагон намеомад, ки зан духтари шањдонаи шабењи гули навруста раънову пуртароваташро бароварда, ба Бобољон, ки аллакай аз як зан људо шудаву берањму сангдил ва ѓазабноку фурўмоя буданаш дар байни њамдењагон маълуму машњур буд, ба занї медињад. Вой бар ў, вой бар сари сахташ! Аз сарнавишт љойи гурез набудааст. Модари Бобољон чанд дафъа ба хонаи зан омада, ба ўву духтараш аз ќавле, «бандаву садќа» шуд, аз зиндагии нобудаву нопайдои шањду шакарини Сайраму Бобољон, ки бояд минбаъд сурат мегирифт, бо њарорат ва чунон бо шавќу шўр наќл кард, ки зан нохудогоњ маљзубу шайдои Бобољони ќадбаланди фарохшона гардид. Аммо њамон ваќт њам писараш, ки навакак барои хариди ќанду ширинї ба маѓоза шитобид, ба ин савдо зид баромад.

-Оча,-эътироз кард вай, њама медонанд, ки Бобољони милиса бисёр берањм аст. Зани аввалааш чаро аз ў људо шуду сарашро гирифта, додгўён баромада рафт? Дар муносибат бо он бечора даѓал, суханонаш бўгину чу тири алмос аз љавшани љони зан мегузаштанд. Баъд ин ки, вай занро њамчун мол мењисобад. Суханони бамаънию ширин ба забонаш мењмон намешавад. Аз њама баду ногувор он аст, ки занашро бо сангдилии аз тасаввур берун мезадаасту лату кўб мекардааст. Њамсояњояш борњо љавонзани шўрбахтро аз чанголи он махлуќ бо азобњои алим халос кардаанд, вагарна ўро мекуштааст. Акнун бигў: дидаву дониста Сайрами моњпайкари нозанинро ба коми оташ њаво медињї? Эњ , агар падарам зинда мебуд…

-Чї донам?-њайрон монд дар илољи ин доду ситад модар. –Ку, бубинем, аз Худои олам чї мерасад?

Аммо… модари Бобољону бародарбузургаш ва дењдор по аз дари зан накандаву даст аз ин ин савдо нашустанд. Омаданду омаданд ва ба эътирозу норизоиятии зан нигоњ накарда, лаб ба носењию ширинзабонї кушоданд. Овоза ва њангомаи мардумро дар њаќќи Бобољон ва бадрафтории ў њарзаву сафсатта ва љуз њасудию бахилї беш надонистанд ва он њамаро бебунёду дур аз аќлу пиндор њисобиданд.

-Љавонмарди зањматкашу ѓаюр аст, Бобољон,- ба тавсифи ў гузашт дењдор ва афзуд:

-Ба хотири зиндагии бонишоташ на шаб хоб асту на рўз. Ин ки ўро берањму љоњил мегўянд, аз нотавонбинист.

- Э бача, мард бояд сиёсат дошта бошад, њукмашро ба зан маъно гузаронда тавонад. Дар акси њол, вай латта аст, латта.

-Њо, рост мегўяд амак,-суханони дењдорро таќвият дод бародарбузурги Бобољон.

-Њамаи ин гапњо туњмат аст дар њаќќи бародари ман. Ин мардум доим пойи як кас не, як касро хойида меистанд.

-Охир, гуфтаанд-ку, паси подшоњ сад гап.

-Розї шав, бачам,-аз чењраи зан чашм наканда, мавридро созгор дида, гуфт модари Бобољон.-Мо, хоњї-нахоњї, Сайрамро ба фарзандї ќабул мекунем. Худо хоњад, њамааш хуб мешавад, зиндагияшон бо хурсандї мегузарад.

Ва оќибат зан ба таќдир тан доду розї шуд ва тўй барпо гардиду Сайрамро Бобољон ба њамсарї баргузид. Зиндагияшон ба таври муќаррарї идома меёфт. Њар гоњ ки зан ба хабаргирии духтараш мерафт, ўро банди кору ташвишњои зиндагї дучор меомад.

Аз рўдхона об меовард, њавлї мерўфт, гов медўшид, хўрокњои гуна-гунаи болаззат мепухт. Ваќти фориѓ аз ин болою поён давиданњо, ба дўхтани љўробу жемперњои пашмин машѓул мешуд. Модари Бобољон њамвора дар њузури зан ба таърифу ситоиши Сайрам мепардохт:

-Духтари њунарманд калон карда ба воя расондї. Ягон лањза ќарор надорад. Њай чусту чолоку чаќќон аст.

Ва даст ба дуо мебардошт:

-Худо аз ин зиёдааш кунад. Асло дарду доѓа набинад.

Модар дар танњої аз духтараш пурсон мешуд, ки шавњараш азобаш намедињад?

-Ба сарат мушт бардошта, лату кўбат намекунад?- ташвишомез кунљковї мекард вай. Мабодо…

-Не, њељ сухани носазое намегўяд,- посух медод Сайрам ва лаб мегазид:

-Танњо…

-Чї «танњо?» -ошуфта мешуд модар.

-Танњо рањм надорад. Њар шаб…

-Мезанад, њаќоратат мекунад?

-Њар шаб талаби њамхобагї мекунад. То сањар азобам медињад. Барзагов барин…

Аз ин аламу њасрати Сайрам модар рўяшро љониби дигар мегардонд ва ашк дар чашмонаш мављ зада, бо алам оњ мекашид…

Аммо… ба рўзњои неку хушбахтї нарасиду аз зиндагияш ком ширин накард духтари бетолеъаш. Ваќти зодан тифл бељон ба дунё омаду модар вопас чашм кушода ба њуш наомад. Дар илољи зинда монданаш табибон тамоми тадбирро анљом доданд, аммо хости Худо, Сайрам барои абад чашм аз олами њастї пўшиду рў ба ниќоби хок кашид.

Гулбањор дар назди имтињони сарнавишт ољизу нотавону сарафканда, дилу љигараш ѓарќоби хун, ба даргоњи Худо менолиду менолид.

«Эњ Худои беайб, ин чї рўзи сахте буд, ки ба сари духтарам омад? Љони худашро – ку гирифтї, аќалан тифлашро зинда намондї? Охир, чї гуноње нобахшиданї аз ањли хонадонаш гузашта буд? Ё љурм аз худаш буд? Ё аз ман?»

Не, дарду ѓам ва сўзиши ќалби зан бо гузашти рўзу њафтаву моњњо паст намешуд. Баръакс, њар гоњ ки ба хонаи Бобољони милиса меомад, аламаш шиддат мегирифт, хаёлан Сайрами якдонаашро банди коре медид. Њавлиро чашмандоз мекард, аз дил мегузаронд, ки дар рўйи њамин хонаву њавлї ќадам мезад замоне духтараш. Дар як чашм задан бо мурдањои садсола баробар шуд.

«Эњ, фаришта буд, фаришта».

Маъракаи чилу солро гузаронданд, вале…

Вале зан њељ чењраи Сайрамро аз ёд бароварда наметавонист.

Њарчанд зўр мезаду худро бовар мекунонд, ки дигар Сайрам дар рўйи замин нест, ин њолатро тасаввур карда наметавонист. Дар хона ќадам мезаду мегирист, менишасту мегирист, бармехосту мегирист. Чашмонаш аз таъсири гиряи бисёр варамидаву сурх шуда, чењраашро ожангњо пахш мекарданд.

-Куљо рафтану чї кор кардан ва чї хўрданамро аз ёд баровардаам,-мегуфт ашкрезон.-Охир, ман лоиќи мурдан доштам. Наход гул вори духтари маро Худованд аз ман бигираду бибарад? Тифлашро њам гирифту бурд, гўё њуши модараш кашоли вай бошад.

Ба хости таќдир ва ќазову ќадар тан дода натавонист. Духтараш пайваста пеши назараш буду шабењи љунунзадагон бо худ гуфтугў мекард. Ва аз чї бошад, зуд-зуд дастархони ќанду шираворї, нону кулча ва мевањои рангорангро бардошта, мерафт ба хонаи домодаш. Ибтидо ба ин рафтори зан писару келинаш эътибор намедоданд. Ва аммо рафта –рафта ба хонаи Бобољони милиса роњ пеш гирифтани модар ба одати маъмулии ў табдил ёфту писарашу келинашро ба ташвишу изтироб мувољењ сохт.

-Оча, - боре ба насињати модар оѓозид писар, ин хел тез-тез ба хонае, ки ба ту њељ пайвандї надорад, рафтанат чї маънї дорад? Аллакай гапу овозаи мардум пањн шудааст. Аќлашро хўрдааст, мегўянд.

Ва писар лањзае ѓарќ дар бањри хаёл ба оњанги нарму мулоим таъкид мекард:

-Оча, дигар ба хонаи Бобољон рафтанро бас кун. Лозим нест. Вай охир, ба мо бегонаи бегона аст.

Вале… Бобољон аз њамсари наваш бо гузашти ду-се сол соњиби се тифл гардиду зан бадтар дар оташи њасрати љигарсўз ва тавонкоњи ёдњои талхи Сайраму тифлаш сўхтаву обу адо шуда, хобу хўрро фаромўш карда, ба хонаи Бобољон рафтанашро идома медод. Њамакнун бар замми ќанду шираворї ва меваю нону кулчањои ширмол, куртачаю эзорчањои кўдаконаи наву оњариро дар бастае печонда мебурд бо худ.

-Њељ љойи ташвиши надорад, -мегуфт вай, кўдакони Бобољон ба љойи наберањоманд.

Ва ањли хонадони Бобољон низ ба ин њол одат карданд. Модари Бобољон соатњои тўлонї бо ў суњбат мекарду тасаллояш медод, ки шукри додањои Худовандро ба љо орад.

-Писарат коргари калон, келину наберањоят дар гирдат парвона, -кўрпаро лаганда карда мегуфт пиразан.

-Бо ин сўхтанњову обу адо шудан духтарат Сайрам зинда шуда, аз ќабристон хеста наздат намеояд. Худатро ба даст гир, набошад, аз по меафтї. Эња, аз ман шаш фарзанд дар тањи хок хоб аст. Њамин Бобољону Икром зинда монданд. Шукр, њазор марта шукр, ки соњиби хонаву дари ободанд. Сайрам љавонмарг шуд, насибу таќдир будааст.

Модари Бобољон, кампири Зиёда дўзандаи њунарманде буду дар њама тўйњои њамдењагон кўрпаву кўрпача медўхт. Суњбатњояшон бо модари Сайрам ширину рангин буду Гулбањор дар ин лањза ѓаму дардашро фаромўш мекард. Аммо аз хабар гирифтанњои модари Сайрам њамсари нави Бобољон, аз чї бошад, чандон хушњол набуду ўро дидан замон зуд куљое ѓайб мезад, рўзи дароз аз худ дарак намедод. Агар хўроке пухтаву анвои нозу неъматро рўйи дастархон њам мегузошт, назди хушдоманашу модари Сайрам наменишаст. Ин њол аз чашми модари Сайрам дур намонду авзои ўро модари Бобољон пайхас кард.

-Келинам бо кўдакош оворањай рўзи дароз, -мефањмонд вай. Лекин табиатан камгапай. Агар гап напурсї, ягон њарф бар забонаш мењмон намешава. Њамин хел хислату хў дорад. Гулбањори љон, ба ин рафторњои вай эътибор нате.

Аммо Гулбањор ба тадриљ њис кард, ки њамсари Бобољон бо омаданњои ў ќавоќ андохта, чењрааш дар тасарруфи ѓазабу норизої њудаву бењуда ѓур-ѓур мекарду кўдаконашро мезад ва овози гиряву фиѓони онњо њавлиро фаро мегирифт. Гулбањор ин њолро нодида меангошт ва кўдакони Бобољонро пањлўяш шинонда, ба онњо ќанду ширинї, пуфаку бозичањои рангоранг дода, сарашонро бо мењр сила ва навозиш мекард. Њамсари Бобољон баногоњ абругирифтаву ранљидахотир ба хона медаромаду аз дасти кўдаконаш гирифта, онњоро љабран бо худ ба хонаи дигар кашола карда мебурд. Дилаш дард кашида, Гулбањор њарфе бар забон намеовард. Модари Бобољон лаб мегазиду сар мељунбонд. Мазмун, азобамро худам медонаму Худои тори асар. Тоб меораму тоќат мекунам.

Ана имрўз њам Гулбањор ба суханони писараш эътибор надода, ба хонаи Бобољон омад. Се рўз пеш хатнасури писаронашро барпо карда буд Бобољон. Гулбањор мехост, онњоро хабар гирад, навозишашон кунад. Чї хел ки дилаш њаминро мехост.

Њангоме ки вай аз дари Бобољон ворид гардид, аз духтарчаи Бобољон пурсид, ки додараконаш дар кадом хонаанд? Дастархонро ба кампири Зиёда супурда, њолу ањвол пурсид ва баъд:

-Ман њозир, бачањои Бобољона бинам, - гўён аз думболи духтарчаи вай ба хонаи шафат гузашт.

Писаракони Бобољон пањлуи њам, зери кўрпа орамидаву дар дасташон пулњои коѓазї хушњолї мекарданд.

Гулбањор назди онњо нишасту хандаи софу беѓубор дар лаб, пуфакњои рангаю бозичањоро дарозашон кард.

-Њо, бачањои хушрўйи бибї, чї њол дорен? Зиќ нашуден? Шуморо ёд карда, аз худи поёни ќишлоќ хеста омадам.

Ва нохосту ногањонї буѓзеву аламе дар гулуяш печид, ёдаш аз Сайрам омад, сар ба зер афканду ашки дидагонашро бо лаби доманаш пок кард. Дар њамин лањза шарфаи пое ба гўш расид. Дар бошаст кушода шуда, дар остона њамсари Бобољон бо ранги рўйи парида, гўё воќеаи гўшношуниде рух додаву офату балое ба сараш омада бошад, ба Гулбањор наздик шуд.

-Ман кўр будам, ки туро надидам. Чува ба ин хона даромадї? - арбада бардошт вай.

-Медонї, ки ба ин хона, болои сари кўдакони ман даромаданат мумкин нест? Ва ба Гулбањор инони сухан гуфтан надода, оташ гирифт.

-Чї маќсад дорї? Аз ману тифлонам чї мехоњї? Рўз медињї ё не? Эњ, ягон балора ба сари мо овардании ту.

Зан, чашмонаш мамлу аз ѓазаби ошкоро, рўяш алвонї гардида, дод мезад њамон. Вай хам шуда, кўрпаро ба рўйи кўдаконаш боло кашид ва ба Гулбањор теѓи нигоњ афканд:

-Хез, чї шиштаї, модари ѓамо? Баро, рав!

- Мон, зиндагї кунем. Чї, духтарта мо куштем? Мехоњї, ки ману Бобољону кўдаконам бадбахт шавем? Нияти нањсу бадат ба сари худат ояд. Дигар ба ин хона наё!

Як он пеши чашмонаш сиёњї зада, Гулбањор, гўё ки дар дунёи дигаре афтодаву ин њама рухдодро дар руъё медида бошад, ба давру бараш нигарист. Чарх мезад сараш, нафасаш гирифта, монанди он ки гуноњи азиме содир карда бошад, рўяш дар оташи шарму хиљолат дар гирифта, ёрои аз љо љунбидан надошт.

«Охир… чї тавр, якуякбора, бе њељ гапу кор ин занак шўру валвала бардошта, маро шарманда кард. Наход, одам то ба ин дараља ба пастї фарояд? Ту аз дили зори ман чї хабар дорї? Эњ…»

Нињоят вай бо азоб аз љо бархост ва оњиставу бесадо аз хона баромад ва сўйи дарвозаи Бобољон ќадам нињод. Аз назди хонаи домоди собиќаш рў ба нишеб кўталро поён шуда, дил дар ќафаси синааш ба тапиш даромаду оњ кашид. Ашки сўзон бари рўяшро месўзонд.

-Гулбањор, њо Гулбањор, -овозеро шунид зан. Вай кампири Зиёдаро дид, ки њайрону шигифтзада аз ќафо ба ў менигарист.

-Куљо меравї? Э, дар хоки пот садќа, як дам намешинї, суњбат мекардем.

-Чит шуда?

Аммо пиразан аз љигари кабобу сўзиши дили хунчакону шикастаи зан хабар надошт…

ТАДБИР

Ривояти мо ин навбат дар боби як пањлуи зиндагии аљибу ѓариби мардуми русто, ки тавъам бо дигаргунию таѓйироти ѓайримунтазираи замони пурљўшу хурўши муосир, ки њангомаю мољароњои булаљабро дар пай дорад, ба шумор меравад. Аслан дар ин њодисањои ногањонї чизе шигифтангез, ба пиндори мо, ба мушоњида намерасад, вале љузъиёту лањзањое мављуданд, лоиќи шунидану хулоса баровардан. Асли рухдод чї буда ва чї манзарае љозиб рањ ба дил ёфтаву маѓзро такон додаву моро ба думболи он рањнамун сохта? Муддатњои охир гап-гапу њадсзаданњо андар боби ба Русия сафар кардану дар баробари шањрвандии Тољикистон шањрвандии он кишварро пазируфтан тамоми љомеаро фаро гирифтаву мунтањо овозаи он ба дењаи сернуфуси сарсабзу шодоб ва ободу хуррами Моњикаш, то ба гўши солманду пирмарду пиразанон расид. Аљаб паёмеву аљаб њангомае! Њар нафар, ки аз Тољикистон ба Русия сафар карда, асноди заруриро омода ва шањрвандии он кишварро ба даст меорад, соњиби имтиёз ва бартарињо, муњимтар аз њама нафаќапулияш хеле-хеле зиёд мегардад. Ингуна пиру барно бо хаёлу орзуи ширину марѓуби ба даст овардани шањрвандї печида, аз хобу хўр мондаву бо аљала аз пайи чипта харидану сафар ба Русия шуданд. Овозаи озими Русия гардидани љавонмардон як пањлуи кор, њамакнун олиму табибу омўзгору ронандаю муњандиси кайњо ба нафаќа баромада низ ќотеъона озими сафар гардида, њар чї бошитоб дар фикри шањрванди Русия шудан беќарору осемасар гардида буданд. Пули калон ба кї намефорад? Ё зарарат мекунад? Ва аммо ѓароибот дар он буд, ки андешаи ба Русия сафар кардан ба маѓзи занону бонувон ва њатто пиразанон низ хутур карда, дар як турфатулаъйн соњиби нафаќапулии њангуфт ва зиндагии шоњона гардидан ононро низ ба кўйи беќарорию изтироби шадид афканд. Эњсоси ширине пайванд бо ин изтироб ба чамани ќалбашон нишот мебахшид, аз ѓурбату ташвиш ва худхўрию гирифторињои зиндагї осудану ба майли дил молу коло ва ашёи гаронарзиши занонаро харидану ба даст овардан ширин-ширин соѓари љонашонро аз шароби фарању хушњолї лабрез мекард. Њамин буд, ки дар радифи љавонону мардони миёнаумр овозаи шањрванди Русия гардидани кампири Нињол, ки синнаш таќрибан ба 75 расида буд, њамдењагонро ба њайрат овард, иддае тамасхуромез хандиданд, ки дунё ба охир расида, ќиёмат ќоим мешавад, чї бало? О, магар дар поёни умр, ки бо њама талхию шўрї ва лаззату ширинињояш хотирмону чу сарвати бебањо менамуд ба чашм, магар шарт аст, ки барои пул худро ба азоби роњи дуру мањљурию људої аз шавњару фарзандон, келинњову наберагон ва њаќќу њамсояву дугонањо, аз ќавли худи пиразан, «њампирањо» гирифтор кунї? Баъд ин ки, писарони кампири Нињол, њар се сарватманду ѓанї, соњиби хонањою ќасрњои чандќабатаи муљаллою музайяни замонавї ва мошинњои сабукрави тамѓам навтарин њастанд. Обу замин, боѓу роѓ, њавлию њаёти сабзу фарохе доранд.

- Кампир аниќ ба бемории васваса гирифтор шудааст, - хулоса карданд иддае аз њамдењагон дар чорроњаи дења. Њирси пулу сарват одама, хоњ зан бошад, хоњ мард, агар худро идора кардаю зимоми аќлу њушашро ба даст нагирад, ба чоњи бало меафканад. Кўру махаву раъди маърака мекунад.

- Дарди васваса љонгудозу фалокатбор аст, - даст ба риши кўтоњ бурда, ба носењї оѓозид мулло Аброр ва тасбењ гардонда, чун мутафаккирон афзуд, ки ин маризї монои њашараи зањрогин дилу љон неш мезанаду мемакад ва руњро афсурда мекунад. Одами пеши чашмашро шираи нафси баду бало гирифта, фикр мекунад, ки њама ба Русия рафта, шањрвандии он кишварро пазируфта, нафаќаи калон мегирифтаанду ман ду даст дар почаки бинї мешинам дар як љо? Аз онњо чї камї дорам? Ё барои ин амалро анљом додан њаќ надорам? Э не, не, шукри љону тани сињати фарзандон. Меравам, тамом. Ана њамин тавр! Худоё, аз шармандагию расвої ва васвасаи шайтон бандагонатро дар паноњат нигањ дор!

- Э ин кампир ё масти маст шудааст, ё аќлашро хўрдааст, - суханони мулло Аброрро таќвият бахшид Бурњони тољир. - Ростї, аз њељ чизи дунё камї надорад. Э бача, њамин сол зиёрати хонаи Худо рафта омад. Њољибибї аст. Чї даѓдаѓае дар сараш пайдо шудааст? Кї медонад?

- Кампир «бозї» надорад, - ба сухан њамроњ шуд Савлат – муњандис, ки њолиё ба таъмири мошинњои сабукрави њамдењагон рўзашро ба шом мерасонд ва миёнаумр, вале бардаму тануманд ва банеру менамуд. – Оташ аст, оташ. Ягон лањза дар зиндагї орому ќарор надорад. Гоњ дар маъракањо мебинї ўро, ки остинњои куртаашро алвонљ дода, базму бозиро метафсонад, гоњ дар сари замин, ба хишоваи ќулфинай ё чидани он машѓул аст.

– Эња, 20-30 сатилчаи ќулфинайро бањузур то хонааш пасодумкол расонда, ба суханони писаронаш гўш њам намедињад. Ба ќади шоњроњ бароварда савдо мекунад. Бало, аловдаста!

- Неке бо њамин ќадар савлату давлату боигарї кампир њам хасису мумсик аст, бачањояш њам. Аз санг шарора мепараду ин хонавода як пули пучак ба касе хайр намекунад, - лаб ба гуфтор кушод муаллими Убайд, ки тоза ба нафаќа баромада, инак, гоњу бегоњ дар чорроња пайдо шуда, аз суњбати њамдењагон кайфияту лаззат мебурд ва аз хотирањои замони шуравии худ низ наќлу њикояњои љаззоб, вале дар айни њол бадарду алам мекард.

Вай ба маънии «ба ин хотираи ман гўш дињед», ба њозирон мутаваљљењ гардид:

- Солњои баъди љанги дохилї зиндагї вазнину дарёфти нону гандум њамоно зањматталабу дандоншикан буд. Соли … њоло ба ёд орам, хаёлам 95ё 96 буд. Писари сеюми кампири Нињол гоњ ба дарс меомаду гоњ не. Ягон муаллимро писанду манзур намекард. Хайр, каттагї мекард, бинияш осмонро мехарошид. Замини аренда доштанд, њосили баланди гандум мерўёнданд. Зиндагиашон тинљ, беташвишу хотирљамъанд. Аз ќавле, «серро чї парвои гурусна?»

- Гап дароз шуд, маълим - сабук эътироз намуд нафаре аз њозирин.

- Шираву шарбаташ мепарад, агар илољаш бошад, зудтар ба сари маќсад меомадед.

- Њо, шафтолуи гапа мегуфтед, нуран ало нур мешуд, - њанўз банди тасбењ дар даст батамкину солор маслињат пеш овард мулло Аброр.

- Намози аср наздик. Дер накунем боз?

- Хуб, хуб, – ба наќлаш идома дод муаллим, – баъд охири њамон сол ба сабаби ба дарсњо наомадан ба имтињон роњ надоданд Олими писари кампири Нињола.

Падараш нав њољї шуда буд. Мактаб омад. Маро, ки он њангом завуч будам, хеле илтимосу тавалло намуд, ки «љон маълимљон, як бало кунед, розитон мекунам, Олимљона ба имтињон роњ дињед. Дар синфаш намонад. Илтимос!»

Аммо розї нашудам ман. Директору муаллимон њам ин амалро ѓайриќонунї ва ноадолатона њисобиданд. Хуллас… њољї даст афшондаю барошуфта, ранљишомезу хафаманд аз дари мактаб баромада, сўйи хонааш шитофт.

Шомгоњи њамон рўз кампири Нињол худаш ба хона омад. Баъд аз «садќаву бандаи бисёре шудан» ба ману занам, илтиљою хоњиши бисёр намуд, ки писарашро, агар осмон ба замина омада расад њам, ба имтињон роњ дињему дар синфаш намононем.

- Олимљон њамин сол тамомкунанда аст, - бо чашмони мањзуну малўл сўям нигарист кампир.

- Як бањо монену гузаронеша. Вай њамроњи акањош Расия меравад. Хонда олиму доно нашавад, не-да. Дар хоки пот садќа, бачам. Дасти ману домони худат. Одамгарї тани мо. Њамин ки гандума рўёнда гирифтем, ду халта ба шумо аз дили соф, поку пињил мебахшем.

- Боз ин ки бачањора таъкиду огоњ кардам ман. Расия рафта, кор карда омаданд, як сару по ба њамсаратон њайда. О, дар ќадди маълим садќае.

Њамон њамон шуду њазорон таънаю маломат шунида, «ба рўям пўсти хука кашида», Олима «як бало» карда, ба имтињон роњ додему ќисса кўтоњ, мактаба хатм кард.

Ана, аз он айём чанд сол гузашт?25-26 сол! На халтаи гандума дидему на сарупои занака. Ку лафзу ќавл? Илтиљову илтимосу зорињо чї шуд? Дурўѓ, ки дурўѓ.

- Эњ хайр… ба гузашта салавот.

- Як гап гўям, - андешаманд хитоб кард Азизуллои човандоз, - њамсари Њољиќадам аз љавонї њамин хел зан буд. Пула монанди љонаш дўст медора. Як тина бељо сарф намекуна. Зихна аст, ростї, бо ин хислаташ кайњо дар дења «ном» баровардааст. Дар ин синну сол ба ин дараља њам не-да.

Азони намози аср садо доду њозирон оњиста-оњиста љониби масљиди дењ роњ гирифтанд.

Акнун меоем ба наќли зиндагии пурташвиши кампири Нињол, хонадону фарзандон, келину наберањо ва «мољаро»-и омодагию озими сафар гардидани пиразани 75-сола.

Кампири Нињол, бо вуљуди он ки дар тараддуди сафари Русия буд, њамоно, аз ќавле, «боло медавиду поён», ба келинњо чун одати њамешагї амр медод, ки говњоро дўшанду ба зарфњои пластмассї - буталњо ва чаккаи халтањои дар шохи дарахти чормаѓз овезонро дар зарфи бузургтари дигар љо кунанд. Вай њар субњ бошитобу аљала чор-панљ зарфи пуршир то назди дарвоза мебурд. Наберааш муњаррики мошинро ба кор дароварда, мунтазири амри бибияш мешуд. Саранљом зарфњоро дар бордони мошин љо намуда, роњи бозори шањрро пеш мегирифтанд. Аммо ин шомгоњ Собир сањл асабинамою ошуфта забон ба насињати модар кушод.

- Оча, худат як фикр кун. Синну солат ба љое расидааст. Чаро худатро азоб медињї? Борњо падарам ба ту фањмонданд, илтимосу зорї карданд, ки бас кун њамин корњора. Ба ту чї намерасад? О, њаќќу њамсояњо, мардуми дења механданд ба њолат. Дар рўят нагўянд њам, аз ќафо њай мегўянду тамасхур мекунанд. Њама шароит бароят муњайё, тамоми нозу неъмат дар пешат. Њар ду –се рўз пас матоъњои хостаи дилатро мехарем, куртањои рангобаранг дўзонда мепўшї. Пул дар ихтиёрат.

- Боз чї гап шуд, ки ин бегоњ ба ман якбора насињатгар шудї, бачам? -норозиёна ѓур-ѓур кард кампири Нињол ва афзуд:

- Ба фикри ту, ширњоро дўшида бурда дар љўй бирезем? Чаккаву љурѓот намефорадат?

- Баъд ин ки, чашми бад дур, Худованд аз њама балову офатњо нигоњбон бошад, танам сињат, аз њељ чиз шикоят надорам. Мељунбам, мењнат мекунам. Кореро, ки ба дасти худаму майли дилам иљро мекунам, файзу баракати дигар дорад. Ман њамин хел тарбия гирифта, калон шудаам. Дар гардани ягон нафаратон бор шудан намехоњам.

- Дурусту барњаќ мегўї, оча, лекин…- писарбузург лањзае андешаманд ба кампир, ки љорўбњои дароз-дарози њавлирўбиро, ки тоза даста баста буду дар рўйи сањни сементии њавлї ба болояшон санг мегузошт, бо тарањњум нигарист.

- … лекин њамаи ин азобу ташвиш чї лозим? Њељ кас нагуфтааст, ки шири дўшида бурда ба об рез. Чанд бор падарам ва мо, фарзандон њам, исрор кардем, ки гову моли бисёр чї зарурат дорад? Як гови дўшої бошад, басу кифоя. Сари замин рафта, то бегоњ миёнро камон карда, зери офтоби сўзон машаќќат кашидан, ба ростї, ба шумо дигар намезебад. Шукри бачаву келину наберањо…

- Ту, Собир, аз њаво гап мезанї, - доманашро, ки пур аз чанги гули љорўб буд, афшонда, эътироз кард кампир. – Ман шукр мекунум, неке шумо њам шукри мани кампира баљо орен. Њар сол дар банкањои бисёре равѓани зард мехобонам, маскаи тару ширин, ќаймоќу саршири бомаззара бо кўдаконтун њай нўши љон мекунен. Э, бачам, як гап гўям…

Пиразан рост ба чашмони писар нигарист.

- Кору бори мани кампира ягон келину набераам ба субут расонда наметона. Њоли дар бораи ќурутобу фатирмаска, тарњавлою оши бурида, ширбиринљу шакароби тезакак чизе намегўм.

Писарбузург аз кат, ки дар кунљи њавлї гузошта шуда буд, бархоста:

- Гап њамин оча, - даст афшонд вай, аз пагоњ сар карда ба њељ куљо намеравї. Шир - пиру чакка њам намебарї. Тамом - вассалом, хафа шавї - нашавї, ќарорам ќатъист. Дам гиру роњат кун, њузури љонат. Сари замин њам рафта, то бегоњ дар даруни љўяњои ќулфинаю шањтути заминї нагард.

- Ту ба ман аќлак шуда, амр медињї, бачам? - яке оташи ѓазаби пиразан боло гирифт. – Хестї, ки хобат. Мањмадоно! Бо пулу сарватат дањонкалонї накуну наноз, фањмидї? Ман љонма ба љонатон мондаам, файзу баракати хонадон манам, ана њамин кампири Нињол!

- Намеравї, тамом,- пофишорї кард Собир. - Худамон медонем, чї кор кунем!

- Меравам, - ѓазаб кард кампир.

- Намеравї!

- Меравам.

- Оча, бас, шармандаамон накун.

- Бас намекунум.

- Хайр?

- Чї хайр?

- Фароѓат кун, оча, мефањмї ё не?!

Пиразан, чењрааш арѓувонї гардида, ба писараш наздики наздик шуда, рост ба чашмонаш нигарист. Нигоњњои модару писар ба њам бархўрданд.

- Ин хел бошад, аз пагоњ њуљљатњои мара тайёр кунен,- дўѓу арбада бардошт кампир.

Писар китф дар њам кашид:

- Кадом њуљљатњоро, оча? Равшантар фањмон.

- Њуљљато, бошпурти хориљї, сурато, боз намедонум,- хафаманду ранљишомез гуфт пиразан. - Ман чанд бор гуфта будум, як зарра эътибор надоден. Расия меравам, шањрвандї мегирам.

- Ана ёбу гир,- шўрида рафт писарбузург. - Мо дар чї хаёлу… шуморо аз як роњ гардонданї мешавем, наѓмаи дигар мебарорен.

- Ба Русия меравам, тамом,- ситеза кард кампир. - Њаќ дорам. Меравам, њуљљатома духтарам Гулзираву додарат Олим тахт мекунан. Шањрванди Русия шуда бармегардам. Пенсапулим зиёд мешава. Асло пашоли пули шумо намебарад мара.

Чанд рўз дар байн гузашт. Масъала оњанги љиддї гирифт. Кампири Нињол гоњ ба «соњиби сараш» рў овардаю гоње ба писари дувум – Ризо мурољиат карда, дар азмаш собиту устувор, пофишорї намуд, ки њуљљатњояшро омода созанду чиптаи њавопаймо бихарандаш ва барои сафар ба шањри Санкт- Петербург кумакаш кунанд.

Ба писарбузургаш Собир дар ин бора дигар лаб накушод. Аз вай ранљида буд. Набошад-чї? Писарро бо њазор азобу машаќќат ва дар айни њол, умеду орзу, шабро шаб, рўзро рўз нагуфта, ба камол расонаду имрўз омада-омада, модарашро насињат кунад, ки ширу чаккафурўшї накун, ки айб аст. Њаќќу њамсояњо ва ќавми ќишлоќ ба њоламон механданд.

«Э дар гўри бобову бибии њамун ѓайбатгарои баду бахил… Њасудои нотавонбин, њунар, ки надоранд, пойи мара хоида мегарданд».

Маслињату машварат ва насињати ањли хонадон – шавњару писарон ва ду духтараш, ки дар дења ба шавњар баромада, соњиби хонаву дар, фарзандон ва зиндагии хушу хуррам буданд, ба пиразан заррае таъсир накард. Вай остинњои куртаашро бод дода, ба ќарори ќатъї омаданашро ба гунаи ќотеъона, охирин маротиба хотиррасон карда, ањли хонаводаро дар њайрат гузошт:

- Гапам яктаву халос. Њуљљатома тахт кунен, билетма бихарен, монен, ки соќу саломат ба Расия равам. Духтарам Гулзираву Олими бачам мара хору зор шудан намемонанд. Шањрванд, ки шудам, Худо розї шуда бошад, боз баргашта меоям. Набошад…

- Чї «набошад?»,- барошуфт Ризо, писари дувуми хонадон.

-Туву Собира оќи ин дунёву ахират мекунум.Ќати модартон дигар њазлу бозї накунен.

- Аќлата ба љояш мон, занак,- орому мулоим фањмонд шавњараш. - Аз дањонат чизе,ки омад, гуфтан мегирї? Умуман, чї ин ќадар шўру маѓал бардошта, замину осмонро ба њам зада истодаї? Астаѓфируллоњ бигў. Пот ба лаби гўр расида, ба љойи тавбаву ибодат ва шукри љони фарзандон аљаб гапњое мезанї.

- Агар њуљљатома тахт накунену билет нахаренма, мерам шањр, хоњарзодаам як корхонаи калон дар ихтиёраш, њамаша дуруст мекунад,- ба бањсу бигў-магў нуќта гузошт кампир ва ба хона даромад…

Чун ањли хонавода азму тасмими пиразанро љиддї ва ќатъї ба мушоњида гирифтанд,дигар чорае надоштанд љуз ба ройи ў розї шудану хостањои дилашро иљро кардан. Дар тўли ду њафта маблаѓи зиёде харљ карда, њуљљатњои модарро писараш Ризо бо амри падар омода намуд. Чиптаи њавопаймо харидандаш ва як нисфишабии айёми гармињои тобистон кампирро њамроњи як хеши дурашу чанд њамдења, ки озими сафар буданд, ба Русия гуселониданд.

- Рафта, соќу саломат расидї, зуд телефон кун, - ваќти гусел таъкид кард шавњар ба кампири Нињол. - Диламон пуру хотирамон љамъ шавад.

Зиндагї дар дењ баъди сафари кампири Нињол ба Русия дубора ба маљрои муќаррарии худ ворид гардид. Чун њамеша субњи барваќт мардум гову мол ва бузу гўсфандони худро ба пода њай мекарданд, дар хонадоне тўю сур барпо мегардид, садои хандаю хурсандї ва суруду навои дилангез баланд мешуд. Дар хонае тифле ба дунё омада, сури дигаре баргузор мешуд. Нафаре мошини нав мехариду њангомаљўёни «зиёфатхўр» давру бари он «парвона» шуда, таърифу ситоиши мошинро ба арши аъло мебардоштанд. Раиси дења аммо ташвиши дигаре дошту њамроњи мудири дабистон сари он мушкил майна об мекарданд, ки хонанда зиёд шудаву љойи нишаст намерасад.

Панљ-шаш синфхонаи иловагї сохтан лозим меояд. Маблаѓро аз куљо дастрас мекунї? Сарони љамоату ноњия бошанд, ќотеъона дар посухи эшон гуфтанд, ки шароит надоранд, мардуми дењ ба таври њашар худ аз пайи бунёди синфхонањо шаванд. Вазъи зиндагии мардум низ он ќадар хуб нест, мушкил болои мушкил…

Аммо… ногањ овозае дар дењ густариш ёфт, ки кампири Нињол дар Русия бемор шудаву духтараш Гулзираву писари хурдияш Олим думболи такудаванд, ки ўро бозпас ба дења бифиристанд. Ва њамин тавр њам шуд. Пас аз сипарї гардидани 17 рўз, дуруст дар як субњи равшану босафо пиразан аз њавопаймо по бар замин гузошт ва ўро писарону шавњараш истиќбол гирифтанд, пиразан шукрона дар лаб оњи сабуке кашид:

- Шукр, њазор марта шукри Худои бузург, мани пиракира ба дидори шумо расонд, - чашмонаш моломоли ашки хурсандї гуфт кампир. - Дар ѓарибї, дар мамлакати бегона азоб кашидам. Шукри обу хоки диёр, шукри зодгоњу њамдењагон.

Пас аз он ки дар хонаи худ болои кўрпачањои нарму мулоим, дар такяи болиштњои пари ќу нафас рост карда, љонаш осуд, кампир ба наќлаш идома дод:

- Ростї, сахт тарсидум,- чашм аз фарзандону духтарон ва шавњару наберањо намеканд вай.- Обу њавои шањри бегона нафоридам, ки яке касал шудам. Дар оташи таб сўхтаву њалќам ќоќ мешуд. Шабњо табларзаам мегирифт, дандонњоям шараќќос мезаданд. Бечора Олиму Гулзираву шавњараш њай болою поён давиданд, дорую даво карданд. Савдои шањрванди Расия шудан рафта-рафта аз сарам берун шудан гирифт. Як ваќт хабар оварданд, ки кадом кампири њамсинну соли ман аз дењаи њамсоя, ки шањрванди ун кишвар шудан омада будааст, бемори сахт шуда, аз дунё гузаштааст. Эњ Худољон, гуфтам пеши худ, обу дони кампир канда шуда будааст. Худо рањматаш кунад. Дилам танг, ѓамбода шудам. Ба ќароре омадам, ки агар бачањо билетам нагиранду ба дења роњиям накунанд, аз ѓаму андуњ ва фикру хаёлњои парешон дилам мекафад. Ана, њамааш бо хости Худо росту дуруст анљомид.Дар хоки пойи фарзандо садќа. Њамдењагон, миёнаумру барно, занону пиразанон ба дидани кампири Нињол меомаданд, ањволпурсияш мекарданд.

Чашмони кампир барќ пошида, аз саргузаштњояш дар Русия наќл мекарду наќл мекард. Фарању хурсандияш интињо надошт. Аммо пиразан дар ин байн писараш Собирро надида, ба фикру хаёл рафт. Наход, вай то њол аз ман хафа бошад?

Э, Собир ин хел бача набуд-ку! Гапашро мегуфту зуд фаромўш мекард. Пас, чї шуда, ки …

Деви гумону шубња панља бар њисори ќалбаш мезад. Наход, ранљида бошад? Аз ман, аз модараш? Не-е!

Ќарибии нисфирўзї дар во шуду… Собир ба хона даромад ва сўйи модар шитобид. Кампири Нињол љигарбандашро ба оѓўш гирифт. Баъд аз пурсупос модар њайраташро пинњон накард:

- Ризову падарат рафта ай айрапорт гирифта оварданма, неке туро надидам. То њолия њазор фикру хаёл дар сар, парешону ошуфта будам. Љон бачаи ширини оча, хафа шудї чї бало?

- Э не-е, асло ин хел фикр накун, оча, - ќадре хиљолатманд гуфт Собир ва низ тааљљубомез ба модар нигарист:

- Чї, магар Ризо дар бораи ман чизе нагуфт?

- Не, бачам, вай аз пайи корњош баромада шањр рафт. Гуфт, ки дар болои сари коргаро набошум, хуб намеша. Отат сари замин рафт њамроњи наберааш. Њамин њозир шояд даромада оянд.

- Медонї, оча, бо Ризову падарам маслињат карда ба хулосае омадем, ки бо маблаѓи худ барои фарзандони мардуми дења як бино бисозем. Њар сол хонанда зиёд шуда истодааст, синфхона намерасад. Раиси дењаву директори мактаб хона ба хонаи мардум гашта, илтимосу илтиљо мекунанд, ки ёрдам кунанд. Вазъият вазнин.

- Чанд синфхона месозен?- пурсид кампири Нињол

- Шашта.

- Пулњотон мерасад?

- Мерасад, Худо хоњад,- хаёлманд гуфт Собир ва ба суханаш идома дод:

- Дар маљлиси мањалла падарам њарф зада, гуфт, ки бинои иловагиро бо шаш синфхона ману фарзандонам месозем. Ана аз пайи њамин корњо, субњи мардон ба ноњия рафта, њамроњи раиси дењаву директори мактаб њуљљатњоро тахт кардем. Аз пагоњ сохтмон сар мешавад.

- Ман њайрон,- бо оњанги ранљиш хитоб кард модар. - Боз чї хоб диден? Пулњоятон бисёр шудааст, чї бало?

- Оча,- рў ба рўйи модар нишаст Собир. - Мефањмї, дар байни мардуми дења гапу калочаи бисёр. Шунидем, ки писарони Њољиаброр пулашон бисёр шуда, намедонанд онро ба куљо сарф кунанд. Лекин ман парвои гапи мардум надорам. Худам фикр карда, нињоят ба ќароре омадам, ки аз пайи ободии дења мешавам. Шукр, Ризову Олим соњиби кору боранд, худам ба тиљорат машѓул, маблаѓ њаст. Аз ќадим мегўянд-ку: некї куну ба об андоз! Барои фарзандони њамдењагон, наберањои худамон месозем бинои мактаба. Барои њамин…

- Хайр, кору амали нек хубай. Обрўи одам баланд мешава. Кошки мардум ба ќадри некии шумо бирасан, бачам,- банди хаёл гуфт кампири Нињол. – Ободї њам даркорай.

Модар даст ба дуо бардошта, ба писараш барори кор талабид аз даргоњи Яздон ва хандаи беѓуборе дар лабонаш мављ зада, хурсандона нидо кард:

- Дар иродаю азмат садќа, бачам.

МЕЊРИ БЕЗАВОЛ

(Барои бародарбузургам Азимхон)

Ту дар як навиштаат наќл карда будї, ки омўзгори нахустинат, ки њарфу њиљоро ёдат дода буд, бо хатми синфи як ба хизмати сарбозї даъват шуд ва ќалбат моломоли андуњ ба фикр фурў рафтї, ки дар синфи дуюм кадом омўзгоре љойгузини устодат мешуда бошад? Устодат Бегмурод Давлатовро то роњи калони мошингард гусел кардї њамроњи њамсинфонат ва ба назарат чунин намуд, ки байни замину осмон танњою зор, бемуттако мондї. Ё дар пиндорат чу падарат љилвагар шуда буд, ё мењри беандозаи ў дар ошёни ќалбат љо бигрифта буд амиќан? Њар чи буд – набуд, то дер гоњ маѓмуму парешонхотир рўзњоро паси сар кардї ва … Ва чун ба синфи дуюм по гузоштї, директори дабистон, зани миёнаќади сахтгиру серталаб Башорат Ќурбонова њамроњ бо ду муаллима, ки яке тољик буду дигаре рус ба синфхона ворид шуданд. Директор онњоро ба шумо шинос намуд. Бонуи хушќадду ќомати сарвболоро, ки нигоњаш хайрхоњона буду рўяш чу кулчаи ширмол метофт, ба сифати муаллими асосї муаррифиятон кард ва гуфт, ки ў Муслима Обидова ном дорад. Зани зебои русро, ки ќадбаланду мўйњояш хурмоиранг менамуд, низ шинос кард ва изњор дошт, ки ў аз забони русї ба шумо дарс мегузарад, исмаш Любов Андреевна Гнаткост. Дар шигифт мондї: аљаб, аљаб, муњиту фазо дигаргун шуда, ба љойи мард зан дарс медињад. Дарсаш чї тавр мегузашта бошад? Ў аз куљост? Боз бадќањру нозук набошад? Зани рус чї? Забони русї чї гуна забон бошад? Ва чаро бояд забони русиро биёмўзед? Лак-лак ќатор мешуданд саволњо ва оламеро дар хаёлат ба зуњур меоварданд, ки хира, ѓарибу ноошно таљаллї мекард. Аммо ин њама тахмин буду аз ќавле, «фолбинї». Дарсњо ин гуна оѓоз ва љараён гирифтанд ва бонуи ќадбаланди кушодачењра Муслима Обидова ба омўзонидани матнњо аз китоби «Хониш» ва тарзи навишту аз худ кардани ќоидањои сарфу нањв шурўъ кард. Дар ёдат њаст, ки китоби «Хониш»-и синфи 2 муќоваи зардранг дошт. Ва муаллима нахустин амале, ки анљом дод, хондани матн ба шогирдон ба таври санљиш буд. Мехост бифањмаду даќиќ кунад, ки чанд нафар матнро ба гунаи аъло мехонанду чанд тани дигар равон, чанд нафаре бо њиљою сакта ва гурўње суст мехонанд ва њанўз њарфу њиљоро ёд нагирифтаанд. Вай њар як хонандаро ба назди тахтаи синф даъват ва китобро кушода, матнеро барои хондан пешнињод мекард. Чун бад-ин тарз њамагї матнро хонда шуданд, муаллима ба чењраатон дида дўхта, фикрашро хулоса кард:

-Хонданатон бад не, лекин ман дар дафтарам ќайд кардам, ки ду-се нафар њанўз дуруст хонда наметавонанд. Њарфро мешиносанд, бо њиљо мехонанд, аммо ин њанўз маънои хонданро надорад. Ана, њамин ду-се нафар саъйю азм бояд кунанд, то ба пешсафон баробар шаванд. Агар коњилї кунанду бепарвої, оянда барояшон мушкил мешавад. Ман сахт мегирам. Чї тавр сахт мегирам? Баъд сарфањм меравед. Сипас, муаллима фањмидан хост, ки дар синфи якум кї сардори синф буд?

Ту шармида-шармида аз љоят баланд шудї.

-Ман сардори синф будам,- посух додї ва оби шарм ба рўят давиду суп-сурх шудї.

-Наѓз, наѓз, - гуфт муаллима тањсиномез ва афзуд, ки имсол њам сардори синф худат мемонї.

-Лекин шарт њамин ки бо хонандагони сустхон кор мебарї, ба ман ёрї мерасонї, фањмидї?

Ту бо ишораи тасдиќ сар љунбондї ва бо амри муаллима нишастї бар љоят.

Аз математика бошад, санљишро аз хонаи зарб оѓоз кард муаллима. Њамаро як - як аз хонаи 2 сар карда, то хонаи 9 чунонки мегуфтанд, аз «карат» пурсон гардид. Дар хатми пурсиш таъкид кард, касоне, ки дуруст хонда наметавонанду хонаи зарбро намедонанд, агар ислоњ нашаванд, пас аз машѓулиятњо манъашон мекунам, бигузор хонанду омўзанд, пешсаф шаванд.

Оњиста-оњиста бо муаллима ва дарсгузарии ў одат кардї ва аз чї бошад, бесаброна мунтазири оѓози машѓулиятњо мешудї. Мушоњида мекардию пай мебурдї ки муаллима пурхондаву босавод аст. Машѓулиятњоро њам аз «Хониш» ва њам «Математика» шавќовару љолиб мегузаронад. Дарсњои расмкашї, таълими мењнат, суруд ва тарбияи љисмонї баѓоят љаззобу хотирмон баргузор мешуданд. Муаллима дўст медошт шеъри бисёр аз худ карда бошед, дўст медошт чолоку љалд, серњаракат ва аз пайи саъйю талош бошед.Њангоме ки аз хониш њикоя ё афсонаеро наќл мекард, ту бо њамсинфонат саропо гўшу њуш ба муаллима мешудед ва ба оњанги гуфтори ў шавќу мењр пайдо мекардед. Њар як дарсаш мамлў аз панду андарз буд. Таъкид мекард, ки бадтарин хислати инсон дурўѓ гуфтани ўст.

-Аз дурўѓгўй њама афъоли баду зиштро метавон умедвор шуд. Дурўѓгўй одами бешарм аст, бешараф аст. Аз ин рў, њељ гоњ дурўѓ нагўед. Боз мегуфт, ки рафтори зишти дигар дуздї кардан мебошад.

-Оне, ки даст ба дуздї мезанад, аз хиёнат низ рў намегардонад.

Дар бораи эњтироми падару модар ва солхўрдагон зиёд ќисса мекард, њикоятњо мегуфт:

-Њар ки падару модар ва калонсолонро њурмату иззат намекунад, ватанро дўст дошта наметавонад. Чун ватанро дўст дошта натавонист, ба ў умеду бовар кардан, умед бастан нашояд. Аз ин гуна суханњои пандомўз зиёд мегуфт муаллима ва туву њамсинфонатро мафтуну маљзуби хеш мегардонд. Дар дарси таълими мењнат гулдўзиро меомўзонд. Чї њунарманди гулдасте буд муаллима. Мегуфт, ки ба шумо тарзи дўхтани гулро дар матои сафед ёд медињам. Бодиќќат бошед. Ва ришта ба сўзан гузаронида, ба дўхтани гули садбарг дар рўйи матои сафед мепардохт. Ончунон сўзан мезаду гулдўзї мекард, ки ту бо њамсинфон чї тавр аз љоятон бархоставу дар гирди муаллима парвонавор љамъ шуданатонро пай намебурдед. Чевари моњир буд муаллима. Аз риштањои сабзу сурху гулобї, љигарию хокистарї, сиёњ истифода мекард ва як ваќт бо ду чашми сар медидед, ки дар рўйи матои сафед гулдўзии муаллима бо њама зебоию назофаташ ба пайдо омадааст. Гули садбарги зинда. Даст расонда аз шоха канам мегуфтї.Дар машѓулияти тарбияи љисмонї бозињои гуногунро ба роњ мемонд ва худ њамроњи шогирдон иштирокдори асосї мањсуб меёфт. Бо тўби хурд, калон чї тавр бозињои шавќовар ташкил мекард! Ва ту чизи дигареро пай бурдию ба мушоњида гирифтї. Муаллима дар танаффусњо, ваќте омўзгорон дар майдонча ба волейболбозї машѓул мешуданд, яке аз бозигарони моњир ба шумор мерафт. Бахусус, њангоме ки бо тўб зарбаи љавобии сахт мезад ва онро дар ёдат њаст, ки «тушит» мегуфтанд, аз командаи њарифон касе гардонда наметавонист ин зарбаро. Аз љояш љањида, бо дасти рост чунон бо тўб зарба мезад, ки њама дањонво монда, ба муаллима, ки рўймоли алвониаш каме ба гарданаш ѓељида буд, менигаристанд. Ингуна муаллима дар дарсњои хониш ва забони модарї супориш медод, ки аз китобхонаи мактаб ва љамоат, ки дар дења љойгир шуда буд, китобњои бадеиро ёфта, мутолиа кунед. Ва ту бо дўстонат ба хондани асарњои бадеї рў овардї. Асарњои Марк Твен «Шоњзода ва гадо», «Саргузашти Том Сойёр», С.Айнї «Мактаби куњна», «Одина», Убайди Зоконї «Муш ва гурба», Гулчењра Сулаймонова «Чил кокули бозигар» аз асарњое буданд, ки бо њидояти муаллима дарёфта мутолиа карда будї. Лањзањое мешуд, ки ту ва ё ягон њамсинфат (чи духтар, чи бача) бемор шуда, аз шарму хиљолат наметавонистед, ки ба муаллима дар ин хусус њарф бизанед. Чї донову њушманд ва дилсўзу рўњшинос буд муаллима! Аз вазъи хонандае, ки табъаш хираю нотоб буд, зуд пай мебурд ва «сумкаатро бигир, ба ту љавоб, зудтар ба хонаатон рафта, бихоб», - мегуфт ва шогирди нотобашро то дарвозаи дабистон њамроњї мекард.

Боре, њини фасли зимистон то аз ферма (чун ба модарат ёрї мерасондї) омада, хўрок хўрда, роњ сўйи мактаб гирифтї, ки дер кардї ба дарс. Дар роњи яхбаста лаѓжида афтидї, панљањоят карахт шуда буданд. Нињоят, ба мактаб расида, дари синфро бо азобе кушода, ларзон-ларзон ба муаллима нигаристї.

-О, бача, дарси якум њамин њоло ба охир мерасаду ту нав расида омадї?-пурсид аз ту муаллима ва ба љавобат интизор нашуда, иљозати нишастан дод.

Машќеро аз забони модарї иљро мекарданд. Китобу дафтаратро аз сумка баровардию ручкаро дар рангдон тар карда, љумлањоро ба дафтар кўчондан хостї. Аммо натавонистї. Панљањо аз таъсири сармо карахт шудаву ба ту итоат намекарданд, ки ручкаро ба даст гирї. Муаллима мушоњида кард, ки машќро нанавишта истодаї, наздикат омада, пурсид, кї чї шуд ба ту? Чаро љумлањоро ба дафтар наменависї?

Аз шарму хиљолат ва њолати тазъйиќоваре, ки домангират гардида буд, сар хам кардию базўр пичиррос задї:

-Панљањоям хунук хўрдаанд, карахтанд.

Муаллима аввал банди телпакатро кушода, онро аз сарат гирифт, баъд мўйсаратро сила карда, «њељ гап не, дар назди бухорї як дам нишаста дастонатро гарм мекунї баъд, ваќт расад, машќро ба дафтарат мекўчонї. Зиќ нашав!»,-гуфт.

Ту ашк рехтї, худат нафањмида. Барои чї? Инро дер, ваќте ки синфи 8-ро хатм мекардї, сарфањм рафтї.

Ваќте сарфањм рафтї, ки модарат сахт бемор шуду ќариб буд ин олами сарсабзу рангинро ба таври абадї падруд гўяд. Он дам байни муаллима Муслима Обидова ва модарат таќрибан тафовуте пайдо накардї. Туро хеле-хеле дўст медошт муаллима. Њамроњи 4-5 нафари дигар, ки пешќадами синф ба њисоб мерафтед, барои иштирок дар мањфилу чорабинињои мактабї омода менамуд. Мегуфт, ки умедам аз шумо хеле зиёд. Њамин тариќ, рўзњо тирвор мегузаштанд, синфи дуюмро хатм карда, ба синфи 3 гузаштед. Маротибае воќеаи дигари булаљабе рўй дод, ки муљиби он туро донистанд. Рўзе аз рўзњои охири моњи май буд. Дар сањни њавлии дабистон, баъди бозии тўлонї дам мегирифтед, ки нигоњат ба дуродур дўхта шуд ва дар талу теппањои гандумзори Моштеппа тамаркуз ёфт. Манзараи чашмрабои гандуми сабзфом, ки аз дурињо бо вазидани бод чу бањр мављ мезад, таваљљуњатро барангехт ва ба бачањои њамсинфат гуфтї, ки биёед, ба тали Моштеппа меравем. Аз наздик бибинем, ки дар он талу теппа чї кошта шудааст, ки ин ќадар зебову ќашанг менамояд ба чашм? Дарсро фаромўш кардеду шитобзада роњ ба сўи тали гандумзор, ки таќрибан як километрро ташкил медод, гирифтед. Араќшору нафасгир баъди роњу пайроњањоро тай кардан оќибат ба тали Моштеппа расида, дидед, ки гандум дар он мавзеъ ќад кашидаву хўша бастааст. Ва њангоми вазиши насими бањорї гандуми сабз бо хўшањои синоншакли худ мављ мезанад, аз ќавле, «мурѓак меравад». Бори аввал аз наздик гандумро медидед. То ин дам дар бораи аз он орду нон тайёр кардан аз китоб хондаву аз наќли падару модарат шунида будї. Њамакнун худе, ки муъљизаеро ногањон пайдо карда бошї, тўлонї ба майдони гандум менигаристию менигаристї. Тали Моштеппа зина-зина дар баландї љойгир шуда, доманаи он ба уфуќ пайваст шуда буд. Яке ба хотиратон мактаб расиду дарсњо ва садои занг аз дурї канда-канда ба гўшатон расид, ки беќарор ба сўйи мактаб шитобидед. Табиист, ки аз дарси навбатї дер мондед. Сабаби дер монданатонро муаллима фањмидан хост. Ба љойи 10 нафар њамсинфат сархам љавоб додї, ки хостем ба тали Моштеппа рафта, аз наздик бибинем, ки дар он љо чї кишта шудааст, ки ин ќадар аз дурї зебову муљалло менамояд. Каб-кабуд, мављ мезанаду мављ мезанад. Зебо, диданї!

-Ва ту бо рафиќонат ин зебоиро эњсос кардї? – пурсид банди хаёл муаллима.

-Намедонам, аммо ба Худо, ки манзараи нотакрор аст, - посух додї. Мо гандумро бори аввал аз наздик дидем, муаллима.

-Эњ, ту, - хитоб кард бо овози нарм муаллима, - оянда нависанда мешавї чї бало?

… Ва ту ќалам ба даст гирифта, ба навиштан машѓул шудї. Аввалин лавњаи навиштаат дар бораи ана њамон тали Моштеппаву манзараи мафтункунандаи гандумзор буд.

Муаллима дар синфи сеюм њам ба шумо худаш машѓулият гузаронд. Аз чї бошад, дарсњои муаллима ба њамаи хонандагони таълимгоњ писанд буд ва хонандагони дигар синфњо низ дар орзуи он буданд, ки Муслима Обидова якборакак ба онњо дарс гузаронад. Дар синфи сеюм ягон нафар танбалу ќафомонда намонд. Њама хондану навиштан ва њал кардани мисолњоро (хусусан, зарбу таќсими ададњои дураќамаю сераќама)-ро аз худ карда буданд. Бо њидояту рањнамоии муаллима дар як кунљи синф гўшаи китобњои бадеї ташкил кардед. Тобистони он сол (соли 1972) муаллима аз мактаб рафт. Мегуфтанд, ки дар дабистони зодгоњаш корро идома медодааст. Ва ту боз ѓамгину ошуфтањол, дар олами рўъёњои худ мондї. Роњ мепоидї, мунтазир мешудї, ки шояд овозањо дурўѓ бошанду муаллима ногањонї аз дарвозаи мактаб оњиставу нарму бесадо ворид шуда меояд. Дар синфи чор њам аз забон ва адабиёти тољик ба шумо машѓулият мегузаронад? Кї медонад? Вале… муаллима дигар наомад... Бо гузашти таќрибан 18 сол, боре дар озмуни ноњиявии мактабиён аз забон ва адабиёти тољик ту муаллимаро, ки хеле таѓйир ёфта, ба мўйњояш сафедї афтода буд, дар роњрави таълимгоњи дењаи Мавлоно дучор омадї. Думбол гирифтї ўро, вале ба кадом синф ворид шуд, ки гум кардияш. Туро кадоме љеѓ зад, шогирдат буд, ки барояш ќалам лозим шудааст. Ва муаллимаро дигар вонахўрдї.

Инак, аз айёми мактабхоният 45 сол пушти сар мешавад. Муаллимаи азизат дар куљосту чї њол дошта бошад? Намедонї?! Ман њам намедонам.

АЛАМ

(Ба ёди омўзгорони солњои љанги шањрвандї)

Мард карахту нољунбон ба дастархон, ки дар рўяш як пора нони сабўсї мехобиду дар чойнике оби љўшомада меистод, бо алам ва ќадре бо танаффур нигарист. Њамсараш аз сўйи ошхона косаи ѓизо дар даст, њазорон рамзу роз дар чењра, лабњо ба њам баставу ношод ва андуњзада ба сўйи кат, ки зери дарахти чормаѓзи пир љой гирифта буд, гом нињода, њамчунон бе њарфу овоз коса рўйи дастархон, назди шавњар гузошт.

Мард ошуфтаву ѓамзада чумча бар моеъи сабзранги даруни коса бурд ва ѓайри ќадре биринљобаву пудина чизи дигареро дарнаёфт. Ин њаракати бехудонаи «хўљаин»-ашро зан пай бурда гўё шармида, сар љунбонд:

-Чизе аз хўрданї нест дар хона. На равѓан, на пиёз, на картошка…

-Хайр? -оњанге бо норизоиятиву хашм дошт суоли мард.

-Њељ чї не, -нигоњашро гурезонд зан. - Аз лаби љўй пўдина чида будам. Рафтам хонаи њамсоя, як пиёла биринљ ќарз овардам…

Ва чизе ба хотираш расид, ки афзуд:

-Чойи ќоќ њам надорем. Эњ…

Мард гўё забонаш ях баста бошад, дигар њељ сухан нагуфт.

Аз поранони сабўсї бишкаста, ба душвор ба дањон бурд, пас-он оњиста-оњиста ба хўрдани биринљоба шуруъ кард. Оќибат як пиёла оби љўшомадаро нўшиду бархост ва роњ сўйи дабистон гирифт. Аз дари дафтари муаллимон бо кайфи парида даромад. Муаллимон дар мавзуе гарм бањсу ѓавѓо доштанд. Мард пиндошт, ки аз кадом канори олами дуре ба канори олами билкул дигаре афтодааст. Муаллима Зулфия саломаш дод, ингуна дигарон ба њурматаш бархостанд зи љо.

-Устод, ман давленисанљак овардаму бо хоњиши њамкорон фишорашонро санљидам, - гуфт рамузљўёна Зулфия ва ба чашмони мард нигарист:

-Агар хоњед, фишори шуморо њам месанљам. Љойи фикри зиёдатї надорад, мебинед, мефањмед кори набзатона.

-Майлаш, -бо ишораи тасдиќ сар љунбонд мард ва бар курсие биншасту дасти росташро рўйи миз хобонд. Аз чї бошад, ворањои дањону милку дандону комашро сўзише ногувор фаро гирифта, дилаш заъф карда, бењузур мешуд.

Муаллимаи Зулфия аз рухдоду таѓйире, ки дар оинаи рўйи мард ба амал омадаву чашмонаш нимпўш, оње сарду бадард аз сина берун мекашид, хира шуда, бо изтироб остини куртаи ўро боло кард, асбобро барои санљидан омода сохт ва матои кабуд аз ду тарафи бозуяш печониду мањкам баст ва резини тўбчамонандро зуд-зуд бо мушт пахш карда, монои шахсе, ки амиќ аз зуњури њодисаи ногањоние ба дарёи фикру хаёл ѓарќ шуда бошад, нигоњаш оганда аз хаёлу пиндорњои мармуз, баъд аз сонияњое муштарашро суст ва тўбчаро озод гузошт. Як овози фассозание пахшхўрда хориљ гардид аз рўдаи асбоб.

-Фишоратон, муаллим, 180 ба 100 аст, - гуфт муаллима Зулфия ва нигоњашро аз чашмони мард наканда фањмонд:

-Баланд. Ба духтур рафта, худро нишон медодед. Саломатї сарват аст…

Ва муаллима аз ќуттии болои љевони дафтарњо доруеро гирифта, муоина ва ба мард дароз кард:

-Доруи папазол аст, бо об нўшед, фоида мекунад.

Мард ба омўзгорон, баъд ба берун, ба манзараи зебои айёми бањорон чашм дўхт. Њис кард, ки осмони каб – кабуд, ки доманаш дар уфуќи дур, ба адири манорамонанди рў ба рў рафта мечаспид, њузне лобаён тавлиду дар хонаи ќалбаш љо мекунад. Сабзаву гулу гиёњ, нињолону дарахтони гунагунаи боѓи дабистон, роњи хокии даромадгоњи он, њамаву њама дар нури босахои хуршед ѓарќ гардида буд. Аммо дили мард сард буд, гуё дар синааш дил не, як пора ях овезон бошад. Дар ин лањза омўзгори солманде аз љояш вазнин бархост ва дафтари ѓафсу китоби дарсии «Геометрия»-и синфи 7-ро ба даст гирифту бо оњанги хашин аз нигоњи мард рамуз гирифта:

-Се моњ шуд, ки аз маош дарак нест, -гуфт. - Љанг ба роњи худ, роњбарон ягон фикру чора намеандешанд?

Баъд мегўянд, ки… касал мешавї. О, бо ин њол кадом рўз по њам дароз мекунї.

Мард њарфе ба забон наовард, ончунон андуњзадаву ранљидахотир буд, ки њавсалаи дарс гуфтан надошт…

…Шомгоњон сари дастархон, зан боз косаи ѓизои нисфирўзиро, ки гарм карда буд, бо нони обаш паридаи сабўсї пеши мард гузошт. Ингуна дар косањои дигар биринљобаи омехта бо пўдинаро пеши писараку духтараконашон гузошт. Мард пакару парешон ва маъюсу ѓазаболуд косаро дуртар тела дод:

-Дилам намекашад. Ин зиндагї ба дилам задааст.

Зан ба мард нигариста, забон ба носењї кушод:

-Мардак, бо муаллимї рўзамон намегузорад, кошки пулата сари ваќт дињанд. Маслињати мара гирї, билет бихару бирав Расия. Пўсту устухон шудаї. Ѓами ману фарзандота не, ѓами худата бихўр, Аќаллан дар он љо нони сафеди болаззату хўрокњои серѓизои њархела хўрда, љонат меосояд. Мо ин љо як бало мекунем. Ња нагуфта, ваќти сиёњалафу чукриву торон фаро мерасад. Аз ягон худољў ќарз пурсида, орд мехарем ё гандум. Њамин ки кор ёфтиву пуле ба даст овардї, мефиристї, њамааш наѓз мешавад. Охир, дунё ба як ќарор намемонад-ку…

Мард яке ба фикру хаёл рафт. Дар пиндораш, ки дар Русия сари хони пурнозу неъмат нишаста, хлебу батони нарму гармро бо маскаву ќаймоќ бо шавќ ва майли дил тановул мекунад. Баъд чойи гарми хушбў ё ќањваи гарм менўшад.

Нисфирўзї ва шомгоњон хўрокњои гарму мутафовитро, ки баѓоят серѓизову бомазаанд ва бартар аз њама сергўшту серравѓананд, бо иштињо фурў мебараду нўши љон мекунад. Ва нохоставу ногањонї мард гўё дар мулки дур, дар ѓарибї бошад, њангоми сарфи ѓизои гарму болаззат ва хлебу батонњои сурху сафед дар оинаи рўъёяш чењрањои зањиру чашмони пур аз андуњи зану кўдаконашро, ки як бурда нони сабўсиро бо њазорон азоб ба дањон мебаранд, амиќу равшан мебинад.

Ин тасаввур ончунон равшану сарењ аст, ки андуње лобаён ба њисори дилаш чанг мезанаду онро дар пиндори мард пора-пора ва аз њам фурў мерезад. Ва ў, то ки дард девонавор ба девори ќалбаш сар кўбидаву љонашро ба халќаш наорад, оњи сарде мекашад ва тўфону ошўби ѓамро бо њазорон азоб дар њастааш хафа мекунаду њасратзада фарёд мекашад:

-Ман, ман серу шумо… шумо гурусна?

Ва аз ин пиндору хаёл ќатрањои ашк (њарчанд вай гиристанро њељ хуш надошту аслан гириста наметавонист) аз чашмони мард рўйи дастархон чакида, зану кўдаконашро гирифтори њайрат кард.

ВОПАСИН ЛАЊЗА

Мўйсафед вопасин лањзањои умри худро аз сар мегузаронд. Мурѓи љонаш дар њоли аз маъмани тан парвоз кардан ќарор дошту нигоњи хирааш њама мављуди дар хона буда ва хоса, пайвандону наздиконро дарњам-барњам медид. Дард њамоно шиддат мекарду пайкарашро мегудохт. Се рўзи охир сўзиши пойњояш афзун гардидаву дар пиндораш тадриљан аз маѓзу дилу љигар ба поёни бадан, бар пойњояш нуфуз карда, пойњояш монои он ки захмин шудаву рўйи он намак пошида бошанд, месўзанду љонашро ба њалќаш оварда, вай инони ихтиёр аз каф медињад. Воќеан, пойњояш варамидаву ранги кабудфом ба худ гирифта, рагњо аз зери пўст бармало гардидаанд. Оњ мекашад мўйсафед ва зери лаб пажвок мезанад:

«Ё Худоё, азоби љон кандан чї ќадр вазнин будааст. Солест, ки бемории лоилољ пайкарамро дар панљаи берањмонааш фишурдаву шираву шарбати танамро макида, гўштам об шудаву пўсту устухон боќї мондааст аз ман. Аввалњо дилу љигарам чун дар рўйи тобаи тафсон месўхту кабоб ва оњиста-оњиста нафасгириям вазнину чашмонам камбин шуданд. Баъд дард ба мисли хазандаи зањрогин ба тахтапуштам чангол зад. Дарди гурдањо аз њама сангин будааст. Ин сўзишу гудоз ба поён нарасида, инак, пойњо омос пайдо кардаанд. Аммо ман мурдан намехоњам, љони дигарон љон будаасту љону ман-не? Не, не, не! Ва аз зери лабњои мўйсафед нолаи хафифе берун мебарояд:

-Пойњоям сахт месўзанд. Хезен, ягон даво пайдо кунен. Чї дар гирди ман сарњо хам, бум воре шиштен?

Ањли хонадон, пайвандон аз ќабл огањї доштанд, ки мўйсафед рўзњои охирини зиндагияшро аз сар мегузаронад. Духтур оварда буданду вай вазъи беморро санљида, оќибат хулоса кард:

-Дигар мўйсафедро озор надињед. Аз умраш ками кам мондааст. Омоси љигар дарди бедавост. Аз наздаш, аммо дур нашавед.

Майрамбї, пиразани солманд, њамсояи девордармиёни хонадон маслињат пеш овард, ки аз њавлї гиёњи парамбаргро чида, дар об тар карда, ба пойњои мўйсафед банданд.

-Банда, то љон дар бадан дорад, умеди зистан аз хаёлаш дур намешавад. Дарди зўр кўњ барин пайкари мўйсафедро афсурда кардааст. Чї илољ, љон ширин аст. Хезед, гиёњи парамбаргро чида биёреду ба пойњояш бандед. Варами пойњоро мегардонад. Фарзандон бархоста, аз пайи чида овардани гиёњ шуданд.

Аммо мўйсафеди бемор… тангдилона ба тирезаи хона чашм дўхта, як пора осмонро хира-хира медиду пасон чашмонаш сиёњ зада, гўё дар хобу хаёл аљаб манзарае пеши назараш падидор мегашт. Вай, љавонмарди таќрибан 35- сола аз шањр омада, (бинокор буду дар бунёди хонањои серошёна сањм мегузошт) як пиёла чойро нўшида, азбаски сахт монда шуда буд, сар ба болин нињоду хобаш бурд. Лањзае пас садои бародарбузургаш ўро аз хоб якќад паронду бедор шуд.

- Медонам, бефараї,- бо оњанги нарму мулоим хитоб кард бародарбузургаш. – Лекин, хоњиш доштам, ки маро њамроњї кунию ба дашти Лолазор барои алаф биравем. Маркаби њамсояро мегирему меравем. Илтимос, не нагў. Љавонмард бо дили нохоњам, ошуфтаю гаронборона бархосту ба роњ даромаданї шуданд. Маркаби њамсоя дар назди мактаб, дар пуштаи сералафе фориѓ аз кору ташвишњои олам чаро мекард. Бародараш бо соњиби хар, посбони дабистон Зобули њардамхаёл вохўрдаву дар фосилаи дуртар ба суњбат пардохтанд. Вай ба пушта баромада, банди маркабро ба даст гирифта, дарозгўшро поён, ба њамворї њай кардан мехост, ки овози Зобул ба гўшаш расид:

- Њой Абдукарим, эњтиёт куну њушёр бош. Ин хари лаънатї наѓмаи нав бароварда, кам-кам феъли газидан пайдо кардааст. Эњтиёт хуб аст... Љавонмард сараш сих задаву ба дард омада, пакару парешон аз банди маркаб дошта, љонварро ба њамворї њай кардан мехоњад, аммо љонвар якравию зуъмї карда, пойњояшро тиргак монда, худро ќафо мекашад. Аз чї бошад, ба майдони сабзазор ќадам мондан намехоњад. Як лањза љавонмард мушоњида мекунад, ки маркаб бадани пурраву фарбењ дорад. Аммо нигоњаш бас ѓазаболуду нафрати ошкоро дар косаи чашмонаш мављ мезанад.

Љавонмард оламу одамро фаромўш карда, бо чўбдасти вазнин ба бадани хар мезанад, баъд ба сарў рўяш. Дар ин њол торњои асаби љавонмард таранг ва ќањрогин мешавад. Якуякбора, чун дар навор маркаб њангос мезанаду ба сўйи ў медавад. Дар нигоњи љавонмард чашмони љонвар баробари шоњкоса мешаванд, аз зери сумњояш фављи чангу ѓубор бармехезаду ба фазо мепечад. Дар як лањза фикре барќвор аз маѓзи љавонмард мегузарад, ки агар хар одамро газад, ба зудї рањо намекунад. Ингуна њодисањо бисёр воќеъ шудаанд, ки бо газидани хар ину он узви бадани одам пора- пора ва вай маъюби якумрї шудааст. Якеро даст, дигареро пой, савумиро гардан ё тахтапушт захмину љароњатбор гардида, ба ними одам табдил ёфтааст.Тарсу вањм нохудогоњ љавонмардро фаро гирифта, њељ тадбире бањри халосии худ фикр карда намеёбад, зеро ваќти андешидан њам надорад. Маркаб чун балои осмонї ба ў њамла мекунад, дандонњои калон-калони чу дандонањои арраи дастї бадњайбаташ ба чашм мерасанд ва љонвар дандон ба панљаи дасти рости ў мезанад. “Корам тамом, - аз дил мегузаронад љавонмард, дастам аз тан људо мешавад. Э, вой!” Дандонњои маркаб ба гўшти нарми кафи даст фурў рафта, аз он љо хун зањида мебарояд. Сўзиши панљаи даст тањаммулнопазир асту ба тадриљ ба тамоми аъзои бадани љавонмард пањн мешавад ва то маѓзаш расида, шабењи он ки хунаш аз њаракат монда бошад, дар тасаввури ў вуљудаш карахту љон тарк мекунад љисмашро.

“ Наход... наход ман бимирам? Ин маркаб буд ё бало? Эњ Худо, ин заљру азоб барои кадом амали бадам? Подоши кадом кирдору рафтори зиштам? Оё ман лоиќи чунин љазоям? Охир, дар зиндагї то тавонистам, некї кардаму мўреро наёзурдам. Пас ин љабру љафо барои чї ?”

Љавонмард маргро дар сурати маркаб баръало пеши чашм дида, ногањон ончунон баланд фиѓон кашид, ки ( воаљабо!) дарозгўши ба ѓазаб омада тарсид. Тарсиду дањон пас кашида, ба сўйи љавонмард хез зад.

Абдукарим мувозинаташро гум карда, рўйи сабзазор афтид. Маркаб аз болои вай љањида, лагаде ба сараш заду ба тохтан даромад. Дар як лањза љонвар куљое ѓайб зад. Кас надонист, ки маркабро замин фурў бурд ё чун дар афсона бол бароварда ба осмон парвоз кард. Аммо љавонмард рў ба осмон нољунбон мехобиду дар нигоњаш замину замон давр мезаду давр. Вай бо азоби тавонкоњ оќибат аз љо бархост ва чанд ќадам нињода, рўйи тобасанги майдон нишаст.

Нишасту ба панљаи хунолудаш нигарист. Дандони маркаб дар кафи дасташ изи хунини амиќ гузошта, љойи љароњат ба таври дањшатангез месўхт. Сўзиши ќаланфурро ба ёди Абдукарим меовард. Вай мехост, озод нафас кашида, ба бародарбузургаш дар бораи рухдоди фалокатбору сањмгин хабар дињад, вале…

Вале нафас дар гулуяш гирењ хурда, овоз бароварда наметавонист.

“Аз тарс забонам шах шуда, ба гунг табдил ёфтаам, чї бало? Чаро нафас кашида наметавонам? Чизе санг барин вазнин дар ќафаси синаам банд шудааст: Ин чист? Наход љон бошад? Мегўянд, ки љон аз бадани одам њамин хел, ноаёну ногањон мебарояд.

Пас ман мемирам. Оњ...”

Осмон, ки дар нигоњаш баѓоят тира метофт, гўё паст фаромада, ўро пахш кардан мехост. Нафасаш њамчунон гирењ зада, берун намебаромад.

“Мурдан. Њолатест, ки рух додани он њељ љои њайрату тааљљуб надоштааст. Ана њоли њозир, нафас ( ё љон!) мебарояду баъд... ман абадан чашм мепўшам. Мегўянд- ку, одаму дам.”

...Мўйсафед бо азоби алим чашм мекушояд. Њамсараш, пиразани њамдарду ѓамшарики вай, парамбаргњоро бафурља дар об тар карда, ба пойњои варамидаи мўйсафед бо латтае баста, нафаси сабук кашид.

- Тоќат кун, мардак, - тасалло медињад мўйсафедро, - як дам пас мебинї, ки варами пойњоят мегарданду дарду сўзиш гум шуда меравад. Ва хомўш монда, остини васеи куртаи чити сафедашро зери лаб гирифта, пичиррос мезанад:

- Чї дардест, ки мўйсафеда азоб дод, дилу љигараш сўхта, обу адо шуд. Њар гоње дањон мекушояд, то ба њалќаш об чаконем, мегўї аз танўраи оташин нафасаш берун мебарояд.

Эњ Худо, сабукаш кун...”

Аммо мўйсафед нафасгирияш вазнину номураттаб гардида, чашм мепўшаду...њамон воќеа пеши назараш дубора муљассам мегардад.

Мебинад, ки маркаб ба сўяш медавад, чашмони калон-калони шоњкосамонандаш моломоли ѓазабу нафрат, ба панљаи дасти рости ў дандон мезанад. Аз љойи газида хун зањида мебарояд. Вай аз дарду сўзиши панљааш хастаю бемадор шуда, рўйи замин мехобад. Баъд... бародарбузургаш давида ба сарваќташ мерасад.

- Айби ман, гуноњ кардам, гуноњи бас бузург,- мегўяд оњу афсусхўрон бародараш ва ўро ба оѓўш мегирад:

- Маро бубахш, Абдукаримљон. Ин воќеа ногањон рўй дод, нафањмида мондам. Ту бењтарин инсон њастї. Зањматкаш, баору номус. Умеду бовари манї ту! Бубахш маро, љон бародарљон!

Хир- хир овоз баровардани мўйсафед њамаро ба ташвиш оварду безобита кард. Бародарбузурги бемор зуд назди болинаш њозир шуд.

- Чї гап шуд?- паст-паст ва канда- канда пичиррос зад мўйсафед.

- Ман гап зада натавониста истодаам. Забонам мегирад. Та-та-та -, э... ё Аллоњи бузург...

Вай, чашмонаш њанўз боз, охирин суханро ба забон овард:

-Бах-ши-дам, бахшидам, њамаатонро...

НАВБАТ

“Худо умри Орзумуроди раиса дароз кунад. Њузури фарзандону наберањоша бинад. Агар њамон як гектар замина људо карда намедод, дар ин кашокаши таќдир, љангу хунрезї, ќањтию гуруснагї њоли мову фарзандон ва наберањомон чї мешуд? Њазорсола шавад, раис. Дар хоки пош садќа. Э ин раиса падараш Назарбек њамин хел хайрхоњу дасткушод буд. Худо љоша љаннат кунад. Дар солњои љанг дарвозаи њавлияш њамеша ба рўйи мардум, хурду калон, пиру барно кушода буд. Гандуму љав, арзану мош, наску лўбиёву нахўдро то аз дасташ меомад, медод ба одамон. То њол мардум дуои љони раиса мекунанд. Писараш Орзумурод айнан мисли падараш рафтор мекунад. Њамин замини људо карда додагияш њузури љони ањли хонадон шуд. Гандум њосили хуб дод. Пойи њаќќу њамсоя аз дари хонаамон канда нест. Хайр, замони вазнин, мардум як бурда нони хўрдан надоранд. Як сатил ним - сатил гандум хайр мекунем ба онњо. Чї чора, њамин љанги бемаънї њамаро сарсону овора ва муњтољи як пора нон кард”.

Пиразан, ки мўйњои барфосо сафедаш аз зери рўймоли гардии сурхрангаш намоён буд, зуд-зуд гандумро ѓалбер карда, худ ба худ њамин тавр гап мезад ва чангу ѓубори гандум бар мўйњояш менишаст.

Вай гандум ѓалбер мекарду хаёлу хотираш ба замони дури љавонияш, ки њамакнун ба хонаи 30 ќадам мегузошт, рафта дакка мехурд. Як он пеши назараш навњаю фиѓони фарзандони кўчакаш - Нозгули сесола ва Љонибеки панљсола падидор гардида, беихтиёр об дар чашмонаш ба пайдо меояд, лањзае ѓалбер дар даст карахту нољунбон ба кунљи њавлї менигарад...

Љанг идома дошту шавњари љавонзанро ба њифзи марзу буми ватан даъват карданд. Дар дењ ањвол бас сангину нохушоянд, нон нест, одамон азоби гуруснагї мекашанд, мемиранд. Њамин субњ вай – Гулистони резапайкару абрусиёњ, ки чењраи моњтобияш дар офтоб сўхтаву аз ѓаму њасрати бепоён ва гуруснагї харобу бемадор шудааст, назди имтињони сарнавишт ољизу нотавон монданашро баѓоят амиќ њис кард. Нозгулу Љонибекаш баробар “нон, нон” гуфта, фарёду фиѓон мекашиданд. Гулистон ба хонаи чанд њаќќу њамсояи ба ќавле “дилобхўр”-и дорову то љое “молу њолдор”-аш сар халонд, илтиљо кард, ки фарзандонаш дар дами марг ќарор доранд. Аммо муроде њосил нашуду дар кафаш бод ба хона баргашт. Ба хона баргашту нолањои љонгудози Нозгулу Љонибек чу теѓ бар љигараш халида, аз ноилољию забунї гирист. Гиристу дилашро холї кард. Баъд илољи воќеаро љустанї шуда, ба хаёл рафт. Чї кор кунад? Ба куљо равад? На тут монду на гелосу олуболу. Мевањоро нимхом мардум чида, нўши љон карданд. Чанд рўз ќабл њамсояаш Сайрамбї мотам дошт. Яккаписараш Салими хурдсол аз гуруснагї мисли фарзандони Гулистон менолиду мўя мекашид. Њафтае аз бенонию гуруснагї сабру ќарорро аз даст дода, ба кадом кўю дар сар заданашро намедонист њамсоязан. Нињоят аз хонаи апаааш, аз дењаи њамсоя як коса нахўд пайдо карда овард. Оварду онро дар намакоб љўшонда, ба писарчааш хуронданї шуд. Ибтидо бењавсалаю майл каме шўрнахуд ба дањон бурд писарчааш, баъд рў гардонд. Модар аз паси кори рўзгор шуду писарак дафъатан аз болин сар бардошта, косаи шўрнахўдро љуст. Хости таќдир, якбораву нохоста ба иштињо омада, як коса нахўди шўрро пок-покиза хўрда, ташна мемонад писарак. Ташна мемонаду базўр-базўр ќадам зада, ба назди сатилњои пуроб мерасад ва сарпўши сатилеро бардоштаву хам шуда, аз оби зулолу софи он менўшаду менўшад. Як ваќт шикамаш, худе, ки варам карда бошад, дамида, нафасгирияш душвор мегардад. Оњиставу бесадо дар рўйи сўфаи зери шоњтути бузург дароз мекашад писарак ва... дигар намељунбад, њатто овоз намебарорад. Модар барои бурдани сатили об меояд ва писарчаашро дар як чунин вазъ бидида, банди изтиробу њаяљон сўяш медавад.

- Љони оча, чият шуда? - вањшатзада мепурсад зан, аммо дар љавоб на њарфе, на овозе.

- Ку бихез, бачам, - писаракро ба оѓўш гирифта, хитоб мекунад модари шўрбахт.

- Гап зан, чият шуда?

- Чашмонатро кушо, бачам. Э дар шикамчаи бўйи нон надидаат љонам, шањбачае, мегўяд.

Дигар писарак гўё забонаш ях баста бошад, овоз намебарорад ва чашмонаш боз... модарро ба ѓам гирифтор мекунад. Марги ногањонии писарак барои модар талху аламовар буд.

- Бенасиб нарафтї, бачам, - ашк дар бари рухсорањо менолид модар. - Як њафта “нон” гуфтию нон. Гурусна будї, аз њељ љо як пиёла орду як бурда нон наёфт очаи номуродат. Ризќат њамин шўрнахўд будаст, бачам. Оњ – воњ...

Гулистон ин воќеаро шунида, чанд рўзест, ки дар гирдоби ѓам гирифтор, синааш тањ ба тањ зардоб гардидааст.

Вай дар дењ аз даврањои арўсияш бо њунари дўзандагї ном бароварда, барои занону духтарон курта медўхт. Њунари дарздўзї дошт, сўзанињои дўхтааш хонањои арўсону келинчакњоро зебу оро медод. Раису дењдор низ аз њунари дастони ў хуб огањї доштанд. Зани раис чанд дафъа барои духтаронаш курта дўзонда буд. Дар тўйи писараш зардўзию сўзанї фармуда буд ба Гулистон. Дўст медошт Гулистонро њамсари раис.

Инак баъди андешаи зиёд, раису њамсараш ба ёди Гулистон расиданд. Вай дар дил ќарор дод, ки ба хонаи раис меравад ва хоњиш мекунад, ки..

... хоњиш не, балки дар хусуси ањволи ѓамангезаш як ба як наќл мекунад.

“Њарчи бодо бод, меравам ба хонаи раис. Яке Худо дар дилашон рањму инсофа бедор мекунад?”

Вай ба Љонибек фањмонд, ки хоњарчаашро хуб нигоњ кунад, њамин њоло нон ёфта меорад.

- Тоќат кун, бачам, - бо оњанги нарму навозишкорона гуфт Гулистон. –Як дам пас нон меорам. Нонро хўрда гурусна буданатонро зуд фаромўш мекунед. Эњ, хок дар сари азобњои очат...

Гулистон рўймоли калони гардї даври сар печонида, камзўли сиёњфомро аз болои куртаи чити рангбохта ба бар карду роњ љониби хонаи раис гирифт. Њангоме ки вай сар-сари нањри калон ба хонаи раис, ки дар поёни дења љойгир шуда буд, расид, аз њайрати ошкоро чашмонаш боз, на пеш ќадам зада метавонисту на ќафо. Назди дарвозаи чўбкории раис ончунон мардуми бешуморе паси якдигар саф кашида, бетоќатона талоши аз њам пеш гузаштану зудтар ба хонаи раис даромадан мекарданд,ки дар њисоби онњо – келинчаку љавонзан, занони миёнаумру пиразанон ва чанд марди маъюби аз љанг баргаштаву мўйсафедон кас дар мемонд. Сафи беохири мардуми дењ то роњи калон рафта мерасид.

“Ё Худоё”,-аз дил гузаронд Гулистон, бо ин ањвол то навбати ман мерасад, ки Нозгулу Љонибек аз гуруснагї љон месупоранд. Чї кор кунам? Оњ Худо...”

Вай рўймоли гардиро ба пешонияш кашида, ќадаме чанд фаротар нињод.

- Аз паси ман меистї, - бо оњанги хашин, норозиёна фањмонд ба ў Саидмуроди аз як даст мањрум. - Ќариб 100 кас навбат мепоянд. Гулистон боз гоме пештар гузоштанї шуд.

- Пеш нагузар, - дод зад Саидмурод, навбат навбат аст. Мефањмї ё не?

Гулистон каноре истода, оламу одамро фаромўш карда, ба гиря даромад. Ашк ба рухсорањояш мешорид, вай чашмони замоне пурдурахшу зебояшро, ки дар умќи онњо ѓами бепоёне нуњуфта буд, аз навбати одамон, ки дар моварои зиндагї ва марг ќарор доштанд, наканда, оњи сўзон аз љигар берун мекашид. Дигар ба њоли забуну риќќатовари хеш таваљљуњ намекард. Оби дидагонашро пок њам намекард.

“Наход 100 нафар ин љо, назди хонаи раис навбат истода бошанд?-банди тардиду шубња аз худ пурсон шуд зан. Ин чї рўзи сиёњ аст. Магар љанг њамин аст? Кї хезонд њамин љанга? Чї мехоњад вай – фашисти бачамурда? Чї?!”

Гулистон зери офтоби сўзон хеле азоб кашида, мушоњида мекард, ки навбат ба кундї пеш меравад. Дилаш заъф карду сараш чарх зад ва пеши чашмонашро пардаи тирагї фаро гирифт. Вай каноре, болои сабзаи њолиё сўхтаву зардшуда нишаст. Пасон фикре ба сараш омада, аз љо бархост ва зуд-зуд ќадам зада, ба навбатбудагон эътиборе надода, ба сўйи дарвозаи раис шитофт. Одамон бо танаффур ва ѓазаби ошкоро ба ў менигаристанд ва шунавою ношунаво суханњое ба забон меоварданду носазояш мегуфтанд. Вай гўё бол бароварда парвоз мекард. Аз дари раис даромада, араќњояш рез- резон, бо нигоњи имдодталабона њамсари раисро љустанї шуд. Ва... бахташ омад карда, ўро назди оташдон дид, ки ба духтару келинаш чизеро мефањмонд. Зуд худро ба назди њамсари раис расонда, бе њељ муќаддима аз вазъи дањшатангези ба сараш омада наќл кард. Гиристу гирист.

- Љон, янгаљон, - илтиљо кард вай,- бачањаком мемиранд. Як пора нон...

Гулистон дигар њарфе ба забон оварда натавонист. Њамсари раис, зани болобаланди сабзина ќафо гашт. Ва... воаљабо, дар даст кўрпачаи нимдўхти оњарї ќадамзанон ба Гулистон наздик шуд.

- Мардуме, ки дар берун навбат поида истодаанд, аз рафтори ту ба шўр омада, ба ягон бало гирифторат мекунанд,- фањмонд вай ва афзуд:

- Барои њамин як нони гандумиро дар байни ин кўрпача гузоштам. Бигиру тез ба хонаат рав. Агар пурсанд, ки чї кор доштї, бигў, ки кўрпачаи зани раиса дўхтанам даркор. Фањмидї? Љонат бо њамин бањона халос мешавад.

Гулистон њаросида, пакару ошуфта кўрпача дар даст аз дари раис баромад ва ибтидо ором-орому оњиста-оњиста ќадам бардошта, сипас аз зери чашм ба одамон нигариста, бо аљала гом нињода, ба сўйи хонааш роњ пеш гирифт. Вай дубора аз хурсандї, аз ин бахти ногањонї, ки насибаш гардида буд, ту гўйї бол бароварда, ба парвоз даромада,ба тохтан даромад. Њаш-њашкунон, нафас дар гулуяш гирењ зада, оќибат дари дутабаќаи чўбини фарсударо кушода, сўйи хонаи хоб давид. Њангоме ки аз дари хона даромад, манзараи ногувору фољиабореро бо ду чашми сар дид. Љонибек такя ба сандуќ, нигоњи чашмонаш бефарќ, ором буду Нозгул каноре дароз кашида. Вай нони гарму нарми хушбўйро аз маѓзи кўрпача гирифта, пораи калонеро аз он бишкаста ба Љонибек дароз кард:

- Хўр, бачам, тез-тез хўр. Охир, ќариб аз гуруснагї њалок мешудие.

Љонибек нонро бо њирси тамом мехўрду дањонаш пур аз болои он боз пораи дигарро зер мекард.

Аммо...

Нозгул бо чашмони бози нигоњаш яхбаста рўйи гилеми нимдошт бењаракат мехобид. Љисми кўчакаш шах шуда буд.

***

- Чї ба фикру хаёл рафтї, оча?

Овози Љонибек, ки марди зоњиран 50-55-сола, ќадбаланду фарохшона буд, пиразанро аз олами ёдњои ѓамангез берун овард. Вай ѓалберро каноре гузошта,чангу ѓубори куртаашро афшонда, бо њавас ба писараш нигарист.

- Эњ Љонибеки љони оча,- ба забон овард модар, риштаи умрат дароз будааст, ки ба ин рўзњо расидї.

Ва оњи бадард кашид:

- Аљал ба Нозгул рањм накард, ѓўрамарг шуд вай.

- Медонї, Љонибеки оча, њазор марта шукр мекунам ба даргоњи Худованд. Рўзњои сангин паси сар шуданд. Ун љанг њам гузашт. Соњиби духтару писарон, наберањову аберањо шудем. Шукр, њазорон шукр.

Ва чизе ба ёдаш расид ки оњиста аз љо бархост:

- Дар зиндагї фаќат як амал мемонад аз одам. Бачам, ба одамон то аз дастат меояд, хайру некї кун. Худованд накукоронро бе подош намемонад. Ња-а...

ИМТИЊОНИ ЌИСМАТ

Мўйсафед сар аз болин сањл ѓељондаву бадани афсурдаву абгорашро ёзонид, андаруни кўрпа, ки шабењи гўр ба чашмаш мерасид, дасташро ин сўву он сў љунбонид ва пас-он лахте ба тиреза, ки аз паси шишањои он дарахтони анљиру шоњтуту олуболу, зардолу ва себи сурхи солманд зери нурњои тиллогуни хуршеди нимрўзї љилову дурахше медоданд, нигарист. Оње бадарду њасратзо аз љигар кашид, хонаи дилашро эњсоси навмедию тарс пур кард, пойњояшро бо азоби алим ба њаракат даровард, дасти рост боло бардошта, магаси хираеро, ки дар рўяш биншаста, роњат аз ин оромие, ки насибаш шуда буд, нољунбон њатто пар намезад, пеш кард, баъд ришашро палмосид. «Эњ Худои бузург, -аз дил гузаронд мўйсафед, ки њамакнун ба хонаи њаштод ќадам мегузошт, -чї љурму лаѓзиже бузург аз ман гузашта, ки ин гуна њолам харобу љонам дар панљаи азоб, рўзњои сангину бемаъниямро бо дарди тавонкоњ ба шом мерасонам? Ман, ки як дам ќарор надоштам, ман, ки аслан хобу хўру фароѓатро намедонистам, ман, ки бењуда дар хона пойњоямро дароз карда нишастанро аслан намеписандидам, ман, ки њатто ба маъракањои хурсандї ва ё оши худоии ину он њамдењагон на њама ваќт њозир мешудам, ваќтњои охир ба он андоза дар замини дењќонї ба дарави алафу об мондани кишти гуногуни зироат, каланд задану хишова банд будам, ки хабари марги нафаре аз њамдењагон ва љанозаву гуру чўби ўро ќарибињои шом, њангоми аз сари замин, ки дар фосилаи басо дур, дар марзи њамсоядењ љойгир шуда буд, баргаштан мешунидаму фикрњои сиёњу маѓшуше маѓзамро фаро мегирифт, якбораву ногањонї аз пойи равону забони гўё мондам. Эњ фалак, аљаб љабру љафое бар љонам раво дидї!»

Мўйсафед дасти дареѓ бар зону зад, хорияш омад. Чаро чунин танњову бечора шудааст? Чї, магар писарону њамсараш ва келинњою наберагон аз ўву њоли дилрешкунанда ва сару сураташ безор шудаанд? На, аслан ингунае ки мўйсафеди бемор мепиндораду дар замираш шикваю норизої мекунад, набуду нест. Писарбузургаш, ки дар гўшае аз ќаламрави дењ зиндагї мекунад, субњ медарояду хабар мегирадаш, ба кораш рафта, бегоњ боз аз дар медарояд, анвои меваю хўрданињои шодобу сершираву болаззат дар халтањо, ба назари падари пираш, ки аз љањони дуре афсонавї ба пайдо омада бошад, њолу ањвол мепурсадаш.

Писари дувум доиман њамин љост, њарчанд бо занг заданњову супориш доданњои сардораш гоњу ногоњ савори мошин мебарояду меравад, аммо тавре эњсос мешавад, ки њузураш њамвора бо ин хонаву њаёт бастагї дорад. Мўйсафед њамин гуна хаёл мекунад ва гоње дар набудани ў низ аз дањон овозњои мутафовит мебарорад ва бо ишорањои мармуз фарёд кардан мехоњад. Овозу ишорањои аљибашро илло фарзанди дувум дигар касе аз пайвандонаш амиќу даќиќ фањму дарк карда наметавонанд. Розњои дилу эњсосу ниёзњои нињонию махуф ва мањрамонаашро танњо Фаррухрўз тавони фањмидан мекунаду аз пайи тадбирандешї мешаваду чорасозї.

Њамсари мўйсафед, зани миёнаумри њамеша андешаманду хомўш, ки пайваста, орому нарму бесадо аз дар медарояду наздаш менишинад, дар илољу њалли муаммоњои соњиби сараш ољизу нотавон аст. Вале, инак чандест, ки (шояд ду њафта шуд) мўйсафед одати дигаре пайдо кардааст: гоњу ногоњ, бањудаву бењуда њангоми хонаро холї дарёфтану худро танњою забун њис кардан садои вањмангезе мебарорад, ин садо ба тадриљ иртифоъ мегирад, аз дару девор гузашта, ба берун нуфуз мекунад, рў-рўи шохањои пурбаргу пурмеваи анљиру шоњтуту зардолу, олуболую хавозаи токи ангури тоифї ва себи сурхи куњансол њаракату чарх зада, ба фазои дењ густариш меёбад, ингуна баланду баланд гардида, оњанги бонгу нињеби тарсзо ба худ гирифта, њамсоягонро ба ташвишу тањлука мувољењ месозад.

-Э, ееееее, э-ње, ње, њей… аъ-а-а-а-а… -баланд мешавад садои мўйсафед ва гўшњоро ба ќомат меораду дилу љонро асири њузни навмедизо месозад. Ин садо, ангор аз љањони дигар меояд, исёну эътирозест, як садои додхоњист, шикояту шиква ва ранљиши ошкорое ба даргоњи Холиќи яктост. Ибтидо њамсоягон ба ин садои ѓайримунтазираю љонкоњона ва то андозае имдодталабонаи мўйсафед, ки рўз дар миён, таќрибан ним соат идома меёфт, гўш фаро дода, даст афшондаю сар љунбонда, ба таври худ хулоса мебароварданд:

-Азобаш зўр аст, як одами сип-сињат, якуякбора аз пову пар ва забони гуфтор монаду бањузуру бафурља, табъи дил, озодона гаштугузор карда натавонад, дигар аз дасташ ѓайри фарёду фиѓон чї њам меояд?

-Э ба Худо, бобои Исо бас чобуку љалду серњаракат буд. Синнаш ба таки 80 расида бошад њам, чунон алафу гандум дарав карда, дарза мебаст, ки љавонњои њозира дар дањ сари сол аз уњдаи ин амалњо баромада наметавонистанд.

-Њо, њо, гектар-гектари гандуму ришќаро худаш танњо саришта мекард. Э ба ростї, баќуввату ќайиш буд, мўйсафед. Ё чашми баду бало расидаш? Кї медонад?

-Чанд соли охир дар ќатори дигар њамдењагон ба кишту парвариши тути заминї машѓул буд. Каланд мезаду заминро нарм мекард, аз худи доманаи кўњи Сизор об баста меовард. Сатил-сатил тути заминиро яклухт ба шањри Калон бурда, бо майли дилаш ба савдо мезад. Э бача, шабњо хоб набуд, боло медавиду поён, њељ ќарору ором надошт.

-Хости Худо, ин њама суханони мо бењуда, аз ќавли кампири Оламбибї, «фолбиние» беш нестанд. Ба тахмини ман, мўйсафеда дуои зани аввалааш (Худо љоша љаннат кунад!) гирифт. Чї азобњоеро аз сар гузаронд рањматї. Мўйсафеди Исо то дами марг даст аз сари рањматї набардошт, адиру дашт пеш-пеш карда мебурдаш, дар 40-50 дараља гармии тоќатфарсои фасли тобистон маљбураш мекард, ки њамроњаш гандум бидаравад. Љонаша хуб дар азоб монд. Ѓазаби Худо…

Садои вањмангези мўйсафед, ки гоњ субњгоњон, гоње нисфирўзї, гоњи дигар ваќти намози аср ва њатто шомгоњон баланд мешуду чун раъд фазои ороми дењро меларзонд, розњое нињон дар худ дошт. Ба ѓаври исёни мўйсафед писари дувум – Фаррухрўз интињо расид, донист, ки ќисмат як чунин рўзи сиёњу фољиаро ба ќиблагоњаш њавола кардааст. Ба љуз ў дигар пайвандон њељ аз тањту фавќи дарду алам ва ранљишу озурдагињои мўйсафед пай намебурданд ва бо оњанги дареѓ сар мељунбонданд:

-Дарди дилашро гуфта наметавонад. Чињо аз сараш мегузарад, ѓайр аз худашу Худои тори сар кас надонад. Мо дар илољу кушоиши ин гирењи сарбаста бечораем, дасткўтоњем.

Бори аввал, ки садои вахими мўйсафед бошандагони хонадонро ба тањлукаю тарс мувољењ кард, њамсараш аз хонаи дигар осемаю шитобзада аз дари бемор даромад, наздаш нишасту ба дастони мўйсафед, ки гоњ боло мебардошту гоњ поён мефаровард, нигариста, аслан чизе нафањмид. Ба маънии «гурусна мондаї?» сўйи «хўљаини худ» ишорањо кард. Аммо мўйсафед бадтар оташи ѓазабаш шуълавар гардидаву чашмонаш ба таври дањшатангез ба њамсараш дўхта шуда, бонг зад, ингуна мехост Замину Осмонро дарњам бизанад, силсилаи мураттаби ашёву мављудоти њамарўзаи њавлию хонаи хоби худ, аз дарахтони анљиру шоњтуту зардолую олуболую себи ширини сурхи фосилае дуртар воќеъ буда, то як пора осмони ахзаргунро, ки хиратоб аз пушти шишаи тиреза ба чашмаш мерасад, чањор девори якранги хона, шоњчароѓи болои сараш овезон, гуна-гуна доруњои аз кадом мулку кишваре истењсолшудаю то ба зодгоњаш, ба хонаи ў омада расидаро, ки болои тоќчаи тиреза мехобиду дар дил яъсу навмедї тавлид мекард, њамаро ќудрате медошт, аз њам рехта, рўфтаву бурда ба ѓори бетаги Лўлиён њаво дињад.

Ва… чашм пўшад… ба таври абадї, касеву чизеро дигар надида…

Њамсар, њаросе панља бар деворњои ќалбаш зад, ларзида бархост зи љо ва дармондаю ноилољ хост пуштнокї, оњиставу ором аз дар барояд. Дар њамин лањза ѓавѓою шўре берун рехт аз дањони шавњар, вай сарашро ковок карда, хост нимхез шуда, сирри дил ошкор созад. «Э занаки бефањм, -аз дил гузаронд мўйсафед, -чият шуда, ки худро гум кардї? Аќлат намегирад, ёрдамам кунї? Якумр сусту мусту карахту кунда будї, ун рањматї мешуд, рў-рўи даст мебардошт маро. Эњ… воњ…» Зан пакару парешону вањмзада дубора ба шавњар наздик шуда, болиштро каноре тела дода, аз дастонаш дошта, ёрияш расонд, ки нимхез шавад ва филфавр болиштро ба тахтапушташ гузошт, то роњату озод нафас бигирад.

Иттифоќо, Фаррухрўз, ки пайи коре ба шањри Калон рафта буд, дар остонаи хона пайдо шуду оташи ѓазаби чашмони падар бо дидани ў андак-андак фурў биншаставу коста гардида, гўё омадани ўро аз дер интизор буд, ки овозњое нарму мулоим бароварда, даст ба поёни бадан, ба ноњияи нофаш бурд, ишора кард, ки шадидан ин ќисмати бадан месўзаду азобаш медињад.

-Њо, њамааш маълум, роњи пешоб банд шуда, шошида наметавонад, -гуфт Фаррухрўз ва назди падар биншаст. Лањзае ба чењраи зањири падар бингарист, ингуна нигоњаш дар нигоњи баѓоят маъюсонаю малолатомези ќиблагоњаш тамаркуз ёфт.

Пас аз он ки Фаррухрўз пизишки шиносро ба хона оварда, падарро дорую даво карду роњи пешоби вай кушода шуд, мўйсафед нафаси озод кашида, шукрона дар лаб ба берун, ба дарахтони анљиру шоњтуту зардолую олуболу ва себи сурхи пир, ки дар фосилае дуртар, дар баландие воќеъ буданд, нигарист ва чун дар тансињатияш эњсос кард, ки ин њама дарахтон чї шукуњманду муљалло метобанд ба чашмаш! Танњо тафовут дар он буд, ки мўйсафед аз сари заминњои кишт бардаму солор ва хушњолу хандон, дурахше дар чењраи офтобияш намоён баргашта, ба зери ин дарахтон меомад, шохањоро меафшонду аз мевањои пухтаву расида дона-дона чида, дар оби љўйчаи њота шуста, бо кайфияту роњат ба дањон мебурд. Маззаи зардолуи фалѓарию олуболуи пайвандї ва себи сурхи хушбўйро, ки ёд аз замони дури бачагияш меовард, амиќ њис карда, мепиндошт, ки олам баѓоят зебову диданист, агар як зўр занаду талош кунад, дасташ ба боми осмон мерасад. Чї олами рангину хаёлї, чї тасаввури сењромези афсонавї!

Аммо ин оламу пиндорњои афсонавии ширин умри кўтоње доштанду магар ду-се рўз беш идома намеёфтанд. Боз њамон бонгу нињеби раъдосои мўйсафед баланд мегардиду иртифоъ мегирифт.

Исёни мўйсафед оѓоз мегардид. Дигар ба ин садои тазъйиќовари бемори солманд њамсоягон таваљљуњ намекарданд, чун ба он одат карда буданд. Пайвандонаш, писарбузургу писари дувумаш – Фаррухрўзу њамсарашу келинњо ва љумлаи духтаронаш, ки аз дењањои дуру наздик ба хабаргирияш меомаданд, ба дарду азобњои мўйсафед, аз ќабили зуд-зуд банд шудани роњи пешобу њазм карда натавонистани ину он ѓизои тановулкардааш низ оњиста-оњиста одат карданд. Хешу таборонаш, ки ба аёдаташ меомаданд, баъд аз ањволпурсию ќадре дар наздаш нишастан панљу дањ маблаѓе ба дасташ медоданд ва ин лањзае буд, ки мўйсафед аз ољизию нотавонии худ паст-паст мегирист, афсўсу дареѓ мехўрд. Вай, охир ба њељ гуна маблаѓ ниёз надошт.

Омада-омада ба чї рўзњое расид!

Боре чун њамешагї мўйсафед ѓарќ дар олами тасаввуру пиндор ва хаёлњои бесарунўги хеш дар танњої гузаштањоро пеши чашм зинда муљассам месохт, падару модару њамсар ва хоњару бародари кайњо дар як канори дењ, дар зери пуштањои пасту баланд ба хоби абадї рафтаашро ба ёд меовард. Ва аљабаш меомад, ки чї рўзњои сангину вањшатзоеро бо шуруи љанги дохилї аз сар гузаронда, зинда монд. Модарашро чун момодоя мешинохтанду нуфузаш аз дења баромада, то ќаламрави рустову навоњии дигар густариш ёфта буд ва аз дуру наздик суроѓ кардаву љуста-љуста меомаданд ба дари онњо, ки кампири Мамлакат њамин љо зиндагї мекунад? Њунару мањорати зотии пиразан ба он дараља буд, ки занони нозою, аз ќавле, «кўрпистон» бо муолиљаю табобати ў баъд аз муддате бор мегирифтанд, ингуна шикастабандї анљом медоду узвњои сўхтаву љароњату омосњои бедаворо шифо мебахшид. Тифлакони беморро њељ кас чун ин пиразан табобат карда наметавонист. Халтањои алафу гиёњњои вањшию кўњии табобатии ў њанўз дар хона мањфузанд. Ќиблагоњаш, бобои Мўсо аз таќводорону рўњониёни донишманд буд дар ин ќаламрав, вале хоксорию фурўтаниро ихтиёр кардаву касеро озор намедод, бо илму дониши худ њавобаландию мутакаббирї намекард, бо њама баробар буд. Вале… дунё чаппа шуду ќиёмат ќоим. Љанг сар заду бародарашро дастае савори «Жигулї»-и худаш ба ситодаш бурд. Вай дигар барнагашт. Љасадашро пас аз суроѓу пай дар он зимистони пурбарфу замњарир аз дараи Лолазор ёфтанд. Баданаш сахту сангин, палтои кабудфом дар бар, њатто телпакаш аз сараш наафтидааст, тирњо чаккаи сарашро сўрох карда гузаштаанд. Аз тарси камонбадастон шабона ба хок супурданд се-чањор тан љасади бародарашро. Баъд… њамсараш як субњи мусаффою дурахшони айёми бањорон ин олами зеборо падруд гуфт. Дарди куњнаи дил… Мўйсафед ўро фаришта мењисобад. Аммо ќадри фариштаро надонист, ки вой бар њолаш!

«Уф-ф…, оњ», - садо дардод мўйсафед ва бештар андуњзадаю дилтанг гардида, ба хулосае расид, ки як рўз не, як рўз фариштаи марг љонашро ќабз мекунаду ў њам аз чанголи ин азобу дард халос мешавад ва дар радифи падару модару њамсару хоњару бародараш зери пуштае ором мегирад. Косаи давр, аз мурдан љойи гурез нест. Ва ў эњсос кард, ки аз марг метарсад. «Ё Худоё, чї тавр, дар кадом вазъ љон медода бошад? Аќаллан ќадам зада метавонист…» Худоё, Худовандо, шармандаву хандасори худиву бегона нашавам. Муддати ду соле, ки бо ин њол дар бистари беморї хоб аст, чї ќадар гапу овоза кардаанду чї њангомањое набардоштанд! Ва мўйсафед аз марг тарсида, мехост, балки орзу мекарду аз даргоњи Худованд илтиљо дошт, ки он рўзро ќафою ќафо партояд. Балки… он рўз њељ гоњ фаро нарасаду пайки аљал мушт ба дараш накўбад. Охир, вай чї гуноњ дорад? На дуздї кардаасту на ѓаррї, на ќотил асту на њаќќимардумхўр. Як умр, 50 бањору 50 зимистон ва 50 тобистону 50 тирамоњи умр ронандагї мекард, аввалњо бо мошини боркаши «Маз», пас-он «Камаз» молу амволи давлатро аз маркази шањр ба навоњии дурдаст мекашонид. Зањмати њалол кардааст. Не, гап дар ин њама набудааст. Вай, чї љойи пинњон кардан, воќеан њам, ба ќадри њамсари нахустинаш нарасид. Боре ба худ нагуфт, ки бечора бемори дил аст, фишори хунаш пайваста баланд мешавад. Њатто охирин маротиба, дар як рўзи тафсону гармсели тобистон ўро маљбуран ба адир баровард. Дарзањои гандуми даравидаро то намози аср бо маркабу пушт кашонданд. Бо шиками гурусна. Шаб дарди њамсараш боло гирифт, аз дањону бинияш хун фаввора зад… Ва субњи зебои айёми бањорон…

«Мани бадбахт, кўри берањм, золим, -оњ кашид мўйсафед. Сазои сарам, ана, њамин тавр по дароз карда… то он рўз (!) мехобам».

Вай мехост аз аламу њасрати љонгудоз ва гуноњњои бешумораш фарёду фиѓон кашад, бо садои бадвоњимааш гўши Оламу Одамро кар кунад, даст ба сўйи Осмон бурда, аз Худованд илтиљо созад, ки гуноњњояшро бубахшад, љонашро бе дарду азоб биситонад…» Аммо… аз чї бошад, оби шарм ба рўяш давид, хиљолатзада рў ба девор гардонд, дигар риштањои андешањои маѓшушу дилзанандаашро рањо карда, ба хоб рафт.

Чанд муддат хобаш бурдааст, ёд надорад. Овозе хафиф ва мавњуму ноошно аранге ба гўшаш расид, пас-он касе башаст аз оринљаш кашид. Хоболуду рамидаву тарсида чашм боз карду… рў ба рўяш Комрони девонаавзоъ, аз ќавли мардум «паривара»-ро дида, њуш аз сараш парид, фикре маѓзашро такон дод, ки ин писари аќлбохтаи Мирзоюсуф, ки 6-7 хона он тарафтар зиндагї ба сар мебурду таќрибан 17-сола буд, њарф намезад, чї тавр, бо чї шева ба хонаи хоби ў даромадаасту касе аз бошандагони хонадон аз ин њол хабар наёфтаанд? Тарсе ногањонї ба ошёни ќалбаш нуфуз кард, донањои араќи сард дар љабинаш пайдо шуд, хост нафире кашида, ањли хонадонро аз омадани «дарди сар»-и дигаре хабардор созад, аммо бархилофи он, садои гунгонае аз байни кому ворањои дандон ва забонаш берун баромад, ки худ њайрону буњтзада гардид. Комрон ишорањои мухталиф мекарду «а…а» гўён овоз мебаровард. Баъд даст ба пойњои мўйсафед расонда, боз њам ишорае рамзомезу пурасрор кард. Мўйсафед лањзае ба худ омадаву ором шуда, бо дасти рост низ ишора кард, ки вай ќафотар бишинад ва даст аз пойњояш бардорад. Комрон моњияти ишораи беморро рамузгирона дарк карду ѓељида-ѓељида канортар нишаст. Дигар њаракатеву амале анљом надод вай ва чўбаки росту суфтаеро аз љайбаш бароварду ба лабон гузошт ва бо даст љунбондан гирифт. Ин яке аз одатњои дерину доимии љавони аќлбохта буд, ки њамдењагон кайњо мушоњида карда буданд. Аммо барои мўйсафед, ки баъд аз ду сол тоза бо ў рў ба рў шуда буд, ин амали ў нав њисоб меёфт. Ингуна мўйсафед оламу одамро ба боди фаромўшї дода, то љое хушњол шуда буд, ки њамнафасу њамнишине пайдо кардаасту дигар танњої чу деви сиёњи дањшатангез ба ў фишор намеорад, рўњашро мубталои азияту озор ќарор намедињад. Як лањза фикри даргузар будани умру вањшати маргу чашм аз зебоињои ин олам ба гунаи абадї пўшидан аз маѓзаш дур шуд, љойи онро завќу нишоти зиндагии пурфурўѓ, ки аз осмони каб-кабуду дарахтону навою сафири мурѓони гуна-гунаи шохсорон, хандаи софу содаи кўдакон, овози гуфтори ањли хонадон, ана њамин тавр наздаш нишастани бигузор аќлбохтае чун Комрон таркиб ёфта буд, фаро гирифт. Гирењњои ќалби пур аз бухсаш аз ин манзара кушода шуда, ба чаманзори нињодаш оби шавќу шодмонї љорї гардид, роњи нафасу садояш њамчунон боз шуда, пиндошт, агар бо тамоми неруву ирода саъй кунад, озод њарфњои дилашро ба лаб меорад, гап мезанаду суњбат меорояд. «Э Худои њамадону тавоно, вай бояд гап занад, бояд њаракат кунад, бояд дар «таъмири ин љањон» њисса гузорад. Бояд…»

Комрон чўбчаро дар лаб мељунбонду ба мўйсафед бетафовут ва бепарво менигарист. Дарро кушода, Фаррухрўз ба хона ворид шуд ва Комронро дида, њайрону назарногирона сўяш теѓи нигоњ кашид:

-Ту дар ин љо чї кор мекунї, ња?! Аз куљо пайдо шудї? Њамин як ту намерасидї? Болои сўхта намакоб.

Ва бо алам ба падараш нигариставу дафъатан сари Комрон ѓазаб кард:

-Ку, зуд бихезу бирав аз ин љо. Марш. Дигар сару суратата набинам. Фањмидї?

Мўйсафед гардани нањифи беќувваташро баланд карда, сар љунбонд, даст бардошта, ишорае кард, ки маънии «ба вай кордор нашав, бигузор њамин љо, назди ман шиштан гирад»-ро дошт. Њамчунон, овозњое аз дањон бароварда, ба Фаррухрўз ин андешаи худро таъкид карданї шуд.

-Хайр, бишин! Ба хотири падарам, вагарна як даќиќа мењмонат намекунам.

Фаррухрўз паси сар хорида, аз падар њолу ањвол пурсид, даст бар шикамаш бурд:

-Дард намекунад?

-А-а…а, э-э-эъ…

-Мегўм шикам ѓамат намедињад?

-А-а…а, э-э-эъ…

Мўйсафед дасти рост ба тарафи чапи бадан бурда, бо овози ларзон, ашк дар чашмонаш тўфон барангехта, маъюсу малул овозњои гуногун баровард, бо ишора фањмонд, ки њамон ќисмати баданаш шадидан месўзаду дард мекунад. Фаррухрўз ќисмати чапи бадани ќиблагоњашро муоина карду палмосид:

-Дард мекунад?

-А…а-а… э-э-эъ…

-Сахт дард мекунад?

-А…а-а… э-э-эъ…

-Духтур оварда нишон додан даркор, -пеши худ гуфт Фаррухрўз, -варам кардааст. Грижа ворї ва гўё андешањои дар маѓзаш зуњуркардаро хулоса мекарда бошад, аз канори рости падар љо гирифту чашм аз гулњои ќолин наканда, афзуд:

-Агар грижа бошад, љарроњї бояд кард.

…Бад-ин њолу њаво Комрони аќлбохта чанд рўз пайи њам ба хонаи барояш шинос, ба назди мўйсафед омад, аммо хонаро холї ёфту мутааљљибу дањонво, навмеду ошуфта аз дар баромад. Њамсари мўйсафеду келинаш ба ў фањмонданд, ки мўйсафед дар беморхона асту љарроњияш мекунанд.

-Дигар наё, -бо оњанги сарзаниш, ки тавъам бо ѓаму њасрат буд гуфт њамсари мўйсафед ба Комрон. –Мўйсафед касал аст, дардаш вазнин, омада вайро ѓаму ташвиш додани ту шарт аст?

–Рав, рав, чї магар дигар љойи рафтан надорї?

Ва аммо Комрон парвои ин суханону аламу дард ва норизоиятии ањли хонадони мўйсафедро надошт ва њамарўза гоње субњ, гоње нисфирўзї ва гоње ваќти намози шом ба хонаи шинос меомад, дари њуљраи хоби мўйсафедро мекушод ва чун онро холї меёфт, ѓамзадаю маъюс, шармидаву хиљолат кашида, сархам, бозпас аз дари њавлии мўйсафед мебаромад.

Нињоят, њафтае пас Комрон бо савќи табиї аз дари њавлии мўйсафед даромадаву мустаќиман сўйи хонаи хоби вай ќадам зада, сар ба њуљра даровард ва… мўйсафеди беморро хобида дар бистар дид, ки бо рўймоле магасњоро аз сару рўяш меронад.

Чашмонаш лабрези хушњолию масаррати беинтињо, вай зуд худро назди мўйсафед гирифт, рост ба чашмони андешаманди вай нигарист ва овозњое номафњум бароварда, ишорањое анљом дод.

Мўйсафед олами танњоиву алами талху вазъи нохуши худро фаромўш карда, шакарханде дар лаб низ бо ишора ба Комрон фањмонд, ки дуртар бишинад, куртаашро боло бардошта, ќисмати чапи баданашро нишон дода, њушдораш дод, ки «љарроњї шудааст, мабодо наздик наояду балоеро ба по нахезонад. Бе ин њам љонаш дар азоб».

Комрон ба думболи ишорањои мўйсафед вазъи вайро пайхас карда, ќафотар менишаст, чўбчаи росту суфтаро аз љайб бароварда, бар лаб мегузошт ва њаракатњои мармуз анљом медод. Ба ўву њаракатњои бемоњияташ таваљљуњ карда, мўйсафед амиќ ба андеша мерафт, пеши худ мепиндошт, ки ин љавонаки девонаавзоъ бо рафтору амалњои худ аз фарзанди инсон будани хеш дарак медињад, ингуна пайки аљалро бо њузури худ ба дуртар меронаду ба дуртар ва риштаи умру баќои њастии мўйсафедро дарозтар мекунаду дарозтар.

«Ё Холиќи Љаббор, -аз дил гузаронд мўйсафед, -ба назарам чунин менамояд, ё… ё дар воќеъ, сирру асрору муаммои корхонаатро бандањои осї аз куљо донанд? Тавба кардам, тавба ба даргоњат». Аммо, на, њељ неруе, њељ муъљизае нестандарљањон наметавонад пеши роњи маргро бигирад. Мўйсафед ин њаќиќати талх ва дар айни њол маълуму муќаррариро дар њамин бистари беморї, њангоме ки аз радиои масљид гоњу ногоњ хабари марги нафаре аз њамдењагон (љавон, миёнаумр, солманд ва ё пири мафлук, хоњ зан бошад, хоњ мард)-ро мешунаваду дар рагу решањои љонаш ба дард њис мекунад, дарунакї мегиряд, оњи дареѓ аз сина берун мекашад. Навбати ў низ наздик аст, оќибат он рўз фаро мерасад. Њамин гуна аз радиои масљид рўзе дар бораи аз олам даргузаштани ў низ хабар медињанд. Ва… э… хайр… Вале аз чї бошад, њузури Комрон ба мўйсафед неруе ато мекард, умеду бовару эътимодро ба фардои умр меафзуд, манзараи аз тиреза ба чашм намоёнро зеботару дилангезтар љилва медод. Дигар осмони аз тиреза ба чашм намоён дар нигоњи мўйсафед каб-кабуду тобону зебо ва дарахтони анљиру олую зардолую шањтут, хавозаи токи ангури тоифї ва себи солманди дар баландї љойгиршуда бо шукўњу љалоли худ дар ин фазою муњит зиндагиро дар пиндору тасаввури бемор абадию пур аз нишоту дурахшу масаррат мегардонданд. Вай гумон мекард, ки аз њар кунљу канори њаёт, аз буни њар ашёю мављудот, аз фазо, аз чакомаи мурѓони сари шохањо, аз њамаву њама љо оњанге руњнавоз зуњур мекунад, неруи булаљаб ба пайдо меояд, ки воќеияти яъсу ѓамандуд – љогањи беморию дарди лоилољи мўйсафед – аз пою забони гўё мондани ў, азобњои тавонкоњи аз як пањлу ба пањлуи дигар бо њазорон азоб худро љунбондану рўзону шабони дерёз чашм кушодану дар як мањдуда – хонаву бистари беморї дарёфтанашро пахш месозаду андак-андак аз олами рўъёии мўйсафед рўфтаву ба дурињои дур мепартояд.

Аз дарёфти љањони тозаи зиндагї мўйсафедро завќу њоле рух додаву дигар нолишу ѓавѓою норозиёнааш рўз ба рўз камтару оташи исёну ошўби замираш паст мегардид. Комрон бо ваљду руње барозанда њар рўз, њамин ки хуршед аз гиребони уфуќ сар баровардаю оламро бо нурњои тиллогуни хеш пурдурахшу музайян месохт, њамин ки олами кунду карахт бо бонги хурўсону навои љонфизои парандагони дар интизори дамидани субњ осемаю беќарор ба њаракату чархиш медаромад, њамин ки модараш аз ин писари њардамхаёлаш нигарону маъюсу малолатманд, чашмонаш мамлу аз андуњи лобаёни талх пешаш дастархон мекушоду чою нону ширинию маска мегузошт, Комрон бо ба дањон бурдани як пора нону як пиёла чойи ширин дарсоат роњи хонаи мўйсафеди беморро пеш мегирифт. Вопас, рўзњову њафтањову моњњову солњои ќаблї назди маѓозаю бунгоњи саломатї намерафту бачагону љавонони њангомаљў давраш љамъ намешуданду бо шўхию њазлњои мутафовит, ки љавонакро бармеангехт, тањрикаш намедоданду ў бо садои дурушту нохуш сўяшон эътироз намекард. Чї хушрўзу бахтиёру фарањманд эњсос мекард худро!

Њамрозу њамнафаси пиракии бемору танњо будан, соатњо хомўшу хаёлї дар наздаш нишастан, хаёлу пиндорњои маъшумро аз маѓзи мўйсафед бехї дур андохтан – ин магар амали андак аст? Рисолати бузурги Инсон дар назди Инсони дигар нест магар?

Аз он љониб, мўйсафед низ, ки ба њузури Комрон одат карда буд, бо дамидани субњу фурўзон гардидани чароѓи офтоб ва равшан шудани Замину Осмон носабуронаву беќарор омадани Комронро интизорї мекашид. Ин интизории мўйсафед он ќадар дурдаи ширинї дар тањти зарфи дилаш дошт, ки ѓалаёну шўру шавќеро дар хунаш бармеангехту дар маѓзаш фикри абадияти Замину Осмон ва ин олами беохиру зиндагиро устувортару собиттар месохт. Нуре умедворкунанда бар кулбаи љонаш нуфуз мекард, меангошт, ки омили баќои умри ўву њаёт бо аз дар даромадану сабуку нарм гом нињодану омада чу ошнои дерин наздаш орому нарм нишастани Комрони њардамхаёл иртибот дорад. Ва Комрон њамарўза меомаду рўзашро дар назди мўйсафеди бемор ба шом мерасонду ѓубору зангори аламу дардњои ўро аз синааш мезудуд. Аммо боре иттифоќе рух доду ин робитаи аљиби ду дўсту њамнишинро аз њам гусехт, хонаи дилњоро ѓамзадаву пур аз яъс кард. Касе аз ањли хонадони бемори пир аммо ба худ суол надоду сари ин рухдод тамаркуз накард, ки муљиби ин рафтору амали Комрон чї буд?

Во дареѓо!

Рўзе Комрон омаду пеши мўйсафед нишаст, хеле фикр кард, ба бемор наздик шуду ба чењраи заъфаронии ў, ожангњои канори чашмонаш, ки дастагулњои хушкидаро мемонд, тўлонї нигарист, баъд сар хам карду… паст-паст ба гиря даромад, мўйсафедро низ њолат дигаргун гардид, дасти навозиш бар сари Комрон бурд, косаи чашмонаш лабрези сиришки талх оње љигарсўз аз нињод берун кашид. Чанд муддат давом ёфт ин њол, касе љуз ин ду бандаи Худову худи Офаридгор надонад, чун њамсари мўйсафеду писараш Фаррухрўзу наберааш Љовид, ки пайваста назди мўйсафед нишаста, ба шуъбадабозињои телефони мобилияш машѓул мешуд, ба корњои зиндагию ташвишњои њамарўзаи худ банд буданду њузур надоштанд. Ва аммо ин маънї дар матни рухдод сабт асту даќиќ аст, ки пас аз чанде бо ин хаёли дардолуду сангини љонкоњ мўйсафедро, рў ба девор, хоб ба тасарруфи худ дароварду вай аз вуљуди Комрон ва ин Замину фазои беохир бехабар монд. Ќарибињои намози аср буд, ки ногањ садои имдодталабона ва ѓиреви мўйсафед замину замонро ба ларза дароварду баландтару баландтар гардид. Њамон овози дањшатангезе, ки замоне њамсоягонро ба њайронї мувољењ карда буду чанд гоње дар фосилањои ваќт дигар баланд намешуд. Инак… ин садои љонгудоз аз рухдоде мегуфт, ки нохоставу ногањонї ба сари мўйсафед омадаву ўро зањракафу шигифтзада кардааст. Даме ки Фаррухрўзу њамсари ў ва писарону модарандар ба думболи ин овози вањмангез дарсоат ба хона ворид гардиданд, Комронро диданд, ки каноре њайкалвор рост меистоду мўйсафед дастонаш њаворо бурида, чашмонаш аз њадаќааш њамин њоло мегуфтї љаста берун мебаромада бошад,овозе номафњум аз дањон бароварда, сўйи Комрон ишорањо мекард, ту гўйї, ўро дар ин воќеа муљриму сабабгор медонист. Фаррухрўз барфавр назди падар нишаст ва дастонаш ба даст гирифта, тарањњумомез нигањ афканд ба сўяш. Мўйсафед њамоно садоњои номафњум мебароварду гоњ ба пойњо ва гоњ ба дастонаш ишорат мекард ва нињоят, љониби Комрони дањонво нигариста, сар меафшонд.

-Њамааш маълум, -вазъашро дигар накарда гуфт Фаррухрўз ва афзуд:

-Ин девона ба падарам чаќќа шуда, аз дасту пойњояш кашиданї шудааст.

-Ин корро ваќти дар хоби маст будани падарам анљом додааст, ки тарсу изтиробаш аз њамин сабаб аст. Баъд ба писарашу модарандараш рў оварда, оташи ѓазабашро сари онњо рехт:

-Чанд бор гуфтам, ки ягон даќиќа падарамро танњо намонед. Не, шумо бояд кори худатонро кунед. Мебароеду ѓайб мезанед, медонам, ки аз бемору нигоњубини вай ќимоб шуда, роњи гурез мекобед. Ана, падарам дар хобаш сахт тарсидааст.

Эњ…

Њамин воќеа «пайю пойи» Комрони аќлбохтаро аз хонаи мўйсафед канда кард. Ўро пеш карданд ва огоњаш сохтанд, ки дигар ба остонаи ин хонадон по нагузорад, вагарна аз сад љон як љонаш амон нахоњад ёфт. Комрон аз дар баромадан замон то хамгашти кўча ба ќафо нигариста, бо оњанги дареѓу дилкашолї оњиста-њиста ќадам зад, танњо сар љунбонду овозе набаровард. Вай ба сарнавишт тан дода буд.

***

Аммо чанде нагузашт, ки овози мўйсафеди бемор дубора баланд гардида, гўши замину осмонро ба ќомат овард. Ин овози бас љонгудозу дилрешкунанда иртифоъ мегирифту ањли хонадонро ба ташвиш гирифтор мекард. Боз чї гап шуда? Кадом узви мўйсафед ба дард даромада? Ё ягон хоњиши дигаре дорад? Њангоме ки Фаррухрўзу њамсару писараш ва модарандар ба сарваќти бемор расиданд, вай чашмонашро калон-калон кушода, ба атрофаш менигарист, баъд сарашро ѓељонда, ба саќфи хонаю шоњчароѓ, ингуна домани нигоњашро ѓундошта, ба берун, ба дарахтони анљиру шоњтуту олуболу ва себи сурхи пир чашм медўхт. Фаррухрўз наздаш нишаста, хавотиромез дастонашро ба даст гирифта, бо имову ишора фањмидан мехост, ки сурати њол чист? Мўйсафед даст афшонда, ба кунљи хона бо ангушт ишорат мекард, канда-канда овозњое номуайяну номафњум мебаровард. Пас-он хафаманду норизо чашм ба девор медўхт.

-Намефањмам, чї мехоста бошад? -банди њайрату изтироб сар љунбонд Фаррухрўз ва сукут кард.

Модарандар, ки гоњ-гоњ овоз бароварда, пеши худ чизе мегуфт, маслињатомез ба Фаррухрўз хитоб кард:

-Аниќ намедонам, лекин дилам гувоњї медињад, ки… вай ин љо њозиру нозир будани Комрони париварарро талаб дорад. Норизоию хафагияш аз њамин сабаб аст.

-Охир, бо Комрон одат карда буд. Боз… надонам, кори Худо.

-Пас, чї бояд кард? –пурсон шуд Фаррухрўз ва хаёлманд ба падар нигарист. –Бовар кунед, сару калобаамро гум кардам. Гоње доду фиѓон мебардорад, ки девона дар хобаш тарсондааст ўро, гоње ана ин тавр меранљаду хоњони дидори ун беаќл мешавад.

-Як бало карда, Комронро, овардан даркор, -гуфт модарандар ва ба Љовид, набераи мўйсафед нигарист.

-Њаминаш намерасид, -ѓурунгос зад Фаррухрўз. -Рафта як девонаро зорию тавалло карда, назди бемор биёрї.

-Дигар чора нест.

-Хайр, чї илољ, аз паяш мешавем. Вагарна падарам то сањар фарёду фиѓон мебардорад.

-Њо, айб аст, мардум чї мегўянд?

Модарандар хомўш монд.

Даме ки Фаррухрўз ба хонаи Мирзоюсуф расида, ба падари Комрон асли воќеаро фањмонд, вай хеле ба фикр фурў рафт, оњ кашид.

-Дар пешониямон навишта шуда будааст. Сарнавишти талх. Эњ… Лекин, агар мўйсафеди падарат бо Комрон унс гирифтаву њузури ин бечора тасаллои хотираш бошад, боке не. Ин њам имтињони Худост. Ман як илољ карда, Комронро роњї мекунам. Лекин… њоли њозир наметавонам. Вай чанд рўз аст, ки касал шуда, дар љогањ хоб аст.

-Касал? –њайрон шуд Фаррухрўз. -Куљояш дард мекунад?

-Фањмидан душвор. Неке, наѓз мешавад. Ин бори аввал нест.

Бемори бистарї шудани Комрон дар дењ овоза шуд. Аммо бо гузашти њафтае вай дубора дар назди маѓозаю бунгоњи саломатї пайдо шуд. Чењрааш ѓамзадаю нигоњаш маъюс, меомаду рўйи харак менишаст. Баъд чўбчаи суфташудаеро аз љайби шалвораш мебароварду шабењи найнавоз ба он лаб мебурду меовард, лаб мебурду меовард. Аз чї бошад, баъд аз он рухдод роњи хонаи мўйсафедро аз ёд бароварда буд. Ва…

Ва як нимарўзи айёми гармињои тобистон касе надиду пай њам набурд, ки чї тавр Комрон хомўшу бесадо аз дарвозаи бузурги оњанини мўйсафед даромада, сўйи хонаи хоби бемор гом нињода, њамчунон нарму ором ба њуљра ворид гардид ва…

Ваќте Фаррухрўз савори мошини тамѓаи «Опел» аз Душанбе баргашту фаромадан замон ба хонаи хоби падар даромад, аз њайрат дар љояш шах шуда, њатто овоз бароварда натавонист.

Вай ба ин манзара њељ бовар кардан намехост, аммо…

Комрони њардамхаёл дастони мўйсафеди бемор дар даст, њар ду бо чашмони бози ќаноатманд аз худу аз зиндагї, дар пањлуи њам ба хоби абадї рафта буданд.

САРНАВИШТИ ДУ ТАН

Он бегоњ вай, љавонмарди таќрибан 30-35-сола, ки дар донишгоњ кор мекард, аз шањр аз њаррўза дида барваќттар савори автобуси зардфоми тамѓаи «Икарус» ба дења баргашт. Ваќте буд миёни асру шом. Поёнтари њавлии худ аз автобус фаромадан замон овози пурдарду љонхарошро шунид. Овоз не, фиѓону нолаи саге буд, ки мустаќиман ба маѓз мерасид, эњсосро ангезиш медод, ингуна торњои асабро ба ларза меовард, ба аъзои бадан пањн мешуд ва дилро мефишурду рўњро афсудаву асири њузни лобаён месохт. Љавонмард бе њељ андешаву тардид пай бурд, ки ин нолаи љонгудози саги сафеди ўст, ки аз чї бошад, торафт, ба андозаи ба хонааш наздик шудани вай љонгудозонаву њасратзотар мегардид ва хонаи гўшро ба ќомат меовард.

Борони нарме меборид, ќатрањои он чу торањои симин ба сари рў расидаву хаёлу хотираро парешон месохт. Насиме аз дурињо, шояд аз худи дарањои кўњї вазидаву то ба ин макон расида, бўйи атромезу махмуркунандаи гулу гиёњони вањширо меовард, ки аз роњи димоѓ ба нафас меомехт, љонро роњату кайфият мебахшид. Љавонмард аз ин атри насими нохоста аз куљо ба пайдо омада, мазза карда, ба њирс њаворо амиќтар ба дарун кашид. Аммо…

Фиѓону ѓиреви саг косаи сарашро пур кардаву боридани боронаки афсонавию афсуномез ва бўйи атри гулу гиёњони кўњї ва насими навозишгарро, ки бўса ба чашму лабу рухсорањо мезад, ба тамом пахшу мањв сохта, ўро ба олами садоњои бимовару тањлукаангез тела дод. Вориди њавлї гардида, љавонмард мутаваљљењи нолаи пурдарди саг шуд, ки аз љониби њезумхона меомад.

Не, ин нолаи саги безабон не, балки фиѓону гиряи монанд ба навњаи одамї буд, ки то ба дили гардун мерасид, синаро сўрох-сўроху дилу љигарро об мекард. Њоло аз вазъи саг хабардор нашуда, нохоста нафас дар гулўи љавонмард гирењ зад, ѓаме аз хонаи дил вуљудашро ба сўзиш оварда, дар сурати ќатрањои ашк чашмонашро пур кард.

«Мисли инсон мегиряд, месўзад, љон меканад. Чї балое ба сари саг омада, ки ингуна бо фиѓони худ оламро зеру рў карда. Дарде домангираш шуда. Маълум, ки дар вартаи фаност.» Мустаќиман гоме чанд ба сўйи њезумхона гузошт. Њамсараш маъюсу абругирифта ва хотирпарешон шохљорўб дар даст аз сўйи њезумхона меомад.

-Чї воќеа рўй дода? – пурсид аз зан ва овозаш хастаю пасту гирифта баромад. -Саги зираку донои хонадон чаро менолад?

Зан лаби рўймоли гулдори рангбохтаашро зери дандон гирифтаву нигоњашро гурезонд:

-Ба саг марги муш додаанд, беинсофњо.

-Чї, ту чї мегўї? – ѓазаб кард љавонмард ва бо оњанги дареѓ сар љунбонд:

-Охир, ин саг мўреро озор намедод. Кадом нокаси фурўмоя ба ин амали зишт даст зада?

-Ваќтњои охир…

-Чї, «ваќтњои охир?»

-Ман инро ба ту нагуфта будам.

-Хайр?

-Мурѓњои њамсояи дасти чапамон аз мўрї ба њавлиамон даромада, на зироат монданду на рањрави тоза. Сагамон, саги боаќлу бањушамон мурѓњоро пешандоз карда, то хонаи њамсоя мебурд. Эњ, дилам гувоњї медод, ки як рўз не, як рўз фалокате сар мезанад. Ана…

Баъд зан ба наќлаш идома дода, афзуд, ки ќарибињои пешин саг сархаму беќарор аз поёни њавлї пайдо шуд. Пакару парешон ва паст -паст нолишкунон зери дарахти чормаѓз омада ѓелид. Вазъашро ба дурустї пайхас накарданд. Як ваќт нолаи баланд – баландаш ба гўш расид.

-Завќу хушњолии њаррўзааш аз байн рафта, рўйи ѓарами њезумњо љо гирифта, якзайл фиѓон мекашад, - оњ кашид зан. Аз пешин то ин дам бадард меноладу менолад. Маълум, маълум, ки дилу љигараш сўхта, љонаш ба њалќаш омадааст.

-Ноодамњо, золимон, бадгуњарњо, - пичиррос зад љавонмард ва ба њезумхона сар даровард.

Саг, ки пашми баданаш сафеди бирешимранг буд, дар ковокии њезумњо ѓунча шуда мехобид, аъзои пайкараш дараќ-дараќ ларзида мегирист, бо садои баланд, одамвор мегирист. Дарди беамон панља бар љонаш зада, сўзиши тавонкоњ афсурдаву хурду нотавонаш карда буд. Дигар аз хуррамию нишот чизе намонда буд дар чашмони саг, ки «Пахмоќ» ном монда будандаш, баръакси ин њама, тўфони дард дар оинаи дидагони саг мављ мезад, ба ин чашмон, ки олам – олам дардро дар худ ѓунљонда буд, нигаристан амали сањлу осон набуд. Аз чашмони Пахмоќ сиришки талхи алам ба ду бари рўяш љорї шуда, вай дигар пайкарашро љунбонда наметавонист. Як махлуќи безабон бо дарди кушандаи дерёз дар байни Замину Кайњони беохир гир афтода, љон меканд. Дард воќеан зўр буд, нолаи саг фазои њезумхонаро пур карда, тадриљан ба берун, рўйи њавлию хонањои њамсоягон нуфуз карда, то хеле роњ густариш меёфт.

-Хез, Пахмоќ, хез аз љоят, - ба саг наздик шуда нарму мулоиму навозишкорона хитоб кард љавонмард. – Мард шав, ба дард тан надењ. Охир, ту як лањза орому ќарор надоштї. Аз ин канори њавлї то он канораш медавидаю њаллос мезадї, мепаридию мељањидї. Се сол дар як чашм задан гузашт. Калонакак шудї. Мўнису њамнафасу ѓамшарики хонадон будї. Ба њељ кас озор намерасондї. Одамонро, чї хурду чї бузург дўст медоштї. Њама мегуфтанд: чї саги мењрубону софдил аст.Њузури љони соњибаш. Аммо… њайњот.

Саг гўё намехост нолишу ољизии ўро соњибаш дар панљаи дарди маргзо бубинад, ки як он хомўшї ихтиёр кард, сар ба ќафаси сина кашид. Нигоњи чашмонашро гурезонд. Вале оё дардро, боз ин ки зањреро, ки хунро фосиду дилу љигарро батадриљ хўрдаву сўрох мекунад, метавон осонакаку ноаён пинњон кард?

«Инсон бадбахт аст, - пажвок зад љавонмард бо ѓазабу танаффури ошкоро, аз азал љойгоњи бузургеро Худованд насибаш кард – бињишт. Аммо фармони Худойро набурд ва дар банди нафсу худхоњї ба љазо гирифтор шуду дар замин афтоду овора. Инак як умр хоњони он аст, ки дар он дунё боз бињишт насибаш гардад. Бо њамин сангдилию берањмї, бо њамин кинаю адоват, бо њамин њисори рўини ќалби пурѓилу ѓаш?!

Садќаи бињишту мењрубонию авфи Худованд шавад.»

Љавонмард инони сабру тањаммул аз даст дода, сари дастархон дилу бедилон нишаст. Љуз як пиёла чой чизе ба дањон набурд. Овози саг ќиёмате барпо карда, басо имдодталабона ба гўш мерасид. Њама ањли хонадон хомўшу сокит, банди хаёлњои сангини худ буданд. Вазъи воќеан љонгудозонаву навмедзо њукмрон буд.

-Ба саг даррав љурѓот нахўрондед? – гирењ дар абрувон пурсид љавонмард аз њамсараш. Охир, мегўянд, ки агар зањре фурў бурда бошад, чї одам, чї њайвон, њар чи зудтар ба њалќаш љурѓот ё зардоби дўѓ бирезанд, садди роњи фалокат мешавад. Модарам (Худо рањматаш кунад!) њамин хел мегуфт.

-Не, њељ коре анљом надодем, - оњ кашид зан. Даступохўрда шудам, баъд гуфтам, ки шояд њамааш мегузарад. Чї донам, ки зањри њалоњилро фурў бурдааст.

Њамсари љавонмард чин дар абру, ѓаму њасрат дар хонаи чашмон, хомўш монд лањзае ва ба мард дубора рў овард:

-Дигар љойи фикру андешаи зиёд ва оњу афсўс нест. Сагамон лањзањои охирини њаёташро пушти сар мекунад. Ин њам насибу хости Худованд. Аз умри Пахмоќ ваќти каме мондааст.

«Лањзањои охирини њаёт, умри кам», пичиррос зад мард ва гўё љигарбандаш дар њоли љон ба љаббор супурдан бошад, ба сўйи њезумхона ќадам зад.

Саги вай аслан аз сагњои таърифию машњур, ки сифоташ нуќли суњбати мардум дар маъракаю дар љодањои дењ бошад, набуд. Аз паси касе аккосзанон намедавид, барои туъмае, пораи устухоне љонашро ба лаб оварда, хира шуда, банди њирсу озу ниёз ва тамаъ гардан намеёзонд. Вале мардуми дењ бе ин њама мешинохтанд Пахмоќро. Медонистанд, ки вай сагчаи мењрубони љавонмард аст, ба хусус, ваќте ки пагоњињо љавонмард озими шањр мешуд, аз ќафои вай то роњи калони мошингард тохтаю бозї карда, гўшњояшро ба таври аљибе љунбонда мерафт, ба таври худ гусел мекард соњибашро. Ва то он даме ки љавонмард ба кадом мошине савор намешуд, саг дар бараш меистод. Њамин ки мошин њаракат карда, дар хамгашти роњ аз назар нопадид мешуд, умедаш канда шуда, Пахмоќ оњиста- оњиста ба сўйи хонаи соњибаш бармегашт. Инак, љонаш дар ќабзаи шадиди дард аз сўзиши дилу љигар сало мезанад:

«Эй одамон, ин чї коре буд, ки дар њаќќи ман раво дидед?»

Нолаю ѓиреви саг њамчунон баланду баланд шуда, мегуфтї боми осмонро меларзонд. Аммо осмон хомўшу сокит буд. Љавонмард муддате назди ѓарами њезумњо, ки саг њамоно он љо навња мекашид, рост истода, гўё нафасњои вопасини сагро мешумурда бошад, дандон ба дандон монда, саъй мекард, то оби дидагонашро касе набинад. «Мо, инсонњо,чї офаридаем? Охир, чаро ба љони махлуќе аз худ пасттар љабр мекунем? Бигузор, ки саге не, мурѓе бошад, ё гунљишке, ё мўри нотавоне. Оё тавоноию нерумандии мо танњо бањри он аст, ки ин махлуќотро бо берањмии махсус ба љон кандани пуразоб гирифтор кунем? Соњибамалу вазифадорем ё таќводори порсо, ки ба хотири гузоридани панљ ваќт намоз сўйи масљид мешитобем. Кї, ки набошем… Э, хок бар сарат Инсон!!» Љавонмард ин гуна андеша меронд ва ноилољу ночор ќафо гашт. Баъдтар, њини сар ба зери кўрпа кашидану хоб кардан низ овози имдодхоњонаи саг аз дару деворњо гузашта, ба маѓзи љавонмард хутур карда, хонаи ќалбашро лабрези дарду ѓами тавонкоњ намуд.

«Ё Худои мењрубон, кай ин азоб ба охир мерасад? Кай?»- зери лаб гуфт љавонмард ва аз љогањ бархоста, сарашро дудаста дошта, назди тиреза омад. Ба соат нигарист, ки нуњ шуда буд.

Аммо дар ин лањза љавонмард хабар надошт, ки…

Дар ќисмати болои дењ, дар хонадоне аз хонадони њамдењагон нолаю ѓиреве пањн шуда, дилро обу љигарро алмосвор пора -пора мекард. Ин фарёду фиѓони писаре буд, ки њамроњи бибиаш зиндагї мекард. Писарак дар синфи шашум мехонд, шўху беќарор буд, гоњњо бо њазлњои худ мавриди таъзиру танбењи омўзгорон ќарор мегирифт. Падараш пирмарди 70 – сола ва бародаронаш тољир буданд ва зиндагии нишотангезу хуррамонае доштанд. Бо ин ки дар дењ соњиби хонаю њавлии боњашамате буданд, дар шањри калон низ, дар ќабати чањоруми бинои назди бозор, ки доиман шулуѓу сарѓавѓо буд, хонаеро, ки дорои панљ њуљра буд, дар ихтиёр доштанд. Пирмард соњиби сарвату мошини сабукрав буд, пирона фароѓат мекард, нияти ба љо овардани маросими њаљро дар сар мепарварид. Вай одате дошт, ки њамроњи зану писари бузургаш (писари дувумї дар Русия ба тиљорат машѓул буд) аксар њангом, хусусан, айёми зимистону бањорон рўзашро дар шањр, дар њуљрањои гарму барњаво мегузаронд ва њафтае як -ду маротиба ба дења омада, аз вазъи гову мол ва хонаю њавлї хабар мегирифт. Баъд аз ин, гўё яке ба ёдаш писари хурдї ва модари пираш мерасид. Ва ба таври муќаррар ба писараш таъкид мекард:

-Гову молро наѓз нигоњубин кун. Агар ему алафашон кам монд, даррав бигў. Лекин…

-Аз њоли саломатии бибият њам бохабар бош. - мегуфт маънидорона. Вай пири барљомонда аст, ба болои ин беморї обу адояш кардааст. Мебинї, ки доим месулфаду месулфад. Њамин ки шабу нимшаб ањволаш бад шуд, зуд телефон кун ба мо. Ту бачаи бафањму доної, ња-а…

Њарчанд пиразани умрдидаи гулбоѓи њаёташ рў ба хазон оварда, њар дафъа аз писараш илтиљо мекард, ки «дар дења, дар хона одами калон буданаш зарур асту њамроњи занат бо мо бимон, шањру хонањои замонавї ба љавонњо мезебад», пирмард даст афшондаю аз пиразан рў тофта ѓур – ѓур мекард:

-Мо дар шањр абадї намеистем – ку! - Ана њар њафта хабаратон мегирам. Њама шароитатон сад, чор ишкелатон бутун. Иќбол писари боаќлу тезњуш аст, дилам аз вай пур. Њамин ки гармињо фаро расид, боз бармегардем ба дења. Чун пештара. Аз ин якравию пофишории писар модар дилшикастаю маъюс гардида, худ ба худ њасрат мекард:

«Ба ў гову мол бошаду халос. Кай парвои модар дорад. Ба роњату фароѓат дар хонањои шањр машѓул шуда, оламу одамро фаромўш кардааст. Оби гарму хунук муњайё, душу ташноб дар пешаш. Берун набарої, хунукиро њис накунї. Эњ…»

Инак зимистон рафту бањори сабзќабо омад. Фарњод, набераи пиразан, дар як рўзи гарму нарми офтобї дар даст љузвдон ва мурѓобии вањшии калоне, ки ранги сиёњи моил ба кабуди баланд дошт, дар оѓўш, бо лабону чашмони хандон аз дар даромад, сару рўяш гилолуду мўйсараш тар, либосњои мактабиаш ѓажду ѓиљим, мегуфтї, ки аз дабистон не, аз сањро омадааст. Бибї тааљљубзада ба набера нигарист. Пойи хаёлаш ба мазрааи гумону шубња расид.

-Боз ин чї наѓма? – пурсид пиразан хавотиромез аз Фарњод, чашм аз пайкару мурѓобии дасташ наканда.

-Э, ба ин чизњо ањамият нате, - бепарво љузвдонро каноре гузошта гуфт набера ва афзуд:

-Чанд ваќт боз дар найзори назди мактаб, ки аз даврањои фермаи колхоз боќї мондааст, аз кадом макони дуре мурѓобињо пайдо шуданд. Се мурѓобии зебо дар оби даруни найзор мегарданд. Гоњ -гоњ шино карда, ба канор мебароянд. Бачањо, маълимо љамъ мешаванд. Аз тамошои мурѓобињои даштї сер намешаванд.

-Хайр, баъд ту чї кор кардї? – ранљишомез даст афшонд пиразан. Хестию…

-Ман бо њамсинфонам шарт кардам, ки њамин мурѓобињоро ба даст меорам, - мурѓобии дасташро навозишкунон посух дод Фарњод.

-Чанд рўз сангшап кардам. Лаънатињо тез - тез шино карда, ба даруни найзор даромада, ѓайб мезананд. Имрўз ќарор додам, ки либосњоямро бароварда, шино карда, аз думболашон сур мекунам.

«Наметавонї, - бовар накарданд њамсинфонам. Мурѓобињо дар љойњои чуќуртар пинњон мешаванд. Дошта наметавонї.»

«Мебинем, - гуфтам ва либосњоямро аз тан кашида, чашми муаллимону директорро хато карда, ба даруни њавзи чиркин даромадам. Шино карда, думболи мурѓобињоро гирифтам. Ду мурѓобии чаќќонаш даруни ќамишњо даромада пинњон шуданд, лекин яктааш,ки бетаљриба менамуд, ин тараф шино карду он тараф, акнун ба найзор даромаданї шуд, ки ман њам худро ба даруни ќамишњо задам.

Ќамишњоро шикаставу пахш карда, дарун - даруни об аз ќафои мурѓобии рамида давидаму давидам. Оќибат ба болои мурѓобї њаво додам худро ва бо тамоми ќувва зераш кардам. Дигар илољи љањидаву њаллос зада, халос кардани худро наёфт мурѓобї ва бо чашмони њаросон, ларзону тарсон ба таќдир тан дод. Аз об баромадаму либосњоямро чаппа – роста пўшида, мурѓобї дар оѓўшам сўйи хона давидам. Љон бибиљон, гуноњ карда бошам, аз гуноњам гузар. Баъд ин ки, ба падарам дар ин бора хабар нате. Майлаш?

-Эњ, бо ин рафторњоят ягон балора ба сарамон меорї, - оњ кашид пиразан. Худо паноњ дињад. Хайр, дасту рўта шўю омада чою хўроката хўр. Баъд говњоро обу алаф те.

Пиразан аз љо бархост, то ки барои набераи шўху беќарораш дастархон кушояд.

-Мурѓобиро дар куљо љо мекунї? – пурсид кунљковона ва миёнашро дошта, ѓур-ѓур кард:

-Дар оби нањр сараш дињї, хоњ-нохоњ мегурезад. Мурѓобии хонагї дигар аст, ин мурѓобии даштї бошад. Э, ба Худо корњои афандира мекунї.

Набера банди хаёл, «ягон фикр мекунам, бибиљон» гуфт. Хўрокро хўрда, шитобзада берун баромад. Ќарибињои намози аср пайдо шуд вай ва ба бибияш пайѓом расонд, ки њамроњи љўрањояш њавзи калоне канда, ба он об сар додааст.

-Мурѓобиро омўхта карда, ягон њафта пас ба њавз сар медињам, - ќаноатманд фањмонд ба бибї. Ана баъд, шино карданаша тамошо карда, лаззат мебарем.

-Боз чї кор кардї? – пурсид њамон хаёломезу хафаманд пиразан. Гову мола обу алаф додї? Падарат њамин ки аз шањр рўзи шанбе баргардад, њадања тарафи оѓил медавад. Феъли падарта медонї «Чаро гов хароб шудааст?, «Гўсоларо дуруст алаф намедињен?», «Буќќањо бе ем мондаанд, чї бало» гуфти буѓзи дилаша ба сарамон мекафонад. Ту бошї, аз паси ташвишу даводавњои бемаъният овора шуда мегардї.

-Ана њолї рафта обу алафу еми молњоро медињам, - беќарору осема посух дод набера ва баромад аз дар. Аз дар баромадан њамон буду шомгоњон пакару парешону ошуфта баргаштани писарак њамон. Дар оинаи дидагонаш ѓубори яъсу шикастадилї лона монда буд. Аз он хушњолию масаррат ва нишоту кайфияте, ки то ин дам дар чењрааш амиќ таљассум ёфта буд, асаре намонда, ранг бохтаву зуд -зуд нафас кашида, бо чашми њайрат ба бибї менигарист. Бибї намози шомро хонда, инак пайи оростани дастархону овардани хўрок буд. Вай ба чашмони ѓамандуди наберааш мутаваљљењ шуда, ранљиданашро аз кирдору рафторњои ў пинњон надошт.

-Мегардию мегардї, ас як љо наменишинї, орому ќарор надорї. -Ваќти бањор, баъд аз шом бањудаю бењуда гаштан хубї надорад. Њини алафљунбиш аст. Алафљумбиша медонї? Аз куљо медонї? Њар гуна љондору љину сиёњї дар ин фасли сабзидану рўидан ба њаракат медароянд, ба одам зиён мерасонанд. Ва ба посухи набера мунтазир нашуда, рост ба чашмонаш нигарист:

-Дар куљо будї то индама?

-Гову молњоро алафу ем додам, баъд…

-Баъд боз давидї ба кўча, ба майдони мактаб?

-Не, бибиљон, - ќадре хаставу бењол паси сар хорид Фаридун. Тањхонаро муш зер кардааст. Халтањои чормаѓза хойидаву сўрох карда, чормаѓзора ба куљое кашондиян. Ана, доруи марги муша ба маѓзи чанд чормаѓз ќатї карда, дар сўрохињо гузоштам. Мушњои лаънатиро несту нобуд мекунем, бибиљон. Бибї косаи шўрборо рўи дастархон гузошт, аммо чизе ба хаёлаш расид, ки мушаввашу парешон гардид. Абри ѓаме ногањонї осмони дилашро фаро гирифт.

«Мабодо бепарвої карда, дасти ношуста худаш чормаѓз шикаста, хўрда бошад? Эњ, бачаи бесар, туро ки оќсаќол кардааст, ки ба доруи марги муш чаќќа шавї? Авзояш бељо, ѓамгин метобад. Худољон, дар пушту паноњи исматат нигоњ дорї.»

Пиразан ингуна андеша дошт ва чашм аз набера намеканд. Баъди он ки Фарњод шўрборо дилу бедилон хўрда, пиёлаи чойе нўшид, пиразан аз ў пурсид:

-Чият шуда, ѓамгин метобї, табъат хира. Шўхию беќарорият куљо шуд?

-Њељ гап нест, бибиљон, - гуфт Фарњод ва хамёза кашид:

-Хоб рафтан мехоњам, хоб.

-Э, бачаи бесари бибї, рўзи дароз мегардию медавї. Чиба дам намегирї, як лањзаяк хоб намеравї ? Худо дар пушту паноњаш нигањбонат боша, набераи беќарори бибї. Баъди он ки Фарњод дар љогањ дароз кашида, хоб рафтан хост, якбораву нохоста њис кард, ки шикамаш ба сўзиш медарояд, зеру рў мешавад, дар ноњияи атрофи нофаш дард тадриљан шиддат мегирад. Вай аввал ба ин вазъ он ќадар ањамият надод, аммо сўзиши дилу љигараш боло гирифта, гўё маѓзи ќаланфурро майда карда, болои меъдааш пошида бошанд, љонаш дар панљаи азоб сабру тањаммул аз даст дода, нимхез шуд аз љойхоб. Якбора дилаш коса заду шўрид, обе беранг даври дањонаш ба пайдо омад. Паридаву давида аз хона берун шуд ва аз зинањои симентї даршаст фаромада, назди њаёт, ки гулњои мулавван ќатор назаррабої мекарданд, сар хам кард. Њарчанд зўр зад, чизе аз дањонаш берун наомад. Оби беранги дар дањонаш љамъшударо туф карда, ошуфтаву бедимоѓ дафъатан зинањоро боло шуда ба хона даромад. Ва аммо…

Дарди љонгудоз дар хаёлу пиндори писарак торафт неру пайдо карда, чу њашараи зањрогин ба љумла узви вай неш зада, њолаш вазнин ва сараш ба дард даромада, дубора эњсоси нохуше дар маѓзаш ангезае ба зуњур овард. Аз чї бошад, шикамашро сўзиши амиќ фаро гирифта, ба назараш чунин мерасид, ки кадом берањми вањшисират ба дилу љигараш сўзан мезанаду сўзан мезанад, баъд ба љойњои сўзанзадаи захмин намак мепошад. Деви дард сар ба деворњои дилу љигар мезад, хун дар рагњо туѓён мекард, ин деви бало забон дароз карда, шираи љони писаракро мемакиду ќувваю тавони ўро оњиста – оњиста фурў мебурд. Пардаи ашк чашмонашро печонида, Фарњод дар ќабзаи тарсу вањм монда, даст рўйи шикам фиѓон кашид:

-Бибї, бибиљон.

Пиразан зери лаб ѓур – ѓуркунон чашм боз кард, сўйи набера нигањи њайрат, ки тавъам бо маломату норизої буд, дўхт.

-Бибї, бибиљон! Љонма даст гир! Мемирам.

-Вой, войе.

Ин дафъа садои љонгудози писарак батамом кампирро њушёр сохту ба худ овард.

-Чият шуда? – даст ба пешонии Фарњод гузошта пурсид бибї ва ба чашмони вай, ки дард мављ задаю тўфон меангехт, бо изтироб нигањ афканд:

-Куљоят дард мекунад? Шикамат?

-Шикамам, бибї шикамам, - нолиш кард Фарњод, боз… дилам, љигарам. Њама љоям.

-Воњ, рўм сиёњ. Дар куљоњо гаштию чї хурдї, як Худо медона. Неке…

-Бибї, ягон дорую даво кун, мемирам охї.

-Дорую даво? Њозир, бачам, як дам сабр кун, дига…

Пиразан миёнашро дошта, аз љо бархост ва берун баромад. Вай худ ба худ чизе мегуфт ва оњи сард аз љигар кашида, хаёлаш парешону дилашро тирагие истило карда, дар зарфи шишагие равѓани зард баргашт аз ошхона.

-Равѓани кўњнаи зард овардамат, - гуфт, зуд – зуд фурў мебарї. Ин равѓан ба њазору як дард давоњай. Љонат мерања. Эњ љони бибї, дилам раг зада буд. Вай равѓанро бо чумча ба дањони набера мерехт.

Аммо Фарњод баъд аз фурў бурдани ду - се чумча равѓани зард рўяшро бо чашмони пўшида ба дигар тараф гардонд:

-Намехом, бибї, намехом. Дилам мешўраду коса мезанад. Берун барма.

Пиразан сару калобааш гум, аз дастони набера дошта, њамроњ ба берун баромаданд ва аз зинањои симентї фароям – нафароям садое аз шиками Фарњод баланд гардид, то гулў омаду њиќќосу зад вай ва хуноба аз дањонаш шорид. Хуни сиёњфом буд, лахта -лахта гўшт андарунаш. Дигарбора садое аз шикам бархост, ин садо, то дањон омад, сар хам кард набера ва … моеъи сабзранги тирафом аз дањонаш шоридаву пош хўрда, рўйи поѓундањо рехт. Гўйё андар зарфи шикам ѓайру хуну моеъи сабзранг чизи дигаре вуљуд надошт. Љисми лоѓари Фарњод аз фишори дарду ќай кардан ба назар хурду нањифтар гардида буд. Деви дарди маргбор аз дарун узв – узви бадани писараки ољизу нотавону дармондаро њамоно пора мекарду мебалъид ва њисори тани ўро ба ларза меовард. Фарњод шабењи он ки ба ў шамоли тарма расида бошад, дараќ -дараќ меларзид, дандонњояш ба њам бархўрда, шараќќос мезаданд. Чашмонаш монои олуболу сурх гардидаву аслан чизеро дидаву пайхас намекард. Вай вазнашро ба бибї њавола карда, сар ба оѓўши ягона муттакояш гузошта, ба нолиш даромад:

-Бибї, бибиљон!

-Љони бибї, - оњанги алам дошт овози пиразан, аммо вай мекўшид ба он навозишу мењрубонї зам кунад.

-Мемирам, бибї, Љонма даст гир!

-Ин хел нагў бачам, Худо хоњад, наѓз мешавї. Ягон чизи вайрон хўрдї, ё …

-Не, не, њељ чиз нахўрдам, ба ѓайр аз …

-Аз чї, бачам?

-Чормаѓз хўрдам, дастом доруќатї буд. Доруи марги муш.

-Дастота ношуста будї? Оњ- воњ, ин бало ай куљо хест?

Пиразан набераро ба такяи худ гирифта, оњиста -оњиста ќадам зада, ба хона даровардаш ва рўйи љогањ хобонд.

-Як дам хоб рав, - гуфт, наѓз мешавї. Аммо…

Пиразан пай намебурду дарк намекард, ки фариштаи марг дар ин хона мењмон гардидаву ором -ором давру бари Фарњод чарх мезанаду чарх мезанад. Фарњод лањзае базўр чашм во карда, бефарќ ба шифти хона чашм давонда, худ фариштаи маргро бидид, ки даст афшонду фиѓон кашид:

-Мемирам, бибї. Кош очаву отама як бори дигар медидам. Оча, очаљон отаљон.

-Оњ…

Бибї «Худо бигирад њушма, равам њамсояро фарёд кунам. Отаи Фарњод занг бизана. Мошин ёфта, набераи азизама њарчи њадањатар ба духтур бибарем. Эњ…воњ…» -гўён набераро ба њоли худ бигзошту бо шитоб берун давид. Дари њамсояи дасти ростро кўфт. Ба Шоњину њамсараш асли воќеаро наќл карду гирёну дареѓгўён бозпас ба хона баргашт. Фарњод, пайкараш дар тасарруфи дарди лоилољ њамоно дод мегуфт, овози гиряомезонааш чунон баланд буд, ки мегуфтї њамин њоло боми хона чаппагардон мешавад. Дигар чашм во накарда, дасту по мезад, аз Худо имдод металабид:

-Худо, Худољон, дилу љигарам сўхт, љонма даст гирее…ее…

Шоњин, ки маъюб ва аз як пояш дар љанги дохилї мањрум шуда буд, ба пиразан маслињат дод, ки рафта Њољисайдарро гуфтан даркор, ки мошинашро гирифта биёяд.

-Ваќти фикрї зиёдатї нест, - хулоса кард ў, бачара тез ба духтур расондан лозим. Ва ба њамсараш нигарист:

-Њамроњи кампиру набера њамин љо бош, ман бо Сайдар расида меоям.

Хонаи Њољисайдар дар назди хирманљой воќеъ гардида, таќрибан 300 метр фосила дошт … Баъди чанд муддат Њољисайдару Шоњин омаданд ва аз дидани манзараи шигифтовар, фиѓону нолаи пурдарди Фарњод, ки њолиё рўяшро љониби девор гардонидаву зонувону дастонашро ба шикамаш пахш карда, чиррос мекашид, музтару њайрон монда, дар лаб оњанги дареѓ сар љунбонданд.

Њољисайдар ба пиразан суоломез нигарист:

-Хола, ба падараш телефон кардед?

-Не, аз куљо, - дастон дар миён љавоб дод пиразан.

-Занг зада вазъиятро фањмонданд даркор. Мегўем, ки мо ба роњ баромадем, шумо тайёр шавед. Њамин ки ба мањаллаи шањрї расидем, якљоя ба бемористон мешитобем. Њољисайдар раќами телефонро чида (аз куљое пиразан дар вараќе раќами бо ќалам навишташударо ёфта ба ў дароз кард), ба падари Фарњод занг заду тамоми воќеаро наќл кард ва…

-Мо њамин њоло ба роњ мебароем, - гуфт. Шумо тайёр шуда истед.

Ба роњ баромаданд. Соат ба 12 дакка хўрда, насиме вазидаву ба шохњои дарахтон мепечид, бехигўшї чизе мегуфт, ки баргњо шип – шип овоз мебароварданд. Кўчаву тангкўчањо равшану озода, дар ин ѓояти шаб љонзоте ба чашм намерасид. Фарњод дар оѓўши бибї фарёду фиѓон мекашид. Чашмонаш пўшида, ту гўйї деви дардро оњиста – оњиста дар љанинаш буѓиву мањв кардан мехост.

Аммо ин тасаввури умедзо имконнопазир, балки хаёлу саробе беш набуд. Баъди чанде ба шоњроњ баромаданд, Њољисайдару Шоњону пиразан банди хаёлњои маѓшушу навмедона дар ин озмоиши сарнавишт ољизу њайрону нотавон монда буданд. Дарду нолаи љонситон фазои дохили мошинро фаро гирифта, ба кас тазъйиќ меовард. Дилро мефишурду нафасгириро душвор мекард. Ингуна хеле масофаро тай карда, ба даромадгоњи шањр – дарвозаи мањаллаи «Обшорон» наздик шуданд. Чароѓњои ду тарафи роњ бо нури дурахшони худ ба гирду атроф фурўѓи афзун мебахшиданд. Як лањза Фарњод чашм во кард, бо алам, бо рамзу муаммое ба чењраи бибї нигарист. Пасту хафиф овоз баровард:

-Бибї, бибиљон, ман мемирам. Ба отаму очам ќоил нашав, ки ман бо дастони доруќатї чормаѓз хўрда будам.

-Њар хел фикри бељо накун, бачам, - тасалло дод ўро пиразан. Ана ба шањр расидем, камтари дигар монд, отаву очата аз микрарайон савор мекунему дар чашм задан ба духтур мерасем.

-Не, не, бибї. Корам шуд. Ана, њозир, мебинї, ки…

Суханонашро ба охир нарасонида, набера дар оѓўши бибї карахту лол монд…

-Воњ, бачам, воњ берўзии бибї..

Пиразан чунон фарёд кашид ки Замину Осмон ба ларза даромад. Вай бењуш гардида, сараш ба ќафо, ѓељида, дароз кашид.

…Нисфи шаб садои нолаю фиѓони саг оњиста -оњиста паст гардид ва ба гўши љавонмард як овози њуштакмонанд, ки аз соатњои вопасини умри љонвар дарак медод, канда – канда расид ва ў аз љойгањ бархоста, рў ба њезумхона овард.

Чун ба њезумњои бе тартиб болои њам хобида, ки дар ковокии яке аз онњо саг дард кашидаву оламу одамро ба гирдоби яъсу навмедї мувољењ месохт, дида дўхт, сабраш сар рафта, љавонмард аламу њузни дилашро, ки ба сурати ќатрањои ашк аз чашмонаш љорї мешуд, дошта натавонист. Њис кард, ки њамин њоло аз таъсиру зўрии њасрати бепоён деворњои дилаш таркида, аз њам мерезанд. Саг (ин рухдод бас ногањонию пурмуаммо буд), ба душвор аз байни њезумњо ѓељида, пайкари нањифашро ќашолакунон то назди љавонмард расид ва давру бари пойњои ўро бўйкунон сар ба замин гузошт. Дигар хомўш шуд љонвар…

…Аммо шигифтовару тасаввурнопазир њолате буд, ки бо љавонмард дар мотамхона рўй дод. Вай ваљњи марги дилрешкунандаи писаракро аз забони чанд тан аз њамдењагон шунида, фикр мекард, ки муаммою рози ин олам ба инсон њароина пўшида буда, илло Яздони пок, ки асрори коргоњи ў кас надонаду ба ѓаври он тањаќќуќ наёбад. Пиразан менолиду мўя мекашид, фалакро саќф бишкофтан мехост, шикваю шикоят ба холиќи якто мекард:

-Э Худои беайб, хонам сўхт. Наберањакам дар пеши чашмам сўхта – сўхта, обу адо шуд. Ё Парвардигор, насибааш ба њамон доруи муш будааст, дилу љигарашро сўзонда, аз њалќаш овард. Чаро љони ширини наберама ќавс кардї, э Худољон, чаро? Мани аљузаи солхўрдаро дар пеши пойи ў мекўштї, намешуд?

Ин замину осмон, ин обу њаво, ин њавлию хонаи дара дигар ба сарам занам?

Кош љони маро мегирифтї, Э Худољон, кош берањмї намекардї…

-Э, вой, айби ман шуд, - сар ба сутуни пешайвон гузошта, даст дар њаво афшонда, ба гиряву фарёди љонхароши пиразан њамроњ шуда, садо баланд кард падари писарак.

- Гўшаи шањра макон карда, писарчама тани танњо, ба њоли худ гузоштам. Худо зад маро. Њафтањо, боре хабаргирї меомадам модари пираму писарчама. Кай парвои марг доштам. Кай ба хотир меовардам, ки гурги аљал дар паси дари хона писарчама пойида гаштааст. Агар худам њамин љо мебудам, шояд ин воќеа рўй намедод, намегузоштам, ки писаракам ба тањхона даромада, ба чормаѓзњо даст бизанад. Эњ, дардам зўр аст, мардуми мањалла, ќавмо…

-Аз писараки ман доим шикоят мекарданд, хайр, вай шўху шангу беќарор буд, - бо остини куртаи сафед ашки бари рў пок карда, ба нола даромад модари Фарњод. Бачам мегуфт, ки маълимо дўѓу дарангам мекунанд, њамсояњо доду вой мебардоранд, ки ман ягон лањза ќарор надорам. Худо оќибати њамин бачаро ба хайр гардона. Хайр, ина њаматон аз бачаи шўху беќарори ман халос шуден. Дигар ѓамтон наметия. Неке дардам зўри зўр аст, охир, ман модарам! Осмон чаро ба сарам фурў намеафта, ман дар рўйи замин бо чї њол зиндагї кунам? Э Худои бузургу њамадон, хонаам мотамсаро шуд, вой,- дод…

Љавонмард дигар тањаммулу бардошти навњаи модари писаракро накарда, хост аз мотамхона берун барояд. Дар њамин њол, бо амри тасодуф чашмаш ба њавлии васеи соњибхона афтид, ки дар зери дарахтони себ мурѓобие вањшї њаросону њайрон ба анбуњи мардум ва мотамзадагон, хешону пайвандони писарак нигариста, бењаракат меистод. Гўё бо нигоњи моломоли њайрат пурсидан мехост: чї воќеа рўй додааст, эй мардум?!

ХОНА

Њамааш аз он сар шуд, ки писаронам якбора дар фикри вайрон кардани хонањо шуданд.

«Аљабо, - аз дил гузарондам ман, солњое буданд, ки дар талабу дарёфти луќмаи нон ба њар кўю дар сар мезадему на аз сохтмон ёд меомаду на аз бунёди хонаи нави замонавї. Зери боми хонањои чўбии финнї шабро бо њазору як азоб рўз мекардему субњ андешаи пайдо намудани орду нон маѓзро ханљол мекашид. Солњои љанги дохилї азоби саги сањроро кашидем. Инак, имрўз бачањо гўё њељ воќеае рух надода бошад, он рўзњоро ба боди фаромўшї супурда, ду пойро дар як мўза зер карда, пофишорї доранд, ки бинои хонањоро аз њам мерезанд.

-Ота, - маслињатомез мегўяд писари сарнухсини хонадон Фазл, дигар ин хонањои деворњояш гилин аз мўд баромадаанд. Нигоњ кунед, њама хонањои замонавии дуќабатаю сеќабата месозанд.

-Њо, албатта, бояд бинои пешинаи хонањоро чаппа кунем,-суханони Фазлро таќвият мебахшад Комрони бародараш.

-Шукр, шароит дорем, маблаѓ мерасад. Хонањои нави мувофиќ ба замони имрўзро, ки дар заминаи меъмории аврупої сохта мешаванд, бунёд мекунем. Њар як ќабат њаммому ташноби худро дошта, бо оби гарм таъмин аст. - Ба воситаи зинањои сафолакпўш ба ќабати дуюму сеюм мебарої.

-Розї шавед, ота,-суханони бародаронашро гўё љамъбаст мекарда бошад, мегўяд Асрор, фарзанди хурдї. –Иљозат дињед, хонањоро чаппа кунему аз пайи бунёди бинои нав шавем. -Илтимос, ота, як дуои хайр бидињеду бо њамин…

Ман, инони сабру тоќатро аз даст дода, оташи ѓазабам шуълавар мегардад:

-Шумо магар њазлу шўхї мекунед?

- Бекор мондаед? Хона сохтаниед, марњамат, њо, ана дар як гўшаи дигари њавлї сохтан гиред. Лекин…

-Ин пилтаи хомро аз гўшатон кашида партоед,-мегўям ќотеъона.

-Ман иљозат намедињам, ин хонањоро, ки бо њазор азобу машаќќат рост кардаам, вайрон кунед.

-Охир, як бор хонањои пешинаро худам вайрон карда будам. Дигар, бас, кифоя. Писари калонї – Фазл дафъатан, чењрааш ѓарќи табассум даст ба китфам мегузорад:

-Ота, розї шав, бовар кун, дар як ќабати бинои нав шумо бо модарам роњат њаёт ба сар мебаред. Як хонаи бузургу бавусъат ва барњаво њамчун њуљраи кориятон хидмат мекунад. Тамоми шароитро муњайё месозем. Пашша пар намезанад, менависеду менависед. Љон, ота, «не» нагўед.

Пас аз фикру андеши тўлонї ба писаронам, ки мунтазири посухи мананд, рў меорам:

-Медонед, баъд аз он ки хонаи чўбии сохти финниро вайрон карда, ба сохтмони хонаи нав оѓоз намудам, бобову бибиятонро, ба дардманду гирифтори бемории бедаво буданашон нигоњ накарда, илтимос кардам, ки дуо дињанду девори хонањоро бардорем. Ќиблагоњ аз болин сар бардошта дуои нек доданд ва андешаманд, ашк дар чашм:

-Кош, зудтар хонаатро месохтию як бор њамроњи модарат мењмонат мешудему аз дастархонат нон мешикастем, - гуфта њасрат намуданд.

-Худованд амон дињад, шояд ба он рўзњо бирасем.

***

Калтакалосњо. Ин љонварон дар фасли зимистон, ки дар берун бо тундбоду сардињояш бедод карда истодааст, дар дохили хона, аз роѓи чўбњои куњнаву бо гузашти солњо сиёњтоб шуда сар кашида, роњи халосї мељўянд. Аз зарбањои кўбачаи дасти ман баногањ аз зери чўбњои ќабат ба ќабати хонаи сохти финї зуњур карда, бо нигоњи тарсомезу рамида, карахту пакар нољунбон меистанд. Гўё њазор сол боз њамин гуна чун дар сурати аз даќёнусмонда дар девори чўбин наќш гардидаанд. Ранги баданашон сип-сиёњ, нофораму зишт аст, аз дидани «чењраи ношустаашон» дил бењузуру тани касро раъша фаро мегирад. Калтакалосњои бадранг!

Калламушњо кам буданд, ки навбат ба калтакалосњо расид. Кадом рўз аз саќфи чўбкории ин хоначаи касифу ќадимии рутубатноку намкашида, ки аз девору фарши тахтагини пўсидаву афсурдааш бўйи маѓор меояду димоѓро месўзонад, каждуми хокистарранги низ бадрўе ба рўйи фарш афтид.

Калламушу калтакалосу каждумњо!

Мо, ањли хонадон, ки тоза ба ин љо кўчидаем, дар байни ин љонварони номуборакќадам зиндагии талхе ба сар мебарем.

Кош намекўчидам! Кош ба суханони ќиблагоњам гўш фаро медодам.

Кош фармонбардори амру исрор ва пофишориву якравии њамсарам намешудам. Инак, калтакалосњо (аљиб, аз зери чўбњои болои њам мехкўбшуда як-як баромада, аз думболи якдигар саф кашидаанд, палидњо!) бо чашмони њаросон ба ин сў-он сў менигаранд ва оњиста-оњиста ба пеш мехазанд. Болѓача дар даст дањонво мондаам. Чї бояд кард? Корамро идома бидињам ё… Ман ба чї амале даст мезадам? Фаромўшхо-тир шудаам. Бо ин азобу машаќќате, ки мардона-вор пушти сар мегузораму тањаммул мекунам, аљаб нест, рўзе билкул хотираамро бар боди фано дињам. Ња, ња, ба девори сафедкардашуда, ки аз ќабатњои чўбњои сахту мањкам ва баќувват таркиб ёфтааст, ќасд доштам, ки мех бикўбам. Якчанд мех. Аз ин канор ба он канори хона (хоначаи тангу камбарест ки дарозияш се ва бараш ду ќадам аст), њамсарам тор кашиданисту либосњои шустаи кўдаконамонро овезон бинмуда, дар тафсу гармии бухорї хушк карданист. Дастам суст шудаву азму иродаам сар рафта, болѓачаро назди тиреза гузоштам. Ба девору чўбњои шикаста ва роѓњову калтакалосњо хира мешавам. Чї тавр, бо кадом роњу шева аз ин љонварони лаънатї халос шавам? Ана, овози њуштакмонанд ва моно ба виз-визу фиш-фиш аз зери фарш ба гўш мерасад. Ду калламуши бадвоњимаю сутурги хокистарранг њамдигарро думбол карда, аз кадом шикофие ба рўйи фарши хона мебароянд. Визу-визу фиш-фишкунон бо чашмони калони нигоњашон маккорона сўям менигаранд. Бўйи нохушу тааффун!

Њар гоњ ки калламушњо ба пайдо меоянд, ин бўйи шабењи бўйи моддаи хлор ва ким-чї гуна алафу гиёњи бањорї, ки дар поёни њавлї мерўяду таќрибан як метр баланд мешавад ва шохачањои сабзи ситорамонанд дорад, ба димоѓ ворид мешавад. Бўйи тунд, ногувор аз роњи нафас ба дилу љигар, ба хун меомезад ва меъдаро ба сўзиш медарораду ин сўзишро хун то маѓз мерасонад ва ангезаи он љонро ба лаб меорад.

Дил коса мезанад, ќай карданат меояд. Бад њолатест! Бо калламушњо муборизаро аз дер њангом, аз њамон рўзе, ки по бар остонаи ин хоначаи финнї гузоштаам, оѓоз кардаам, аммо… Ин «хайл»-и бешумор чу гиёњи њарза тамоми гўшаю кунљи хоначаро печонида гирифта, дандон ба ѓизои андаки хонадон тез кардаю аз чормаѓзу ќоќи меваљоти себу шафтолу, зардолу, олу, ѓаллаю гандум, сабзию картошка ва њатто пиёзи тунду тез рў намегардонанд. Калламушњои нањси фарбењ, муфтхўрони айёр, берањму носипос!

Ибтидо аз мушќапаки тахтагин, ки симеро ба њалќааш ворид месозї ва як пора нон ё чормаѓзро ба зери он њалќа мегузорї, то калламўш аз ќавли шоир «ба бўйи дона дар дом меояд», истифода кардам, ки дареѓо, њељ натиља надод. Хармушњои неруманди бо вуљуди фарбењї љалду чобук, тапар-тапаркунон (аксаран шабњангом, ваќте ки ањли хонадон ба хоби ноз мерафтанд) ноаён аз зери фарши пўсидаву фатаротгашта ба пайдо омада, хазида-хазида, њаворо бў кашида, ба дом наздик мешаванд ва… садои ѓайримунтазираи шараќќосу тараќќос задани симњалќа бар рўйи тахтачаи мушќапак баланд мегардад. Аз хоначаи дигар, ки дар рўшноии чароѓи хирасўз китоби ѓафси «Саргузашти Дон-Кихот»-ро мутолиа мекунам, аз курсии шалаќи аз кадом асру замон меросмонда парида бармехезаму ба љониби «дом» ќадам мезанам. Симњалќа бар рўйи тахта афтида, на аз калламуш дарак асту на аз чормаѓз дону нонпора. Танњо думи сафедранги калламуш тањи сим мондаасту халос.

Чанд рўзу шабон ингуна ба бењуда пушти сар шуда, њатто мушбачае дар мушќапак наафтоду дарнамонд. Илољи њалли «муаммо»-ро љуста, бо маслињати њамсарам (вай гоњо бо фазлу доноияш маро моту мабњут ва мафтун њам мекунад), дар пайи доми бузурге шудам, ки ба ќафаси мурѓон шабењ буда, мураббаъшакл асту даричае дорад. Дар дохили доми ќафасмонанд ба симњалќаи нўгтез пораи нон, дону чормаѓз халонда, даричаро кушода мондам. Шабе аз шабњо боз њам ѓарќи мутолиаи романи «Дон-Кихот» будам, ки шараќќоси дом баланд гардид. Филфавр паридаму давидам ба «мањалли воќеа». Дар тасаввур намеѓунљад, вале воќеият ин аст, ки калламуши баробар ба гурба ё харгўшмонанде бо чашмони нигоњаш сањл озмоишкоронаю пайтљўёна дар ќафас афтодаву ба сўрохњои он менигарист.

«Аљабо, - аз дил гузарондам, ин махлуќи ѓоратгар чї тадбире меандешида бошад? Вазъи баамаломада аз он мегуфт, ки калламуши маккор дар пайи анљом додани њилаест, ки ба ў, аз саравлодаш – мири мушон мерос мондааст.

Ва дарвоќеъ, нохоставу ногањон калламуш дар сањни ќафаси васею фарох давида, худро ба даричаи он зад. Зарба сахт буд, аммо дарича кушода нашуд. Набера ё шояд абераи мири мушон ноилољу ошуфта ќафо гашт ва ин дафъа бо нигоњи маъюсу рамида гоњ ба боло ва гоње сўйи дар нигарист. Кунун дар фикри он будам, ки чї тавр, бо кадом роњу шева ин калламуши дарди сарро мањв созам. Њамсарам боз њам ба сарваќти корам расид ва зуд домро ба берун бароварда, сипас, њамчунон бошитоб зарфи обаш љўшомадаи болои бухориро оварда, «ана љазои ту, бадкирдори нањс», гўён обро ба болои дом рехтан гирифт. Оби љўш аз сўрохњои тўри симини дом ба бадани калламуш мешорид ва виззоси љонгудозонаи калламўш гўшро ба ќомат меоварду зањраи одам аз талвосаи љои кандани љонвар об мешуд. Манзараи риќќатоваре буд. Калламуш ин сў медавиду он сў ва оќибат аз таъсири оби сўзон сар ба дарича зад. Ин зарба аз зарбаи чанд муддат пештар анљомдодаи калламуш бо садои баланди худ фарќ мекард. Зарба корагар баромад ва дарича во шуду калламуш бадани абгору сўхтаашро кашолакунон ба даруни алафу буттањои анбуњ даромада рафт ва аз назарњо нопадид гардид.

-Ман ин берањмию мушоњидаи чунин як манзараро тањаммулу бардошт надорам,- сањл димоѓсўхта гуфтам ба њамсарам ва афзудам:

-Агар њар як дафъаи ба дом афтодани хармушњо ин љонваронро бо чунин усул бикўшї, намедонам бо ман чї њолате рух хоњад дод.

-Ту, њо як љо дуртар рафта ист,-фањмонд њамсарам. Ё аз китобхонию нависонависат намон. Ман худам ин ѓоратгарњоро ба љазои аъмолашон мерасонам. Ќисса кўтоњ, бад-ин минвол њар дафъа, ки калламуше ба дом меафтод, ман худам онро бардошта, дар халтае андохта мебурдаму дар ѓори поёни мањалла, даричаро во карда, рав, дар даштњои дур ба дуздию ѓорат машѓул шав»-гуфта, калламушро рањо мекардам. Моње бад-ин ањвол баромад. Ва чї аљаб, тадриљан калламушњо ба нестї расида, шабњо аз виз-визу фишшос задани ин махлуќњои палид ва ѓорати ошкорояшон наљот ёфтем. Аммо шабњо дар панљаи кобуси сањмгин монда, худро дар ињотаи калламушњо медидам. Медидам, ки ин махлуќњои хира оњиста-оњиста ба ман наздик шуда, ба баданам дандон мезананду гўшти лањму нарми танамро хоида-хоида фурў мебаранд. Боре љонњавл, зери обу араќ монда, бедор шудам аз хоб. Ва хоби дидаамро як ба як ба њамсарам наќл кардам.

-Хоби хубе нест,-андешаманд гуфт њамсарам. Лашкари калламушњои гушнапурзўр боз гашта меоянд. Эњ Худо, чї кор кунем-а? Ва фикре маѓзашро барќвор равшан кард магар, ки ба рўям бо тааннї нигарист:

-Мулло Саидро оварда, туро хонондан лозим.

Ман пушти сар хоридам:

-Њаминаш дар ин солу замона намерасид.

Аз калламушњо то дер муддат халос шудему инак калтакалосњо аз зери ќабати девори чўбкорї сар баровардаанд. Ростї, андоми сиёњрангашон сахт ба тарсу њарос гирифторам кардааст. Чўбдастеро бардошта, ба девор бо тамоми неру зарбањо задам. Калтакалосњо пешу ќафо (шояд аз тарси љон бошад!) зуд ба хазидан даромада, дар кадом сўрохии шифти пўсидаи хона пинњон шуданд.

-Инњо безараранд, - бо оњанги њакимона фањмонд занам. Фаќат чењраи хунук доранд. Накуш калтакалосњоро. Гармї, ки фаро расид, баромада мераванд.

-Худо медонад,-машкукона гуфтам ман, баръакс, дар гармї худ берун баромада, кўдакњоро метарсонанд. Рўзамон сиёњ мешавад.

-Эњ хайр,-даст афшонд њамсарам. –Дар насибамон њамин хонаи чўбии фарсудаю лашкари њашароту хазандањо будааст.

***

Ќиссаи ба ин канори дења, сањењтараш ба собиќ фермаи хољагї кўчиданамону дар яке аз хонањои кучаки финнї зиндагии мустаќилона оѓоз намудана-мон, њароина, (тавре болотар таъкид шуд) њамсараму ќарори нињоии ў буд. Аз хидмати афсарї (тарљумони низомї дар яке аз ќисмњои њарбии шањри Тирмиз) баргаштаму бо зану се фарзанд ба мушкилоти хонаву рўзгори алоњида рў ба рў гардидам. Азбаски мо панљ бародар будем, табиист, ки дар хонадони падарї дигар намеѓунљидем. Ќиблагоњ чун зиёд дўстам медошт, исрор кард, ки њамроњаш дар хона бимонам.

-Њавлии кушод, кўдаконат чор тараф давида, бозї мекунанд,-хушњол ва њайрхоњона гуфт вай.-Андак-андак ќоматат, ки рост шуд, дар як кунљи њавлї хонаи нави замонавии табъи дилатро месозї.

-Ња, охир, ин њељ љойи пинњон надорад. Ана-мана нагуфта, фарзандон калон мешаванд, ѓами онњоро бояд хурда, људояшон кунї. Ростї, зиндагї косаи давр аст. Бобову бибиёнамон зањмату ранљ кашиданд, њамаи молу мулк, хонаву дар ва аз ќавле «дову дањанаро» ба падарону модарони мо гузошта, дасти холї бо худ хасе њам набуданд. Падару модарамон бошад, на шаб хоби њалол рафтанду на рўз ќарору ором доштанд. Боло давиданд, поён давиданд, гову мол гуфтанд, хонаву дару рўзѓор гуфтанд, моро хонадор карданд, армон нашикаста, бановаќт ин дунёи сарсабзу шукуфонро падруд гуфтанд. Баъд молу амвол, хонаву дар, њавлї ба мо расид. Њамроњи модарат ќариб 40 сол дар фермаи колхоз зањмат кашидем. Хонањои нав сохтем, панљ фарзандро хонадор кардем. Акнун… дар ваќти зинда буданамон мехоњем, људоятон кунем. Лекин як нафаратон бо мо мемонед. Ва ман мехоњам, бачем, ту њамроњам бимонї, чароѓи ин хонаро доим фурўзон нигоњ дорї!

Лањзае ба дарёи фикру хаёл ѓарќ шуда, падарам ангушт ба лабон гузошта, ба муроќиба рафт.

-Дигар бародаронат соњиби заминанд. Барои хизматњоямон роњбарони колхоз ба фарзандонам замин људо карда доданд,-фањмонд ќиблагоњ.

Ѓур-ѓуру норизоиятии њамсарам, аммо шуруъ гардид ва рафта-рафта ба ѓавѓою њангомаи калон табдил ёфт.

-Дар ин хонадон писари кенљагї бояд бимонад,-оќибат хулоса кард вай. Мо мекўчем, ба боѓе, ки дар ферма љойгир асту хонањои финнї дорад.

Ва падар њамсарамро аз раъйяш нагардонд ва њангоме ки бору буна ва асбобу анљоми рўзгорамонро ба бордони трактори Хушназари њамдењаам љо карда, озими роњ ба сўйи хонаю њавлии нав гардидем, ќиблагоњ даст ба дуо бардошта, фотењаи нек дод.

Инак се сол мешавад, ки дар хоначаи финнї, ки деворе онро аз байн људо мекунаду ду хонаро дар бар мегирад, дар њалќаи хазандаву њашарот-калламушу калтакалосу каждумњо бо чањор фарзанд – ду духтару ду писар зиндагї ба сар мебарем.

Аммо њељ орому осуда наем.

Тавре ки ривоят кардам, аз калламушњо халос шудему калтакалосњо дар кунљакњои шифт, ки дудзадаву рангбохта буд, сар ба дарун кашида, аз ќавле орамиданд. Чї гўям, ки ба балои дигаре мувољењ гардидем. Даќиќтараш ин вазъ танњо маро домангир шуда. Шунида будам, ки ин хонањои финнї таърихи 60-70 - сола дошта, замоне онро бинокорони рус бунёд кардаанд. То аз њам фурў рехтани Шуравии абарќудрат дар ин хоначаи финнї подабонњо будубош доштанд. Аз ин хонањои финнї чањортои дигар, ки дар шафати якдигар љойгир шудаанд, мављуд мебошад. Яке аз ин хоначањо ќаблан њуљраи кории мудири фермаю њисобчї, хоначаи дигар њуљраи байторњою хонае љойи нигоњдории доруњои гуногуни чорво ва хонаи охирин њамчун анбори асбобу анљом хидмат мекарданд. Хоначаи будубоши подабонњо бо боѓи нисбатан доманфарохе ба шарофати талошу такопўи падарам ба ман расид.

Шукр, шукр!

Њалолат бод, ќиблагоњи азиз, ки подоши зањматњоят рањбарони хољагї ќадратро шоиставу неку донистаанд.

Аммо… балои ногањонї чї буда? Њар шаб, бо сар ба болин гузоштану чашм пўшидан садою нињеб ва пичир-пичир суханони бехигўшии одамонро аз кадом давру ќарнњои гузашта, ба пиндорам, аз болохона мешунавам. Байни њам дар кадом бобу мавзўе гуфтугузор анљом медињанд, суханњое радду бадал мекунанд, гоњо ба нишони эътироз садояшон баланд мешавад, гоње паст-пастак, гўё ки ба созишу мусолиња меоянд, ки гуфторашон оњанги нарму навозишкорона мегирад. Лањзањое суруду чакомахонияшон фораму дилангез ба гўш мерасад. Ва баъди чанде наъраю њамњамаю дашномгўйи як идда бо овози хирросї ва ѓулѓуладори мутантан иртифоъ мегирад. Њатто садои ашёву асбоберо шикастан ва шараќќосу тараќќоси васоили нопайдо аёну бармало мегардад ва хонаи танро эњсоси тарс ва навмедию руњафтодагї пур мекунад. Пеши худ мегўям, ки магар хоби сиёњ медида бошам? Чаро, умуман, ваќтњои охир сиёњї зуд-зуд пахшам мекунад?

Тарсону њаросон, фиѓону фарёд кашида, љаста мехезам аз бистар ва зану кўдаконамро дар њайрату изтироб мегузорам.

-Боз калламушњо њуљумат карданд? - мепурсад њамсарам, ки њушёр шудаву ба рўям як панља об мепошад. Ва мунтазири посухи мани карахту пакар нашуда, идома медињад:

-Гуфтам-ку, хобњоят хубие надоранд.

-Калламушу калтакалосу каждумњо дубора сар бароварда, њоли мову кўдаконамонро табоњ мекунанд. Ун шаб фир-фири овози парвозеро шунида, алалэњтиёт бархостаму чароѓро гирондам. Ду кўршабпараки калону азимљусса роњат дар фазои њамин хонача парвоз карда, сар ба девор мезаданд. Ё Худои бузургу њамадон, аз ин њама фалокату офат кай халос мешуда бошем? Дар хусуси садоњои шунидаам, ки руъёгунаву њавлнок буданд, ба тафсил ќисса кардам.

-Оњ-воњ, ин љо руњу арвоњњо моро ором намегузоранд,-носењона гуфт занам. Ба хаёлам, ин мавзеъ љондору љин дорад. Рўзамон сиёњ мешавад.

Воќеан, суханони њамсарам ибтидо дар пиндорам њазлеву зарофате беш нанамуданд, вале чун шабњои дигар садои гуфтугузор ва бањсу бигў-магўи одамон муќаррар баланд гардида, ба хонаи гўшам рехт, хобам парида, бархестаму рўйи љогањ нишастам ва наќлњои падарам ёдам омаданд. Солњое ќабл аз ин, њангоми бачагињоямон ќиблагоњ дар бораи вуљуд доштани махлуќњои гуногун, ба як сухан љину руњњои гузаштагон, ки дар ферма зиёд ба мушоњида гирифтааст, њикоят мекард. Њикоят мекарду дар фарљом ба хулосае мерасид, ки «он њама махлуќу љинњо кайњо аз ин макону манзилњо ѓайб задаанд».

-Ѓайб задаанд? –банди њайрату тааљуб мепурсидем мо. – Ба куљо?

-Хайр, ин ќадар ободї шуд, одамон хонањои нав сохтанд,-мефањмонд падарам. Дигар ба љину руњу дигар махлуќот, ки бештар дар вайронањо пайдо мешуданд, љой намонд.

-Ва онњо ѓайб заданд?-кунљковї мекардам ман.

-Њо, њо, баромаданду рафтанд. Шояд ба пушти кўњи Ќоф.

-Боре, -наќл кард падар, навбати подабониям дар ферма, шаб бедор шуда, хостам говњоро хабар гирам. Рафиќам Сайдулло хоби маст буд. Бедораш накардаму худ ба оѓили говњо, ки бавусъату фарох буд, даромада, аз байни роњрави сементї оњиста – оњиста ќадам зада, говњоро, ки чашмонашон нимпўш ѓанаб рафта буданд ва садои нафаскашияшон ба гўш мерасид, муоина мекардам. Дохили оѓилхонаро аз байн – байн девори баланде, ки аз хиштњои гилин бардошта шуда буд, људо мекард. Ба охири бино расида, ногањ чашмам ба сару сурати одаме афтид. Тахминан дањ-понздањ ќадам дуртар аз ман (ба чашмонам бовар намекардам!) говдўши ферма, зани Маљиди рањматиро дидам.

«Ё тавба, -аз дил гузаронидам, охир, дар ин нисфи шаб (ба соати дастам нигаристам, ки 2-ро нишон медод) ин занак чї кор мекарда бошад дар ин љо?

Шояд ба назарам намуда бошад? Не, дубора ба сўяш нигаристам: худи худаш, њамсари акаи Маљид буд вай, ки дар тан хилъати кабудфом, дар пойњо мўзањои резинї, ќадбаланд, остинњояш барзадагї ба ман ба таври асроромез нигоњ дўхтааст.

Хостам ба ў наздик шуда, пурсам, ки дар ин ѓояти шаб чаро ба ин љо омадааст? Гоме чанд бардошта будам, ки њамсари рањматї Маљид ќафо рафта, пушт ба девори баланди байни бино гузошт ва … (њељ боварам намеояд) якбора љисму љуссааш пањну бузург шуд. Дастонаш ба ду тараф ёзидаву ќоматаш баланд гардида, сараш ба шифт расид. Дањонам воз, алахчаам, шах шуд. Нохоста фикре ба сарам зад, ки ин љондор ё махлуќест ба љин монанд. Аз тарс чї кор карданамро намедонистам. «Кош рафиќам Сайдуллоро бедор мекардам,- пеши худ гуфтам ман. Ба њар њол, ду кас ягон фикр мекардем». Нигоњамро гурезонда, на пеш рафта метавонистаму на ќафо. Як ваќт љасорат пайдо карда, сар бардоштаму ба сўйи девор, ки њамсари Маљид такя бар он меистод, чашм дўхтам. Занаки ќадбаланди пуррапайкар оњиста-оњиста ба гарду ѓубор табдил ёфта, ранги сафеди деворро ба худ гирифт ва… нопадид гардид. Субњ зани Маљидро дучор омадам, ки бидонњои пурширро њамроњи духтараш сўйи ширхона мебурд. Вале дар бораи рухдоди шабона на ба ў, на ба Сайдулло чизе нагуфтам. Дар њар сурат, боварашон намеомад. Баъд аз гапу калоча ва овозаю дарвоза хушам намеояд. Ана њамин тавр воќеањо.

Як дафъаи дигар,-мегуфт ќиблагоњ, њанўз ваќти намози хуфтан масљид рафта, намозамро гузоридаму бо роњи байни хонаи Сайидалию бобои Асо, њамроњи ањли дењ нею роњро миёнабур карда, кўталро боло шудам. Торикшаби тирамоњон буд. Чанд ќадам зада будам, ки аз думбол овози ѓурридани љонвареро шунидам. Дарњол ба ќафоям нигаристам. Сагеро дидам дар бузургию азамат монанд ба шер. Танаш дарозу сиёњранг, ёли гарданаш мављ мезанад. Бас азимљусса, баландии пайкараш баробар бо деворњо Сайидалию бобои Асо. Аз њама дањшатангез чашмони оташгуни шоњкосамонандаш буданд, ки тарсу њароси амиќе ба дил љо мекарданд. Он љонвари зиштшамоил дањони ѓормонандашро ончунон боз ва ашкњои шабењи теѓи љангияшро берун карда, наъра кашид, ки дар хаёлам замину осмон ба ларза даромад. Чашмони хунбораш ёд аз махлуќњои афсонавию рўъёї меоварданд. Ба дил гуфтам, ки ин махлуќ ба љуз бало чизи дигаре нест. Ва иродаву љасорате пайдо карда, сўяш бонг задам:

-Бадбахти малъун, аз роњат баргард! Ва вопас ба пасам нанигариста, њар чї тавону ќудрат доштам, ба кор бурдаму «Ё Худои рањим, аз ин шарру бало нигоњам дор!»-гўён давидаму давидам, то он ки нафасам печидаву дар гулу дармонда, ба хона расидам. Ростї, моње бемори бистарї шуда хобидам…

Ман бошам…

Батадриљ ба дарди бедорхобї гирифтор шудаам. Аслан, амиќ ба хоби нўшину ширин рафтан мехостам, аммо садоњое, ки аз болохона шабњо ба гўш мерасаданд, диламро ѓамхонаю маѓзамро карахт карданд.

Њамин ки баногоњ хобам мебурд, бар замми калтакалосу каждуму калламушњо, сурати бадњайбату вањмангези саги албастиеро медидам, ки аз чї бошад, нињебу ѓурриданаш аз боло, шояд аз болохона ба гўш мерасид.

Аљиб, саги бўрранги шермонандро рў ба рў медидаму садои гўшкаркунандаашро аз боло мешунидам.

- Ин њол як роњи илољ дорад,-гуфт боре бо оњанги њакимона њамсарам.

-Отпускапулиятро аз мактаб мегирию ба сохтани хонаи нав сар мекунї. Ва бо розу рамзе, ки танњо ба худаш маълум аст, хандаи малење дар лабонаш гул кард:

- Ба хонаи нав, ки кўчидем, на аз калтакалосу каждуму калламушњо нишон меёбию на хобњои сиёњ мебинї. Ба фикрам, њар љину балое, ки њаст, дар ќабатњои њамин хонаи чўбии аз давраи њазрати Одам меросмонда мављуд аст.

***

Нињоят тобистон ба рухсатї баромада, бањри кандани чўбу тахтањои хонаи финнии «пурасрор» камар бастам. Тўли се њафта хонаи чўбиро канда, чўбу тахта ва шиферњоро алоњида – алоњида дар кунље љамъ намудам ва … ба сохтмони хонаи нав оѓоз кардам. Бинои нав, ки аз чањор дар хонаи деворњояш гилин иборат буд, то оѓози фасли хазон бо мадади бародарон бунёд гардид.

Хостам, падару модарамро ба хонаи нав даъват кунам, вале…

Аввал падарам ва чанде баъд модарам ин љањони равшанро ба таври абадї падруд гуфтанд ва армонашон ношикаста монд…

ЌАССОБ

Вай чашмонашро кушодан мехоњад, аммо… фављи чангу ѓубори тирагун на танњо ба ин амали ў имкон намедињад, балки шамоли сахту пуршиддате, ки ба вазидан медарояд, њамроњ бо ин чангу ѓубор якбораву нохоста худи ўро њам печонида бо шаст ба сўе мебарад. Дасту пояш аз замин кандаю дар фазо муаллаќ монда, вай чизеро ташхис намекунад, чашмонаш њамон пўшида, гоњо болои боло, гоње поёни поён мефарояду такону алвонљ мехўрад, дилаш њавої мешавад ва танњо бо азоби вањшатзо як лањза чашм во карда, давру бари худ сиёњии ѓафсу беохиреро ба мушоњида мегираду халос. Чаро ин тавр? Чаро дар тасарруфи сипоњи тирагї ва чангу ѓубори нафасгиркунанда афтодааст вай? Ва чаро аз њељ кунљу каноре як порча рўшноиро намебинад? Осмон ку? Замин ку? Ё Худо, - меандешад мард, ин шамоли пуршасту сањмгин то куљоњо гирифта мебарад варо? Чаро муттакое намеёбад, ки дошта, аз ин балои сиёњфоми вањмангез халос кунад худро?

«Эњей, эње-й-й… е е е,- доду фиѓон кашиданї мешавад мард, вале садояш дар тањти ошўбу ѓиреви бод гир афтода, аслан баланд намешавад. Шамол чу шахси золиму берањме њамоно мардро боло-боло бардошта мебараду мебарад. Ва вай, як ваќт чашм боз намуда, рў ба рўяш дарахти боазамату тановар ва шукўњманди чанори пиреро (шояд 500-сола ё 1000-соларо) мебинад. Дигар фурсати фикру андеша кардан наёфта, мард њамин ќадар дарку эњсос месозад, ки боди дайду суръати вазиданашро афзуда, бо тамоми неру пайкари ўро пеш бурдаю ќафо оварда, ба танаи чанори њазорсола мезанад. Аз зарбаи бархўрдани пайкараш ба танаи чанор мард садои шараќќос задану шикастани сутунмуњрашро эњсос намуда, љонгудозона фарёд мекашад. Ва аммо фарёдаш дар коми тирагию ѓурришу ѓиреви шамоли љангал оњиста-оњиста пасту нимшунаво гардида, хомўш мешавад.

Бедор мешавад мард ва сару рўяш араќшор аз чашмаки тиреза ба берун менигарад. Субњ кайњо дамидаю ранги ширчоии рўз ба домани осмон давидааст.

«Њич аз ин хобњои сиёњ халос нашудам, - пичиррос мезанад мард. Љонам ба лабам омадааст. Чї бало расидааст бар ман? Ё ба баданам љин даромадаю худро љой дода, руњамро фишурда-фишурда, оќибат ба бистари марг меафтонад маро?

Ё тавба, аввалњо ин тавр набуд-ку?!... Дарвоќеъ, аввалњо бањузуру роњат мехобид. Баъдњо тадриљан дар хобаш садоњои гуногуни вањшатзо ба пайдо омаданд. Аз њар љониб садоњоро истимоъ карда, гўшаш ба дард медаромад, гоњо њини дамидани субњ дар пиндору рўъёњояш њис мекард, ки ин садоњо аз кадом олами дур меоянд. Олами дигар, олами мавњуму ноошно. Ва ўро ба њамон макон даъват мекунанд ин садоњо. Чї оламе бошад он?-банди њайрат мепурсид аз худ мард ва дар посухи суолаш бечораю очиз монда, дар панљаи тарс меафтид. Ва оќибат одат кард ба ин садоњо. Дигар ин садоњо садоњои номафњум набуданд, садои бонгу наъраи гову гўсфандон ва љавонањо буданд. Вай шабњои дароз дар моварои бонгу ѓулѓулаи тарсбарангезу дањшатовари говону гўсфандон ва љавонањо монда, ќариб дилкаф гардида, базўр чашм мекушод.

«Чї мехоњанд аз ман соњибони ин садоњову бонгњо?,-ба дард меандешид мард. Ман чї гуноње кардаам? Як ќассоб будам, ќатори дигар ќассобон. Ќассобї њам њунар аст, пешаю касб аст, охир! Ризќу рўзии зану бачањоро аз пайи њамин пеша меёфтам. Акнун бо гузашти солњо ва ба љое расидани умрам ин балоњо ба сарам омаданд? Хобам њарому майнаам ранљуру хаста гардидааст. Мабод аз аќл бегона шавам? Эњ, Худо, Худољон…»

Аммо ќассоб ба зудї девонаю хандасори мардум нагардид. Аввалњо хобњои маъшуму кобусии дидаашро як љузъи зиндагияш пиндошта, аслан ба он эътибору парво њам намекард. Лек чанд моњи охир хобњои дидааш тарсу кардаанд ўро. Вай њатто рўзонањо аз хона берун намебарояд. Аз нигоњ дўхтан ба корди тези ќассобияш, ки аз як устои истаравшанї дар бозори Суѓд харида буд ва бо њунару санъати асил сохта шуда буд, ѓашаш меомад, худро дилозурдаю афгор њис мекард.

«Аз њамин корд њам безор шудаам,- мегуфт пеши худ. Шабњо хобамро њаром мекунад. Охир, љонам ба лаб омадааст. Кордро ба ягон ќассоби ошноям туњфа мекунам. Мон, ки аз њамаи ин офату балоњо ба якборагї халос шавам.»

Аммо њељ офату балое домангир нашуда буд ќассобро. Танњо хобњояш хастаю афсурда карда буданд руњашро.

… Инак… вай кордро дар санг тез карда, муддате ба дами он ба тањќиќ чашм медавонад, пас-он љонварро, ки пойњояшро сахту мањкам бо банди алои ѓафс бастааст, хобонда (як худаш танњо, чї баќуввату неруманд аст!) сарашро (аз чї бошад, дар тирагию зулмат тафовут карда наметавонад, ки љонвар гов аст ё буќќа, гўсфанд аст ё бузѓола) бурида, аз тан људо карданї мешавад. Корд ба гулўи љонвар бурда, пеш кашиду кафо, пеш кашиду ќафо ва якбора корд гулўи њайвонро бурида, хуни сурхи омехта бо ранги сиёњ фаѓѓос зада, ба чуќурчае, ки канда буд, шорида рехтан гирифт. Вай дар равшание, ки аз кадом гўшаи њавлии якќаду бавусъат рост ба болои сари њайвон партав меандохт, нигоњаш ба чашмони бозу аз тарсу њайрат шахшудамондаи махлуќ афтид ва баданаш виљиррос задаю араќи сард пахшаш карда, калларо бардошта каноре гузошт. Воаљабо! Вай амиќ бо ду чашми сар бидид, ки сар сари гову љавона ё бузу гўсфанд набуда, балки… (Худоё, наход ин њаќиќат аст? Наход ки вай дидаю дониста … эњ…) сари писарбузургаш Нўзар аст. Бале, пеши пояш сари фарзанди мањбубу азизаш, бо чашмони нигоњаш маъюсонаю тааљљубомез (гўё чашмонаш ях баста бошанд!) мехобид. Чанд ќатра хун ба рухсораи сафедгуни писараш чакида, чун доѓ наќш гузошта буданд.

«Бачем, ин худаш чї гап? Чаро ман даст ба ќатли ту задаам? Наход ман ташнаи хуни ту бошам? Чаро як чунин воќеа рўй дода? Не, не, набояд ин тавр мешуд. Бачем, дилбандам, маро бубахш, вале ман ба ин манзара њељ бовар надорам. Тавба, тавба…»

Ќассоб кордро аз замин бардошта, ба чор њадди њавлї чашм дўхт. Касе наменамояд. Њељ садое ба гўш намерасад. Чаро вай танњост?

«Нањарос. Парво њам накун! Сар сари писарат нест. Ба назарат намудааст. Бигир кордрову пўст кан молро. Дасту пойњояш, дилу љигару шуш ва ишкамбаашро људо кун. Кори њаррўзаи муќаррарият. Вагарна, дар ин тобистони гарм бў мегирад њама љо. Њо, њо, натарс. Охир, ту хазрати Иброњим нестї. Ња, ња… Ин овоз аз куљо ба хонаи гўшаш рехт? Кист соњиби овоз? Чаро наменамояд? Шояд ба ростї, ба назараш тобидааст? Мард кордро дубора санги регї кашида, ба пўст кандани љонвар шуруъ кард. Аммо… Пўст сафеду нозуку нафис буд. пўсти бадани инсон. Чаро ин тавр? Вай тарсидаву ларзида, ба буридану људо кардани дасти рости махлуќ даст зад. Њангоме ки дастро бурида аз тани њайвон људо кард, чашмаш ба соати банди даст афтод. Соати писараш. Охир … ин магар дар бедорист?

«Дасти писарам, - пажвок зад ќассоб. Соаташро бин. Худоё, аз гуноњам гузар, бубахшоям. Чї бад кардам, ки …»

Пойњояшро бурида, рўйи суфра гузоштанї шуд. Дар пойњои љонвар кафшњои сиёњ… Љўробњои сафедаш намоён. Пойафзоли писараш.

«Нўзар, Нўзар. Чаро туро бояд ќурбонї кунам? Дасту пойњоятро аз њам људо кардам. Наход, ин ту бошї? Худованд маро меозмояд? Ман куљою њазрати Иброњим куљо? На, на… тобу тавони дидани ин манзараро надорам. Надо-рам…»

Пасонтар дилу љигар ва шушу гурдаро бурида, ба зарф андохт. Забони љонварро низ аз њалќаш људо кард. Дил чу лахчаалови даруни оташдон шарора мепошид. Мард ба даст гирифт онро. Њай метапид. Дили њайвон не, аз Инсон буд он. Дили Нўзар. Забон забони Нўзар. Љигар љигари Нўзар. Гурда гурдаи Нўзар. Шуш …

«Вой, хок бар сарам,-фиѓон кашид вай. Писарамро худам ба дасти худам куштам, узвњояшро аз њам људо кардам. Акнун ба кадом бозор бурда фурўшам? Оё гўшти Нўзар харидор дорад?»

Нигоњаш, нигоњи бефарќаш рў-рўи чашмони яхбастаи моломоли њайрати писараш лаѓзид.

«Ман аз нигоњи лоуболонаи ту метарсам, бачем. Маро бубахш!»

«Метарсї? Аз нигоњи писарат? Боз дар њайрат мондаї, ки гўшти бадани фарзандатро кї мехарад? Дар кадом бозор фурўхтани онро намедонї? Наход? Охир, гови њаромшударо кушта, аъзои баданашро буридаю људо карда, бурда дар бозори шањри калон фурўхтї-ку? Њо-њо, аз ёдат баромад? Ту дар ин кор устої, соњибтаљрибаї. Натарс! Аз Худо боре тарсидї? На!»

«На, на,-садо баланд кард ќассоб, ин овоз аз куљо меояд? Чаро таъќибаш мекунад? Ман гову моли бењисобе куштаам. Аммо… кай гўшти гови њаромшударо ба бозор бароварда, ба савдо задаам? Кай? Кай?»

Ва оташи ѓазабаш боло гирифта, чашмонаш аз косахонааш љаста баромада, табарро аз сараш баланд бардошта, ба ќабурѓањои љонвар фаровард. Баъд… њамчунон бардошта, ба фарќи сар зад. Сар ду ќисм шуда, маѓзи он ба чор тараф пош хўрд.

«Гуфтему боз мегўем. Ту Иброњим нестї. На рањм дорию на дили дардошнои инсонї. Ту ќассоби гузарої, ќотилї, ќотил!»

Бедор мешавад дигар ќассоб ва хаёлан мепиндорад, ки љумла аъзояш олудаи хун аст. Дањонашро кушода наметавонад. Шах шудаанд љоѓњояш. Вай сахт тарсидаю таппиши ќалбашро бараъло мешунавад. Дар гумонаш садои тик-тики соати девор бо оњанги таппиши дилаш њамнаво гардидааст.

«Кош њамсарам зинда мебуд, кош дар барам мебуд. Њамсари азизам, куљої? Дарду доѓи диламро ба кї гўям? Нўзар дар мулки мусофират дар чї њол бошад? Мегўянд, ки кайњо ба даст афтодаасту ман бехабар. Ќарздорњо ќасамашро хўрдаанд. Маблаѓи андак њам набудааст. Чї балоеро ба сарам хоњад овард ин касофати олуѓдадоман. Фалокат болои фалокат. Эњ…».

***

Вай аз хурдї берањм буд ва ингуна берањму сангдил ба камол расид. Бо бачагони њамсолаш аз субњ то шом аз пайи шикори љонварон овора мегашт. Вале дар нисбати рафиќонаш баѓоят золиму тундхў ва вањшатсиришт буд. Њангоми фарорасии фасли бањорон, гоње ки љонварон ба парвоз меомаданду наѓмасарої мекарданд ва кирму њашараю хазандагон аз хобњои нўшин бедор мешуданду ба њаракат медаромаданд, дар замири мард, ки он айём писараки мактабхон буд, эњсоси нохушоянду нофорам ва моломол аз танаффуру бадбинї нисбат ба њашараю парандаю њайвонот ба туѓён меомад, ављ мегирифту шиддат ва ин њис он ќадар маљзубонаю љунуномез буд, ки писарак аз озору кинситезии љонварон хаёлан лаззату кайфияти аљиб мебурд. Бахусус, дар пиндорњои вањшатгунаш ба даст овардану куштани љонварон, пўсту сар кандан ва рехтани хуни онњо беќарораш месохтанд ва вай аз бўю маззаи гўшту хуни набудаю нопайдо дастпоча шуда, сиёњ мезаданд чашмонаш ва фукашро боло, сўйи осмон бардошта дурудароз ва бафурља бинї мекашид, мехост буйи хуну гўштро ба димоѓ гирад, самти аз куљо омадану пањн шудани он бўю маззаро даќиќ намояд, аммо…

Аммо аз мавзеъњои дуру ношиносу бегона, аз даштњо, талу теппањои сабзгун ва кўњњои дур, ки пушти фазои дудии дењкада афсонавию рамзомез метобиданд, насимаки бањорї бўйи атри гулу гиёњњои ноошноро меовард. Ин бўю роињаи гулу гиёњњои чаманистони аз ин макон фарсахњо дуру аз чашм ѓоиб ба димоѓи писарак менишаст, ба нафасњояш меомехт ва ингуна дар хунаш њал мешуд, вале писаракро аз ин бўйњои муаттар нафрате дар дил ба пайдо меомад ва нигоњаш шароратомез аз хонаи чашмонаш берун меомад. Дар ин њол, ѓайриихтиёри ў дастонаш ба ларзидан даромада, ќалбаш билкул баланд метапид, хумораш боло гирифта, шавќу шўри хуни љонвареро рехтан ба изтироб меовардаш. Ва ў аз пайи мўру малаху ќурбоќќаю сангпуштњо ва мурѓони њаво субњашро ба шом мерсонд. Малахњоро ба даст оварда, ќаноту поча меканду рў ба рањми Худо сар медод, мўрчањоро дошта меоварду ба ошёни замбўрњо партоб мекард.

Бадтарину берањмтарин амалаш ба азобњои гўшношунид гирифтор кардани ќурбоќќаю сангпуштњо њисоб меёфт. Чун сангпуштро њангоми дарав аз зери буттаи алафу гиёње ба мушоњида мегирифт, нањаросида медошт, пеши њамсинфону њамсолонаш меовард. Ва баланд ба сўйи осмон њаво медод. Аз осмон ба сўйи замин ба суръат омада афтидани сангпуштро назора карда, фарёд мекашид, даст ба њам зада. Механдид, њай баланд механдид. Ва аммо вай ќаноат намекард бо ин азоб додан. Сангпуштро, ки аз тарси љон сар ба дарун кашида, пойњояш захмин нољумбону бењаракат рўйи хокроња мехобид, бардошта ба танаи девори бетонї, ки гирду атрофи фермаи колхозро фаро гирифта буд, пеш рафтаю ќафо рафта бурда мезад. Ва на як бору ду бор. Сангпушт, ки косањои пушташ шикастаю маљаќ шуда, гўшти баданаш метобид, дигар сарашро пинњон карда наметавонист. Дар ин вазъ ба мушти хунолуди мардони миёнсол шабоњат пайдо мекард.

Вай, ана дар њамин лањза бо њаракати ѓайримунтазираи љаллодонааш њамаро: хурду љавон ва њатто баъзе солхўрдагонро чунон метарсонду зањракаф мекард, ки онњо бархе рў љонибе гардонидаю чанд нафаре дилашон бењузур шуда, роњашонро дигар мекарданд.

Санги бузургеро бардошта ба сари сангпушт, ки чашмонаш имдодљўёна ба чор тараф менигаристанд, бо ѓазабу фазињати ошкоро мезад. Сари пачаќшудаи сангпуштро ба рафиќонаш нишон дода механдид. Механдиду механдид. Баланд механдид. Ва фарёди девонаворе мекашид, ки гўшњо ба ќомат меомаданд. Ќурбоќќањоро аз пойњояшон ришта баста, кашолакунон ин тараф мебурду он тараф. Саранљом, њамчунон аз сараш боло бардошта, меоварду ба болои сангњои азим мезад. Пардањои луобии бадании ќурбоќќа бо хуни шорида омехта гардида, ќурбоќќа парчини роњ мешуд. Манзараи дањшатангезе ба зуњур меомад, ки мушоњидаю наззораи он дигар бачагонро дилмондаю навмед мекард аз зиндагї. Аммо мард, он айём бачаи таќрибан 12-13-сола, лагади сахте мезад ва љисми латтамонанди ќурбоќќаро ба «бозї» медаровард.

«Ња, ња, ња,»-дањон калон кушода, хандаи вањшатгунаашро пинњон дошта натавониста, тафохур аз ќањрамонияшро ба навъе нишон медод ба рафиќонаш.

Ва тадриљан ин бедодгарињо моњияти зиндагии ўро таљассум мекарданд. Эња, дар зулму тааддї расондан ба љонварон шуњраи дењу музофот гардид вай. Гўё амали сањлу сабук ва осонакак дар њаёти њаррўзааш буд он њама бетарањњумию кинситезињо. Бад-ин назму насаќ, мард, ки он њангом мактабхон буду парвои ташвишу гирифторињои зиндагї надошт, ба шикори парандагон шуруъ кард. Барои нахустин бор мусичаи хоболудеро аз нигасаи хонаашон бо камонѓўлакаш зада, љисми хуншорашро шитобзада аз сањни сементии њавлї бардошта, дарзамон сарашро «аз тан људо» кард. Баъдан љисми кўчаки мусичаро пар канда, тоза намуд. Рўдаю меъдаашро пеши сагашон њаво дод. Ингуна мусичаро дар зарфе равѓан рехтаю гўшти баданашро оњиста-оњиста бирён карда, намак пошида нўши љон кард. Пас-он, шавќу талоши шикор кардану ба даст овардани мурѓони њаво, алалљумла, мусичањо дилу љонашро ба валвалаю изтироб оварда, шабону рўзон бо њамин фикру андеша мезист. Бо хаёли он ки хун бирезад. Вай њини аз тан људо кардани сари љонварон ба рехтани хуни онњо бо эњсоси љунуномез менигарист. Бўйи хун ба хориш меовард димоѓашро. Њатто боре тасмим гирифт, ки хуни парандањоро хомохом биошомад. Ва майнаеро сар бурида, ошомид хунашро. Дигар ошомидани хуни љонварон одат шуд ба вай. Лаззати хуни љонваронро њангоми ошомидан амиќан дарку эњсос мекард. Њар рўз таќрибан 40-50 мусичаро куштаю пар канда, пеши модараш мегузошт. Модараш аз ин амали писараш истиќбол карда, зарфи пур-пури мусичаро лаби чашма бурда, шустаю тоза мекард. Меоварду дар дег равѓан рехта, бирён мекард. Ва гўё њељ фољиаю фалокате сар назада бошад, гирди хон љамъ шуда, ањли хонадон тановул мекарданд гўшти мусичањоро. Њамдењагон ин њолро мушоњида карда, аз њайрат чї гуфтану чї кор карданашонро намедонистанд.

Охир, убол аст хуни парандаи бегуноњеро бедареѓ рехтану боз гўшти онро бирён кардану хўрдан. Магар аз љазои Худованд наметарсанд ањли ин хонадон?»-мегуфтанд њамдењагон ва сар мељунбониданд, ки оќибати кори ин оила ба хайр анљомад.

Ва аммо «ба хайр наанљомид» оќибати кори ин хонадону писарашон. Дарди сўзону тоќатфарсо аз ќазои Яздонї чун балои осмонї гоми нањс нињод ба ин хонадон. Пойи рости мард, он њангом љавони навхат, ки дар синфи 9 мехонд, дар ноњияи зону ва перомуни он ба сўзиш даромада, рўз ба рўз дардаш шиддат гирифт ва интињо захм ба пайдо омад. Ва захм зардоб гирифт. Оњиста-оњиста омос аз зону то соќи пойи ўро фаро гирифт. Рўзро бо нолаву фиѓон ба поён мерасонд љавон, вале шабонгоњон сўзиши устухонњои зону ва соќи пой ончунон хурўљ мекарду ављ мегирифт, ки вай бонги вањмангез бардошта, фарёди љонсўз мекашид ва аз неруи шиканандаи дард замину осмонњо ба ларза медаромаданд. Хоби њамдењагон мепарид ва њама ба гўшњо пахта хаста, намедонистанд, ки сарро ба куљо пинњон кунанд. Ингуна то субњ шўру ѓирев ва бонгу фарёди љавон идома меёфт. Ва боз… то шомгоњ. Ва шабонгоњон муљаддадан аз садои љигарсўзонаи љавон замину осмонњо ба ларза медаромаданд. Ва фариштањо дар осмонњо аз ин садою бонги фалаксой ба изтироб омада, парвозкунон то болои дења меомаданд ва рў-рўи боми хонањои љавон ба њаракат медаромаданд. Бонгу фарёди љавон комилан дигар садоњоро пахшу хомўш мекард. Падар китоби осмонї пешаш кушода, сурањо ќироат мекард ва аз Осмон, аз Офаридгори тавоно шифои фарзанд мехост. Аммо аз Осмон љавобею садое барнамехост.

Боре ба-ин њол пирмард ба танг омада, сар ба сўйи само бардошта, овоз баланд кард:

-Эй Холиќи замину осмонњо, эй сабаби њастии инсонњову коинот, љумла љонварону инсу љинс! Агар њастию дар боло, дар тахти хеш биншаста ин азобњои беохирро назора дорї, боре посухам бидењ, ки илољи ману писарам чист? Ин дарди кушандаро ба чї ваљњ ба сарамон чун бало фиристодї?

Ва баногоњ, гўё муъљизае рух дода бошад, аз боло, Арши барин овозе баланд гардиду ба гўши пирмард рехт, монанди садои ба њам бархўрдани зангўлањо…

-Эй мард! Ин санљишу озмоидане бузург аст туву фарзандатро. Бошад, ки аз анљоми оќибати амалњои хештан биандешед. Дарду азобњои њашараю љонвареро боре дар пайкару љисму љони худ эњсосу таљриба намудан инсонро аз роњи каљ хоњад гардонд…

Ва аммо пирмард сахт хурофотзада буду мазњабї. Бо гузашти 15 шабу 15 рўз писарро назди табибеву бемористоне набурда, интизори муъљизањои ѓайбї, писарро тасалло медоду андарзаш мехонд, ки: Худованд рањиму ѓафур аст, шокиронро дўст медорад. Сабру тањаммул ба њама маризию риёзату азоб кашиданњо нишонаи растагорист. (Њарчанд аз дил мегузаронд, ки писараш куљою њазрати Аюб куљо?)

Ва бомдоди пагоњоне мудири дабистон, зани љиддињайбату мардаксурат, ки аз мардумони Зарафшон буд, бо аљала ва оњанги хурўшу ситез аз дари пирмард даромад ва дуруду пайѓомро нася гузошта, њар сухани талху бокиноя, ки дар сандуќи дилаш љамъ шуда буд, ба сари пирмарду њамсараш рехт. Гуфту гуфт ва ќаблан духтурро хабар карда буданд, ки (бо амри мудири мактаб) лањзае пас мошини гирдаш тасмаи алвонї печонидашудаи 03 пеши дари њавлии пирмард пайдо шуд ва таѓояш писарро пуштора карда, то назди мошин бурд. Пас аз 8 моњ баъди љарроњї шифо ёфт љавон ва аммо пойи росташ мелангид дигар. Ин њама ќиссаи рўзњои дерина аст.

Рўзгори тозааш оѓоз ёфт, ки инак…

***

Ќассоб љонварро ба замин хобонда, дасту пояшро мањкам баст, сарашро ба чуќурчае, ки тоза канда буд, наздик овард ва корди тезро ба гулўяш бурда, пеш кашиду ќафо, пеш кашиду ќафо ва якбора пўстро бурид, корд аз гулўгоњ гузашта, хуни сурхи омехта бо ранги сиёњ фаѓѓос зада, шорида ба чуќурча рехтан гирифт. Пас-он каллаи аз тан људокардаро бардошта, каноре гузошт мард ва дар њамин њол чашмаш ба чењраи сафедгун, абрувони пайвастаи теѓгун, мўйлаби зебо ва … нигоњи аз њайрату тааљљуб моломоли писараш афтид, ки сўйи ќассоб менигарист. Гўё мегуфт: ин њама амалат чї маънї дорад? Њељ аз хуни писарбузургат сер нашудї? Чї гуноње аз ман сар зада? Чаро њарфе бар лаб намеорї? Маќсадатро нафањмидам, падар.

Вай ба калла бо њарос дида дўхта, араќи пешонаашро пок намуда, оње вазнин аз љигар берун мекашад. Охир, дигар илоље надорад. Бояд маќтулро пўст канда, дасту пойњо ва ќабурѓаашро људо кунад. Дилу љигар, гурдаю шуш ва забонашро бурида, ба зарф андозад. Сароѓоз забони писарро аз њалќ људо месозад. Дастњояшро мебурад, пойњояшро. Дили шарорафишонашро, ки гармаку нармак аст, ба даст мегирад. Њай метапад дил, њай дурахше дорад.

Дили Нўзар. Оњ, оњ, чї савдоест ин љо, намефањмам. Не, не..- мегўяд ќассоб ва аз љо баланд мешавад. Корд аз дасташ рањо хўрда, рўйи сабзазор меафтад. Вай, дастонаш хунолуд ба ќафо нанигариста медавад. Медаваду медавад. Ё боди пуршаст аст, ки девонавор ўро печонида, кашола карда мебарад. Љисмаш дар фазо муаллаќ монда, алвонљ мехўрад. Дилаш њавої мешавад. Шамол ўро пеш бурдаю ќафо бурда, ба танаи чанори пири њазорсола мезанад. Пайкараш шараќќос задаю устухонњои сутунмуњрааш шикаста, сўзиши љонкоње тамоми баданашро фаро мегирад.

«Охир, барои кадом гуноњам ин њама азобњо? Чаро хобам ин гуна дањшатовар мегузарад? Чаро бояд њар шаб писарамро ба ќатл расонам? Худоё, аз гуноњам гузар! Ман кирои санљишу озмуданњоят надорам! Ман мањкуми маргам. Марг, марг, марг!»

Аз нафири вањмовари хеш бедор мешавад ќассоб ва «Шукр, садњо шукри Худои якто, ки њамааш дар хоб аст»,-пичиррос мезанад вай. Аммо хотираш ошуфтаю ќалбаш хонаи ѓам, меандешад, ки вопас як чунин зиндагии фалокатбору авњомзо барояш имконнопазир хоњад буд.

«Кош њамсарам зинда мебуд! Кош аз ин азоби танњоию рўзњои тираю маѓшуш наљотам медод. Эњ…»

Ќассоб садои хиш-хиш љорўб кашиданњои келинашро дар сањни њавлї истимоъ карда, оташи шарму хиљолат ба рўяш давида, (охир, офтоб кайњо баланд шудаву њама рўйи оламро сапедии субњи кофурфом фаро гирифтааст), ба хонаи дигар гузашт. Эња, тамоми умри якљояашон бо њамсараш дар ана њамин хона гузаштааст. Дар њамин хона шаб дар як болин пањлуи њам сар мегузоштанд. Талхию ширинии њаёт, рўзњои хушу хурсандї, љангу хархашаю низоъњо, суханњои пасту баланд… кулли ављу шукуфої ва нобасомонињои зиндагиашон њамин љо паси сар шудааст. Њай дареѓ, чи зуду барќосо гузашту рафт њамааш. Аммо мард амиќу равшан медонад, ки рўзњои баду фалокатбор дар ќиёс бо лањзањои ширину нишотангез бо њамсараш зиёд буданд, балки … як умр бо талхию шўрї сипарї гардида буданд он лањзањои зиндагии њамсарияшон. Мард ба сурати дар девор овезони худашу њамсараш, ки даруни ќоби зарњалї љой дода шудааст, дурудароз ва бо њасрату алами бепоён нигаристу нигарист. Пас-он, ба чењраи сафедгуну зебои њамсараш, чашмони сиёњи шаффофу беѓубораш, ки нигоњи рамзомезе дар аъмоќи онњо нуњуфта буданд, дида дўхта , хаёлан ба гуфтугў пардохт бо ў.

«Баъд аз он ки суру базм ороста, туро ба хонаи мо оварданд, њусни чашмгират маро масту мадњуш карда, дар танњої аз андешаи он ки Худованд раънотарин духтари дењро ба њамсарии ман лоиќ дидааст, сарам ба осмон расида, рўзњои дароз аз хона берун намебаромадам. Зиндагиямон аз ќавле, шањду шакаррез буд, вале, замоне ки туро ба хонаатон бурдем (аз рўйи таомул маросими њафтаталбонро иљро кардем), чанд муддате, ки аз чашмам ѓоиб будї, њаљру дурї афсурдањолам сохтаю ин эњсос, эњсоси аз чашм нопайдо буданат рафта-рафта ба рашк мубаддал гардид. Ман дигар сабру тањаммул аз даст дода, дар кўйи пиндору гумонњои васвасаангез афтида, аз хобу хўр мондам. Худро бохта, чашмонам ба умќаш нишаста, бар ивази он ки роњат хушњолї кунаму кайфу сафо, рўз ба рўз харобу нањиф мешудам. Кирми рашк бар љисму љонам панља мезад, беќарорам мекард. Ман ба ту рашк мебурдам. Ин њис ва пиндори шароратомези сиёњ ончунон дар њалќаи берањмонааш маро печонида, меафшурду меафшурд, ки гоњњо дар хаёлам туро ошкорою рўшан бо дигар кас (љавони њамсинфат…) оѓўш ба оѓўш ва дар лањзаи бўсобўсию лаззату нишот медидам (ё мушоњида мекардам). Ё тавба,-мегузарондам аз дил. Ба ман чї шудааст? Чаро зењнамро дуруст идора карда наметавонам? Аќли ман! Шуури ман! Эњсоси ботинии ман! Чї асар кард ба ман? Ё аслан дар нињоди ман аз рўзи азал ин хислатњои нек вуљуд надоштанд? Дуруст, чї љойи пинњон кардан, аз хурдї берањми гузаро будам. Инак њамон эњсоси гунгонаи берањмї дар замирам ошўбу туѓён бардошта, водорам мекард, ки оташи ѓазабу нафратамро (Кадом ѓазабу нафрат? Сарчашмаи он нафрату ќањр аз куљост?) ба сари касе бирезаму паст кунам. Ва интихоб ба ту рост омад. Маросими њафтаталбон ба охир расиду туро ба хонаамон оварданд. Ва ман шабону рўзон, хусусан, шабњо туро чун муфаттиши бетарањњуми ноодил бо пурсишњои булаљабу музњики худ маљбур мекардам, ки аз муњаббату ишќварзињои аслан вуљуднадоштаат дар љавонї ба ман иќрор шавї.

«Ман касеро дўст намедоштам ва умуман, аз мафњумњое, чун ишќу муњаббат њељ хабар надоштам. Шояд касоне маро дўст медоштанд. Аммо маро ба ин сўхтанњою дўстдоштанњо парвое набуд. Як духтари содаи рустої будаму баъди хатми мактаби дења дар колхоз кор мекардам. Хайр, ба зебоию соњибљамолї ва њусни нодирам њељ шакку шубња набуд. Бисёрињо мафтуну маљнуни љамоли ман гардида, аз ќафоям медавиданд. Аммо ин њаргиз маънои онро надошт, ки ман низ кадом яке аз онњоро дўст доштаву хоњони ба шавњар баромадан бо ў бошам. Не, не, ин тавр набуд. Ин хаёли хоми он љавонони њавасбоз буду халос. Хостгорњои бењадду њисобе низ пасодумколу бетанаффус ба хонаи мо ќадам ранља карда, танњо розигии маро мунтазир шуда, саранљом ноумеду хиљил баромада мерафтанд. Падару модари ман бархилофи дигар мардуми дењ њатман майлу хоњиши дили маро фањмидан хоста, дар бораи ину он љавоне, ки волидонашон ба хостгорї меомаданд, андешаамро мепурсиданд. Аз чї бошад, онњоро намехостам, чун посухи рад медодам, падару модарам ба њељ сурат намеранљиданду хафагии хешро ошкор намекарданд. Ва тасодуф бошад ё хости Худованд, ки як рўз модари ту ба хонаи мо омада, бо бибиям дурудароз суњбат карданд. Баъд хушњолу шодон бибиям модаратро то тањи дарвоза гусел карда, ќафо баргашт ва мужда расонд, ки одами чор кас мешинохтагї ва обрўманди дењ-Рањими ќассоб барои писараш ба хостгорї меомадааст ба хонаи мо. Ман гоњу ногоњ туро дар рању рў ва кўчањои дењ дучор омада, чун љавони орому камгап тасаввур мекардам. Мегуфтанд, ки мактаби ноњияро тамом карда, дар колхоз шофёрї мекунї. Њамааш њамин. Бибиям њам падару модаратро њай таърифу тавсиф карда, аз ту њамчун љавони зањматкаш ёдоварї мекард. Баъд аз фикру андешаи зиёд, рўзе, ки падару модарат ба хостгорї омаданд, њини розигии маро пурсидан, бори аввал буд, ки њарфе ба забон наовардам. Сукути маро аломати ризо пиндоштаву рўймол дарронда, маро ба ту фотиња карданд.»

Сарат хам ин суханњоро ба забон оварда, мехостї гумону шубњањоро аз сари ман дур бисозї. Аммо ман… Ба дарди бедавое гирифтор шуда будам гўё. Њељ боварам намеомад ба ин гапњоят. Њар шаб пофишорї мекардаму пурсиши худро такрор ва бонгу нињеб мебардоштам, ки ту дурўѓ мегўї. Номи он љавонеро, ки ошиќу шефтаи ту будааст, бароям бигў. Рози ишќат набояд пинњон монад, онро ошкор кун, вагарна…

Њарфе ба лаб намеовардї. Дар пиндори мани савдої гўё фазои хона ях баста буд. Ин гуна эњсоси нохуши замони кўдакиям дар хаёлам, дар замирам эњё гашта, ман боз њам бўеро мешамидам. Бўйи хун, бўйи гўшт. Дубора манзарањои берањмонаи куштани мўру малах, сангпушту ќурбоќќа ва шикори майнаю мусичањо пеши назарам зинда ба пайдо меомаданд. Дандонњоям ба њам расида, ѓиљиррос мезаданд. Баданам оташ гирифта, таб мебаровардам. Пеши чашмонам тира гардида, ѓазабам боло гирифтаву муштонам гирењ хўрда, дашномкунон ба сўят медавидам ва …

Ва бехуду сармаст, љонам ташнаи ќасду ќасоси номафњум мушт мефаровардам ба сару рўят. Ин лату кўб ва вањшоният чанд муддат давом меёфт, хабар намеёфтам. Ваќте ки модарам ногањон ба хона ворид мешуд, аз дастам кашида, накуњишам мекард, ки садќаи зиндагї шавї. Магар дарандаї? Наход, мард занро бо задан ба худ моил кунад? Вале ман дигар ба порсоиву покдомании ту шубњаам зиёдтар гардида, пурсишу истинтоќи шабурўзии худамро идома медодаму идома ва оќибат њосили ин бигў-магўњо он шуд, ки ту, рангат зарду зањир гардида, ба беморї гирифтор шудї. Эњ, чї бењиссу карахте будам, чу санги сарди соњили дарё. Медонї, пас аз писарчадор шуданамон (њамин Нўзаре, ки њолиё дар кадом шањри Русия беному нишон аст) ањволат бад шудан гирифт. Заифу нотавон ва камњаракат шудї, аслан иштињо њам надоштї. Бо гузашти таќрибан як-яку ним сол ба бемористон бурдемат. Муоинаву ташхис намуданд туро пизишкон. Гуфтанд, ки нишонањои маризии сил дар тани њамсарат пайдост. Бояд шитоб кард, то туро аз ин дарди муњлик наљот бидињем. Ва…

Хобонданд туро дар беморхонаи беморињои сили дењаи Мачитон…

…Мард, аммо беќарор гардида, шабњо чї худхўрињое дошт. Оташи рашк дар ќалбаш фурўзон гардида, дубора дар панљаи изтироб фикр мекард, ки њамсараш парирўю зебост, боз дар бемористон бо касе рози дил гуфта, њамдарду њамнавое пайдо накунад? Ин андеша тадриљан дар шуураш љой гирифтаю камол ёфта, девори сабру тањаммули гумонњои ўро аз њам мерехт.

Не, рўзњо-ку њељ воќеа рўй намедињад, лекин шабњо кї медонад, чї гапу корњо дар он бемористон ба вуќуъ мепайвандад? Ба зан мардум магар мешавад эътимоду бовар кард? Њол он ки вай бисёр шунидаасту медонад, ки иддае аз занњо дар бемористон шабњо бо ину он марди ношинос, ки пештар шинос гардидаанд, вохўрда… Магар вай ба њамсараш бовар карда метавонад? Э, не, аз куљо? Њаргиз! Тайи чанд соли заношўї то њол сирру рози ќалби вайро фањмидаву дарк накардааст. Ончунон ки дилаш мехоњад, ўро омўхтаву аз наздик шинос нашудааст. Бегона барин…

Ва мард дарди бехобї кашидаву чашмонаш варамидаю сурх шуда, шабњо роњи дењаи Мачитонро пеш мегирифт, ки дар он соњили рўд љойгир шуда, њамсарњади дењаи онњо њисоб меёфт. Њаш-њашкунону нафасзанон ба беморхона расида, пайт мељусту мепоид, ки чї тавр ба назди тирезаи палатае, ки њамсараш хоб буд, рафта, ўро ба мушоњида бигирад. Ва чун дузди шабрав, оњиста-оњиста, бо гузаштани даќиќањову сонияњо ва тиратар гардидани њаво бех-бехи буттањову нихолњо ќадам зада, оќибат ба тирезаи њуљраи хоби њамсараш наздик шуда, ду-се сангро болои њам гузошта, баромада аз пушти тиреза ба даруни њуљра чашм медўхт. Ва медид, ки занаш ва бемори дигар, ки зани солхўрдае буд, катњояшон рў ба рўи якдигар зери партави чароѓи шабафрўз орому осуда хобанд. На шахси бегонае ба чашм мерасиду на садое ба љуз «хониши» чирчиракњо ба гўшаш мерехт. Бад-ин њолу њаво, вай соатњо зери тиреза ќарор гирифта, шабро дар бемористон ба рўз мерасонд. Ин њол шабњои зиёде идома ёфт. Танњо боре шабањи ўро духтури навбатдор пайхас карду аз дунболаш омада, рафтору њаракати мардро наззора карда, аз китфаш дошта, пурсид, ки кисту дар ин ѓояти шаб ин љо ба чї кор машѓул аст? Ва сирри мард ошкор гардид. Охир, дигар вай љойи гурез ва чорае надошт, ба љуз он ки ба гуноњаш иќрор шавад. (Њарчанд ин амали худро вай гуноњ ё кирдори ношоиста намењисобид).

Ваќте ки духтур ўро њамроњї карда, ба њуљраи хоби њамсари мард ва он зани солхўрда даромаданд, њамсараш як ќад парида, аз хоб бедору аз љогањи худ баланд шуда, шавњарашро дар ин поси шаб дар рў ба рўяш дучор омада, аз фарти њайрату тааљљуб чашмонаш боз гардида, суоломез сўяш менигарист. Лаб газида, њаросомез њарфе ба забон наовард. Вай аллакай њис карда буд, ки шавњараш аз рашку бадгумонї дар ин љо пайдо шудааст. Духтур ба мард нигариста гўё пешнињод мекарда бошад, хитоб кард:

- Агар шумо, амак, ба њамсаратон рашк бурда, ба ў бовар надошта бошед, метавонед шабњо омада дар њамин љо хоб кунед. Мо шароит муњайё мекунем.

Мард, чашмонаш моломоли ѓазаб, сўйи њамсараш теѓи нигоњ кашид:

- Ман ўро пагоњ гирифта ба хона мебарам. Беморхона љойи ў нест. Мебарам, тамом, вассалом!

Њангоме ки рўзи дигар мард њамсарашро иљборан аз бемористон ба хона овард, зањри забон ба сараш рехт, ки «ба ту бовар надоштаму надорам. Боз ин ки дар касалхона бо бањонаи табобат гирифтан ба чї корњое даст назанї. Ња, ња… љойи ту ана њамин хона аст. Ин гапи маро чун њалќа дар гўшат гир!»

Њамсараш бори аввал гирист ва дар њамон њолат, гўё эътироз мекарда бошад, дилашро холї кард:

-Як умр азобам додї. Лату кўбам кардї, ба љойи лаззати зиндагиро чашидан хуноба хўрдам. Дар баданам ягон љойи обод намонд. Гуфтам, ки дар духтурхона табобат бигираму саломатиям бењтар шавад. Аз дилсиёњию бадгумоният нагузоштї, ки љонам биосояд. Охир, мемирам. Аз рўзњои нахустин, ки ба покдоманиам шубња доштї, бояд љавобамро медодї. Не, ту ин корро накардї. Мехостї, ки дар пеши чашмат азоб кашида-азоб кашида, љигарам ѓарќи хун љон бисупорам. Эњ… чї гўям?

- Аввал ин ки ту ба зудї, кори Худо, љон намедињї, - кинояомез гуфт мард ва бепарвоёна афзуд:

- Лекин агар мурї њам, дар ана њамин љо, дар рўйи хонаи мо мемирї. Фањмида гир ва забонатро ќафо каш!

Ва зан ќатъан пеши худ ќарор дод, ки аз ин хонадон баромада меравад.

Меравад ба назди падару модари азизаш, ба хонае, ки лањзањои хушу нишотовари айёми наврасию љавониаш он љо чун дар хобњову афсонањои ширин пушти сар шудаанд. Вале… як рўз дар байн нагузашта, воќеае рўй дод, ки зан аз мушоњидаи он бахусус, аз бетарањњумию золимї ва сангдилии шавњараш тарсида, аз раъяш гашт. Ончунон тарсу њароси сангине дар дилаш љо гардид, ки бо ба ёд овардани он ки бояд рўзе аз рўзњо орому бесадо баромада, ба хонадони падар фирор хоњад кард, ќариб зањракаф шуда, хомўшию сукутро ихтиёр карда, чун фармонбардори њамешагии шавњараш аз пайи анљом додани корњои рўзгор шуд ва дигар фикри рањої аз ин азобу машаќќатњоро бехї аз сараш дур кард.

… Падари мард-Рањим-ќассоб он рўз кадом ошнои деринаашро ба хона кашола карда овард. Вай љавонаи зотии чорсолро ба ошнояш савдо карда, фурўхтанї буд. Љувонаи моњњо парворишуда дар оѓил по мекўфту бонг баланд мезад. Аз чї бошад, беќарор буду сарашро ин тарафу он тараф меафшонд. Рањим-ќассоб ба писараш амр дод, ки љувонаро берун бароварда, дар бехи дарахти себ бибандад.

- Њо, ку дар берун, дар майдони кушод тану бадан ва гашти љонварро аз наздик бубинем,-хандида, мўйлабњоро молида-молида гуфт ошнои Рањим-ќассоб ва каме дуртар истода, илова кард:

- Боз ин ки падарат њам таърифу ситоиш кард љонварро.

Ва мард љувонаро аз мех кушода, ба берун бароварданї шуд, ки љонвар бонги баланде бавроварда, фукашро ба замин бурда, бо пойњои ќафояш хоку гилро ба њаво пош дода, бо чашмони хашмгин, ки тоси хун гардида буданд, кинљўёна ба Рањим-ќассобу дўсташ нигариста, якбора наъраи осмонхарош кашида, силтав зада, бандро рањо карда давид.

Медавид ба чор канори њавлї љувона ва њамчунон наъра мекашид.

Бо шохњо ва пойњояш хоки заминро кандаю пош дода, њумбас мезад.

- Чї бало шуд ба љонвар,-лањзае гаранг шуд Рањим-ќассоб ва каме ба љувона наздиктар гардида, хост аз банди овезони шохаш бидорад.

-Биё, Мишка, биё,-дасташро ба банд наздик бурда навозишомез хитоб кард вай ва бо эњтиёт хост гардани љувонаро молиш бидињад. –Канї, њо, ана њозир бандатро медораму ором мешавї.

Дар њамин лањза буќќаи хашмгин чун балои осмонї ба Рањим-ќассоб њамла карда, ўро ба замин афтонда, бо шохњояш ба бадани ў зарба заданї шуд. Кассоб худро ќафо кашиданї шуда, хост аз чанголи љувонаи девонаавзоъ як бало карда халос шавад, вале љонвар бонг бардошта, дубора ўро ба замин хобонд ва ба баданаш паёпай шох задан гирифт. Писарашу дўсташ дар љояшон шах шуда, чї кор карданашонро намедонистанд, чун аслан чї тавр рух додани ин воќеаи дањшатангезро амиќан дарку эњсос накарда буданд. Баъд аз он ки чашмашон ба бадани хунолуди Рањим-ќассоб афтид, дар љояшон такон хўрда, белу шоха гирифта, бањри халосии вай шитобиданд. Њарчанд зўр зада, бо чўбдасту шоха ба бадани љувона кўфта, банди онро ба даст оварда, ќафо кашиданї мешудандаш, бенатиљаю бењуда буд кўшишњояшон. Љонвар девонавор ба њар љои бадани Рањим-ќассоб шох мезаду шох мезад. Дигар инони ихтиёр аз даст дода, мард ба кўча давида баромад ва њамсояњоро ба ёрї даъват кард. Чанд тан «чї гап шуда бошад?-гўён аз думболи вай ба њавлии Рањим-ќассоб даромада, аз воќеа огањї ёфта, бо каланду белу чўб мусаллањ гардида, бо азобу талошњои бисёре оќибат љувонаро дошта, дар бехи дарахти чормаѓзи њавлї сахт бастанд ва ба имдоди Рањим шитофтанд. Ќассоб чашмонаш бењис рў ба осмон мехобид. Баданаш њар љо-њар љо сўрох гардида, аз сўрохњо хун зањида мебаромад. Њатто рўдањояш ба таври дањшатангез ба чашм мерасиданд. Ваќте ўро бардошта, оварда дар пешайвон хобонда, хостанд, ки ба беморхона бубарандаш, базўр оњувоњкунон чашм кушода, пичиррос зад:

- Худатонро ташвиш надињед. Маро куљо кашола карда ба духтур мебаред? Монед, ки љонам њамин љо, дар рўйи хонам осуда барояд. Дигар…

Рањим гапаш нимкора хомўш гардид. Гиряву нола ва фиѓони зану келин ва фарзандонаш ба осмон мепечид. Мард њайрону дањонво сар ба сутуни айвон гузошта, оњ кашид. Наход падараш бимирад? Ин худаш чї гап? Дар як лањза балову фалокати осмонї ба сарашон дар сурати буќќаи берањм, ки чашмонашро хун гирифтааст, фурў рехт-а? Эњ Худо, эњ Худољон…

Ба њар њол, мард падарашро ба бемористони шањри калон бурданї шуд. Вай дар роњ љон дод.

Мард ба ин зарбаи таќдир тоб наоварда, намедонист аламашро аз кї, чї тавр бигирад. Дар сањни њавлї чашмаш ба љувонаи аз ќавли худаш, «нањс» афтида, њасрату ѓазабаш дучанд гардида, дар ќалбаш ошўбе бархоста, чун дар айёми наврасияш аз кадом макон, аз дурињо бўйи хунро мешамид. Ин бўй, ки дар пиндору рўъёњояш димоѓашро хориш дода, дар хунаш њал мешуд, безобитаю беќарораш мекард. «Ман ин буќќаи лаънатиро мекушам. Љонвари нањс бояд бифањмад, ки бо фарзанди Одам шўхию бозї набояд кард. Ана, мебинад вай. Ња, ња…»

Вай банди нав харида овард ва љувонаро мањкам аз пою дастонаш ба дарахт баст. Пас-он белро гирифта, «ана ба ту, ман ба ту»-гўён ба пешонї ва фарќи сари љонвар ба берањмии ошкоро задан гирифт. Љувона гўё ба таќдир тан дода бошад, сар меафшонду аз љой љунбида наметавонист. Мард њамоно бо бели дамаш тез мекўфту мекўфт ба сару пешонии љонвар. Лањзае нафасаш гирењ зада, дам мегирифт. Боз ѓазабаш шуълавар гардида, белро бардошта мезад ба сару пешонии љувона. Вай бо ин ќонеъ нашуда, мисронро гирифта мукаррар зарба задан гирифт ба каллаю байни пешонии буќќа. Њайвони безабон маљоли бонг бардоштану зиддият нишон додан њам надошт. Њамсарашу модараш ўро насињат мекарданд, ки ин корро накунад.

- Охир, љонвари безабонро азоб дода куштан гуноњ аст. Вай аќл надорад. Ту, ки аќл дорї, чаро бояд вањшї барин љони љонварро дар азоб монї?-ѓазаб кард модар.

Чанд нафар њамсоягон низ аз њаќиќати њол огоњ шуда, омада мардро панду андарз доданд. Вай њарфе ба лаб намеовард. Хомўш буд. Ва њамин ки одамон баромада аз пайи ташвишу корашон мешуданд, фиѓон кашида, ба назди љувона меомад.

- Падарамро куштї? Ња, ња, куштї! Ман ба ту куштанро нишон медињам.

Ва дафъатан белро бардошта ба сари љонвар мефаровард. Ин рафтори вањшиёна мард то бегоњ давом ёфт. Танњо ваќти намози аср вай бандро аз пову дастони љувона кушода, ўро рањо кард. Љувона калавида-калавида ќадаме чанд гузошта, якбора ба рўйи замин афтид. Аз дањону бинии љонвар хуни арѓувонї љўй кашида, берун мезањид. Ин њолро дида, њељ бовари мард намеомад, ки ду-се рўз ќабл њамин љувонаи тањамтани пилзўр падарашро аз по афтонда, ба њалокат расонида бошад. Мард њамон бегоњ љувонаро хобонда, сарашро аз тан људо кард ва корди ќассобии падарро дар даст бозї доронда, ба модарашу њамсараш, ки тааљљубомез ба ў менигаристанд, хитоб кард:

- Аз њамин рўз эътиборан ман ќассобам. Дар ќассобї то берањм набошї, ба маќсадат намерасї. Ва рост ба чашмони њамсараш назар дўхта, кордро рег кашида, илова намуд:

- Дар зиндагї њам бояд одам берањм бошад. Рањму шафќат шахсро ољизу нотавон карда, вай дар њаёт дастнигару муњтољ шуда мемонад. Корњояш бебарор, берўзї мешавад. Дигаронро намедонам, ман њамин хел мефањмам. Ња-а!

Ва мард тамоми умр аз рўйи њамин шиор зиндагї карда, ба касе рањм накард. Куштану пўст кандани њайвонњо-ку ба як амали муќаррариаш табдил ёфтаанд. Зиёдтар аз њама, њамсараш аз ў метарсид. Њарчанд бо гузашти солњо онњо соњиби чањор фарзанд-ду писару ду духтар гардиданду баъдњо як писари мактабхонашон аз љањон даргузашт, зан дардаш дар дил нињон, њама азобу ситами ба сараш овардаи мардро фурў бурда, њељ норизоиву эътирозе накард. Ба сарнавишт тан дод. Ва дар як рўзи оѓози бањорон, ки њамакнун олам љилову дурахши тоза гирифта, сабзањои навдамида назаррабої мекарданд, бе њарфу садо ин олами зебову шукуфонро падруд гуфт.

***

Мард аз сурати њамсараш чашм наканда, сарашро дудаста дошта, бо оњанги наљво хаёлан ба ў мурољиат карда гуфт:

«Оњ, њамсари азизам! Ту як умр метарсидї аз ман, хусусан, баъди он ки љувонаи чорсолро бо зарби бел ба таври дањшатовар ба њалокат расондам, ту аз рў ба рў шудан бо ман мењаросидї. Шаб дар љогањи хоб меларзидї. Ё шояд гумон мекардї, ки мани берањм шабу нимашаб туро буѓї карда мекушам? Њарчанд бо ину он бањона лату кўбатро давом медодам… Њол он ки дар давоми зиндагї ман бедодгарињои зиёде карда будам. Ёдат њаст, ингуна маротибае сагамонро, ки дар канори њавлї занљирбанд буд, њамчунон золимона ба њалокат расонидам. Саги бўри ќавиљусса-Чарлиро гоњ-гоње дар њавлї сар медодем, ки гаштугузор карда, зиќ нашавад. Боре чанд дарвозаро кушода дида, тохта кўча баромада, ба одамони рањгузар чашм ало карда буд. Њатто гоњњо ба онњо нияти дарафтодан намуда, охиру оќибат ба пойи духтари Мањмади љангалбон, ки ба мактаб мерафтааст, дањон зада, гўшти пояшро канда мегирад. Се рўз пайи њам њамсари рањматї Мањмади љангалбон ба хона омада, шўру ѓирев бардошта, њар суханеро, ки дар дил љамъ карда буд, бе рўю риё изњор намуд.

- Агар ба духтарам ягон воќеа рўй дињад, шуморо ба суд медињам,-тањдид кард вай ва дарвозаро кушода баромаданї шуда:

- Ё пули табобати духтарамро медињед, ё худатон бурда дар духтур табобаташ мекунед, - гуфта дарро сахт пўшид ба рўямон, ки тараќќоси он то њол тайи гўшам садо медињад. Маблаѓи муолиљаи духтари Мањмадро пардохт кардем, албатта! Вале таънаю мазаммати њамсари рањматии љангалбон сахтам расид. Аламам омад. Хунам ба љўш омада, чунонки дар айёми кўдакї љонваронро бо азобњои сангину тасаввурнопазир гирифтор карда мекуштам, њамон гуна тапиши ќалбам зиёд гардида, майлу хоњиши ба муљозот кашидани Чарли ба изтиробам овард.

«Аз боиси ту шуда, ин ќадар суханњои њаќоратомези болохонадорро аз забони як бева шунида, хомўшона тањаммул кардам. Бас аст, дигар! Љазоятро медињам. Мо ба худамон обрўю нуфуз дорем. Панљ-дањ кас мешиносад моро. Омада-омада як зани шавњармурда маддаи дилашро пешамон кафонда, рўинатаниро бин, њатто тањдид карда баромада рафт. Акнун мебинї!»

Бо ин андешањо сагро кашола карда, аз њавлї берун баровардам. Бо занљираш ба танаи симчўби назди хонаамон чунон таранг бастам, ки батамом љунбида наметавонист. Белро гирифта, аз сари љонвар кўфтанро оѓоз намудам. Зарбањо берањмона ба тахтапушти Чарли партоб мешуданд. Оќибат пойњои сагро нишон гирифта, девонавор белкўб кардам. Зарбањо ончунон паёпаю босуръат ва бошиддат ба бадани Чарли мерасиданд, ки љонвар фурсати аккос задан намеёфт. Намедонам ин рафтори дањшатзои ман чанд муддат давом кард. Як ваќт аз ќафо дасте дастаи белро аз њаво дошта:

- Бас аст, амак,-гуфт. Охир, аз рўйи инсоф нест ин коратон.

- Кадом корам?-ѓазабомез ба ќафо нигариста пурсидам. Ва рў ба рўям муаллими Зайдуллоро дида, сањл дастонам суст гардид.

- Аз ин азобу машаќќат додана, љонварро бурда ба дасти Шоњини шикорчї супоред, як тир мезанад, љони саг њам халос мешаваду аз шумо њам.

-Гапатон маъќул, лекин…

-Чї лекин?

- Лекин ман мехоњам, ин лаънатиро табъи дил бикўбам. Устухонњояшро бишканам, тавба дињамаш.

-Эњ,-даст афшонд муаллим ва норозиёна љониби хонааш гом бардошт.

Нињоят, бандњои сагро кушода, аз симчўб озодаш кардам. Љонвар рўйи замин афтида, хомўш гардид. Баданаш чунон њамвор шуда буд, ки мегуфтї, аз рўзи ба дунё омаданаш устухон надошта бошад. Аз дањону бинии саг хуни сурхи омехтаи сиёњчатоб рехта, хокро рангин месохт. Чашмони Чарли бефарќ, як пора осмони нилгун дар оинаи дидагонаш наќш баста буд. Ана, њамин тавр, аз саги хонадони мо садое барнахоста, аз олам гузашт. Ту аз ин золимии ман огањ шуда, рўятро бо ду дастонат пўшида, болои суфа нишаста, бесадо мегиристї. Дар ин лањзањо аз дилат чї мегузашт, хабар надоштам. Оре, оре аз њамаи кирдорњои «соњиби сарат» амиќан хабардор будї. Ман чї медонистам?! Шояд дарунакї хун хўрда, аз аламу њасрати бепоён љонат ба њалќат омада буд? Аз фикри он ки дигар аз ин ѓамхона чораи халос шудан надоштї, дилу љигарат зањру зардоб гардида буд? Ман ин њолати руњии туро баъдњо дарку эњсос кардам, аммо…

Аммо дер шуда буд, дер!

Ёдат бошад, маротибае маркаби бузургљуссаи кадоме аз њамдењагон дар нисфирўзии гарми тобистон ба њавлї даромада, ба юнучќаи расида дањон зада, хўрдан як тараф истад, онро зери по кардаасту ифлос. Болои сўхта-намакоб, хари зормонда себњои нимхомро хоидаю шохањои пурбори онро шикастааст. Аз ин њол огањї ёфта, манзараи нохуши ба зуњур омада, табъамро хираю кайфамро паронд. Чун одати дерин маркаби беаќлро дошта, ба дарахти чормаѓз бастам. Ва белро гирифта, ба сару рўву гардану тахтапушт ва думѓозааш бо бетарањњумї задан гирифтам. Њамчунин, пойњояшро њадаф ќарор дода, бо тамоми неру белкўб мекардам. Таќрибан ним соат ин «амалиёт» идома ёфт. Бандро кушода, оќибат харро рањо кардам. Њайвони азияткашида, устухонњояш шикаста, аз љо љунбида наметавонист. Дар њамин вазъ, якбораву нохоста, монанди дарахти тановари чанори пир гумбуррасзанон ба замин афтид. Дањонаш кушода гардида, аз маѓзи дандонњои калон-калони маркаб ва сўрохњои бинияш хун шорида, рўйи сабзањо мерехт. Ќарибињои бегоњ бўйи баде њотаро фаро гирифт. Хари берўзї ќолаб тињї карда буд.

Чашмонаш аз косахонааш љаста баромада, нигоњи њасратомезе дар онњо ях баста буд. Шикамаш дамидаву баланд гардида, ба дили кас тарсу њарос љо мекард.

- Сазои сарат ана њамин, љонвари худозада,-гуфтаму онро бо ёрии писаронам Нўзару Анвар ба ароба бор карда, ба ѓори назди сойи дења бурда њаво додем. Њо, њо, њамааш дар ёдат њаст. Ва як рўзи гарму нарми бањорон туро аз даст додам ман. Шояд пас аз вафоти писари хурдии нозпарварамон Фарњод вопас маљолу тањаммули бардошти санљишу озмоишњои зиндагиро аз сар гирифта натавонистї?! Охир, ба марги Фарњод, ки дар синфи 9-ум тањсил мекарду писараки шўху беќарори хандонрўе буд, боз њам мани сангдили шўрбахт гунањкор будам. Њо, њо, гунањкори азиме, ки инро њељ гоњ ба худам бахшида наметавонам. Не, не, намебахшам! То њол виљдонам азобам медињад. Иштибоњи авфнопазире кардам, Худо маро зад. Љангњои бемаънї шуруъ гардиданду зиндагї якбора мушкил шуд. Дарёфти як пора нон ба чї машаќќатњо даст медод. Ба азобњои тоќатфарсову тавонкоњ нигоњ накарда, аз пушти ќассобї аробаи зиндагиро ба навъе кашола карда, ризќу рўзї меёфтам. Рўзе аз рўзњои охирњои айёми тирамоњ гови дўшоии хонадон дар сари заминњо юнучќаи навдамидаро, нафсаш зўрї карда, то шикамаш пуфаквор дам кардан хўрда, пасон аз оби љўйбор нўши љон мекунад. Модагови ширдењ буду ањли хонавода дўсташ медоштанд. Аз дари њавлї даромадан замон њайвони бечора таппї ба замин меафтад. Ваќте ки ман аз бозор, аз савдои гўшт баргаштам, аллакай дер шуда буд. Њаром мурда, ишкамаш дамида, мехобид. Ањли хонадонро њаќорату дашномњои обдор дода, кордро гирифта, сари љонварро аз тан људо кардам. Баъд пўст канда, дасту ќабурѓаи говро бурида, ба зарфњо кардам. Туву писарам Нўзар њайратзада аз ман пурсон шудед, ки гўшти гови њаромшударо чї кор карданї њастам.

- Мебарам ба бозору мефурўшам,-фањмондам ба шумо.

- Охир, ин чї хел мешавад, ота,-тањпурсї карда Нўзар ва сар љунбонд:

- О, наход гўшти њаромро бурда ба одамон фурўшед? Убол аст, ота! Раваду касе аз ин њол воќиф гардад, шармандаи ду олам мешавем. Ин корро накунед!

- Дигар чора надорем. Солу замон вазнин. Одамон нон гуфта, љон дода истодаанд. Ту бошї… њамроњи очаат каттагї мекунї.

- Замони вазнин гуфта, байни њарому њалол фарќ намегузоред. Аз ѓазаби Худо битарсед, ота!

- Рав, рав, ба ман панду насињат нахон! Ана насињатгару…

- Оќибати ин корро фикр кунед, ота! Худо паноњ дињад, касофаташ ба ањли хонадон мерасад.

- Гуфтам-ку, дар бехи гўшам сафсаттафурўшї накунед, - ѓазаб кардам ман ва субњи барваќт гўшти говро ба мошинам бор карда, роњи бозори ноњияро пеш гирифтам. Ба фурўхтан гўшти гови њаромшударо фурўхтам, вале… вале гўё њамон рўз одами бегуноњро ба ќатл расонда бошам, ѓамгину дилгир ба хона баргаштам. Аз чї бошад, аксар њангом хотирам парешону афсурдањол фикр мекардам, ки пайомади фољиаборе интизор аст марову хонадонамро. Чаро ба як чунин кори нангине даст задам? Чаро дар зиндагии мураккабу пурпечутоби худ (ки ин мушкилоту азобњоро бе хељ гапу кор худи ман эљод карда будам, ки нафрату лаънатњо ба ман!!!) натавонистам хешро ислоњ намоям. Чаро аз ирода мадад наталабидам? Дасти накбату берањми сарнавишт љони Фарњоди шўху шангро аз мо ситонид. Барќ зад вайро. Ин њодиса ба чї сабку шева сурат гирифтааст, то њол барои ман муаммоест сарбаста. Њаминаш маълум аст, ки чун барќ ќатъ мегардад (њисобкунаки барќии мо аз кор мемонд), Фарњод хонаро холї ёфта, болои курсї мебарояд ва фањмиданї мешавад, ки иллат дар куљост. Шояд бо дасти урён симњоро доштааст. Љараёни баланди барќ ўро зада, аз по меафтонад. То аз бозор баргашта, писари нозпарвардамро ба духтур бурданї шудам, ки … (эњ, чї гўям, гўё ки Худо аз ман рў гардонда буд!), дер кардам. Дер, дер!!!

Бо њамин дастони худам ба хок супурдам љасади Фарњодљони азизамро! Дигар, гоњ-гоњ чењраи хандону шукуфон ва чашмони нигоњњояш пурмењри ўро дар хоб медидам.

Эњ, дардам бисёр аст, кадом якеашро гўяму диламро холї кунам.

Намедонам …

Аммо барои ман талхтарин лањзањо он лањзањое њисоб меёфтанд, ки ту дар пеши чашмонам сўхта, дар ёди Фарњоди тармаргамон обу адо мешудї. Аз њусни љавоният чизе намонда, ожангњо чун гули хушкида, сафњаи чењраатро зер кардаву чашмонат камнуру бењис гардида буданд. Месўхтию аз сўхтанат хабар надоштам. Шояд дарунакї мегиристї, шабњо хоб набудї.

Ман дар ин вазъият аз худу аз зиндагї ва сарнавишт гурехтан мехостам. Аламам беохир, гоњо чунон ба ѓазаб меомадам, ки мехостам даст ба домони само бизанам. Худоро ба сидќу инсоф бихонам, балки… ба истинтоќ бикашам. Пеши чашмонамро ѓубор гирифта буд, чизеро намедидам. Ѓазабам мељўшиду мељўшид. Рўзи маргат њам ба сарваќтат расида омада натавонистам. Дар бозор будам, ки хабари сиёњро расонданд. Рўйи гарматро надидам. Чї рўзњои маъшуме ба сарам омада буданд. Иштибоњ намекунам, агар ба такрор гўям, ки Худо аз ман рў гардонда буд.

***

Ќассоб оњи сарде аз љигар кашида, аз хона берун омад. Даме ки вай андешаманд назди боѓчаи гулу гулбуттањо, ки бо рангрезињои худ ба сањни њавлї њусну тароват мебахшиданд, рост истода, Нўзару Анварро пеши чашм оварданї мешуд (мазмун, дар Русия ба чї кор машѓуланд, соли дуюм аст, ки аз онњо хату хабаре нест), садои радиои масљиди дења баланд гардид, ки аз марги Љалоли њамдењаи ў хабар медод. Мард як ќад парида, дар љояш такон хўрд.

«Љалол?-зери лаб пичиррос зад вай. Наход? Љалоли ферма? Њамоне ки солњои дароз дар фермаи колхоз подабон буд? Э, не-е, наход? Умри инсон тез мегузаштааст, њай дареѓи одам, ки дирўз буду имрўз нест…»

Чанд рўз пеш гўшаш бод гирифта буд, ки бемор аст Љалол. Аммо њељ ба гўшаи хаёл намеовард, ки … якбораву ногањонї хабари марги ўро мешунавад. Мард бо шунидани ин хабар ранг бохтаву пойњояш ба ларза даромада, дар бораи Љалол фикр мекард. Инсони поку зањматкаш буд вай. Вале боре бо маслињати ў (боз њам гуноњи бузурги мард!) вай ба љиноят даст зад. Њар ду шарик буданд дар он кори њаром. Аљаб воќеае, ки номи Љалолро доѓдор кард. Ќассоб боре бо мошинаш ба ферма алаф оварда, бо Љалол, ки гаправу сода буд, аз њар хусус суњбат карда, пасон гўё дар омади гап маслињатомез:

- Акаи Љалол, медонї-чї, ин дунё ба њељ кас вафо накардааст, ки ба ману ту вафо кунад,-гуфт ва овозашро пасттар карда, афзуд:

- Дар њамин ферма чї бисёр. Гову мол, љувонаву ѓунољин.

- Маќсадатро нафањмидам,-тааљљуб кард Љалол.

- Гап њамин ки ягон шаб, аниќтараш шаби навбатдорият ягон љувонаи хушзотро оњиста бароварда, ба хонаи ман меорем.

- Баъд чї?

- Баъд, субњ надамида, онро ба бозори ноњия бурда, ба савдо мезанем. Фањмидї?

- Охир, охир...-Љалол тарсидаву ларзида, нафас дар гулўяш дармонда, худро аз ў дур кашиду сар љунбонд:

- Не, не, ин кори бозию шўхї нест. Моли љамъиятро бурда фурўхтан љиноят аст. Э, не, не, ман ин ањмаќиро дар ду дунё намекунам. Баъди ин ки, њар як гову мол, љувонаву ѓунољин раќами давлатї дорад. Магар инро намедонї?

Мард хандид ва ба Љалол фањмонд, ки њама усул дар дасти худам. Раќамњои шохи љувонаро суњон кашида, тоза мекунам. Кї мефањмад, мол аз куљост?

- Мебинї, ки пул дарза-дарза ба даст меояд,-дањон мазза дод ќассоб.

«Ана, њамин хел, акаи Љалол,-гўё бо рањматї рў ба рў суњбат мекарда бошад, хитоб кард мард. Оќибат ба нею нестонат нигоњ накарда, туро розї кардам. Ду дафъа љувонањои дуздиро бурда, дар бозор фурўхтем, вале маротибаи сеюм сирри дуздиямон фош шуду ба даст афтодем. Хабарро посбони ферма ба гўши подабонону говљўшон расонд. Хуллас, шарманда шудем. Њо, њо, ту хафаву норизо, намедонистї, саратро ба кадом девор бизанї. Дар мурофиаи судї такрор-такрор «ман гуноњ надорам, маро Соњиби ќассоб маљбур кард»-гўён имдодталабона овоз баланд мекардї, вале касе на ба доди ту расиду на ба ман. Њар ду чор сол дар мањбас нишаста баромадем. Ту баъди ба озодї баромадан дигар бо ман ногап шуда, њатто саломамро алейк намегирифтї. Кори хуб нашуд, бояд рафта пеш аз маргат бињилї металабидам. Аз гуноњам гузар, мегуфтам, Љалол. Эњ, дареѓ, дареѓи инсони шариф! Акнун ман дар ќиёмат чї љавоб медињам, Љалол?!»

***

Ќассоб дигар шабњоро бо бедорхобї ба рўз мерасонид. Гоње ки нохоста чашмонаш пўшида шуда, ѓанабаш мебурд, дарсоат њамон манзараи касифу њавлангез зинда аз пеши чашмонаш мегузашт. Кордро санг кашида, сари љонварро аз тан људо карданї мешавад. Ана, хун фаѓѓос зада, шорида ба чуќурчае, ки пештар канда тайёр кардааст, мерезад. Вай дар рўшноии нурњои ширгуни мањтоб чашмаш ба каллаи бурида меафтаду як ќад мепарад дар љояш. Охир, ин сари писараш Нўзар аст, ки бо чашмони нигоњаш яхбаста каноре хоб аст.

«Писарам, Нўзари љигарбандам,-пичиррос мезанад мард. То кай дар ин азоби дањшатангезу ранљовар умрам ба сахтї мегузарад? То кай?»

Бедор мешавад аз садои баланди доду нињеби худ.

Ва бесадо, сараш хам ашк мерезад. Ў дар бинои зиндагиаш боре нагириста буд, њатто дар марги њамсарашу писараш гўё ба њайкали сангин мубаддал гардида, сукут меварзиду гириста наметавонист. Ё шояд вай умре гириста наметавонист? Гиристанро барои мард мояи шарму хиљолат ва ољизию нотавонї мепиндошт?

Болои сўхта намакоб, се рўз ќабл бародараш хабар овард, ки Нўзар бо «хокаи сафед» ба даст афтодааст дар Русия, вале таќдири Анвар њанўз номаълум аст. Барои аз мањбас озод кардани Нўзар пули калон, хеле калон лозим будааст. Боз ин ки, вай аз бисёре аз њамдењагони муњољири худ ќарздор њам шудааст.

Њамин гуна пайки нохуш овард бародари ќассоб ва ўро бадтар ба кўйи навмедию варшикастагї тела дод.

«Вале чаро ин хоби сиёњ маро аз панљаи худ рањо намесозад?-меандешид мард. Чаро дасту панљаам доим ѓарќи хун аст? Аз баданам бўйи хун меояд. Хун, хун, хун…»

Ќассоб субњ надамида, сар бардошт аз болин. Хаставу ранљур ва дилшикаста менамуд ба назари худ. Дилаш заъф карда, олам дар хаёлаш ѓамхона метобид. Сараш њамчунон шабењи санги осиёб вазнин…

Вай, бо вуљуди карахту хастањол будан бархоста, тањорат кард. Намози бомдодро хонда, лањзае аз тиреза ба берун, ба сањни њавлї чашм дўхт. Њоло барваќт буд. Касе наменамуд. Фазоро хонишу навои мурѓакон фаро гирифта. Субњи тозаву муљаллои тобистон.

Мард аз љо баланд шуда, љониби анљомхона ќадам зад. Аз љевони куњна асбобу абзори ќассобиаш-табари тез ва кордњои ялаќќосии гулдорро гирифта, дар халта андохт ва оњиставу бесадо аз дарвозаи калони њавлї берун шуд. Вай дар ин бомдодон, ки кўчањои дењ сокиту хилват буданд, тез-тез ќадам зада, љониби дарёи Кофарнињон, ки аз канори дења мегузашт, равона буд.

«Њар чї бодо, бод,-аз дил мегузаронд ќассоб. Меравам дигар ва… Эњ… Зиндагие, ки бе њељ маќсад, ба бењудагї гузаштааст, аслан зиндагї набуда, дарду азоби тоќатфарсои руњї, зиндон, балки љањаннам аст. Оре, оре, љањаннам аст. Боз ин ки Худо аз ман рў гардондааст…»

Нињоят, банди андешањои хасратзову навмедона мард ба канори дарё расид. Лањзае бо таанї, бо чашмони нигоњаш мармузу хаёлманд ба мављњои хурду бузурги дарё нигарист. Насими сарде, ки аз љониби дарё ба тан мерасид, касро њушёр мекард. Ќассоб ибтидо кордњои тез, сипас табари ќассобиашро аз халта берун бароварда, ба дарё њаво дод. Ва баъд … оњиста-оњиста ќадам зада, ба оби хурўшони дарё по гузошт. Ин гуна њаракати худро давом дода, вай ба байни дарё расид. Дар њамин њол, ногањон ва ѓайриихтиёри мард мављњои саркашу тундрави дарё ўро аз по афтонда, кашола карда, бо суръат бурдан гирифтанд. Мард сараввал гарангу њайрон монда, хост дастњояшро баланд бардошта садо занад… Вале чун амвољи берањму хурўшон ўро ба зер кашиданд, ќассоб нафасаш гирифта, чашмонаш сиёњ заданду ѓайр аз талотуми оби дарё чизеро пай набурда, дарк намуд, ки кор аз кор гузаштааст.

Аз куљое, аз дурињои дур, чун дар рўъё садое як лањза ба гўшаш расид:

-Ту Иброњим нестї. Нестї, нестї…

“МИЁНАРАВ”

Њар гоњ ки Саидќули Саидхўља аз Русия, аз муњољират ба дења баргардад, албатта, бо Соњиб вомехўрад ва лабханди дандоннамое карда, баъд аз пурсупосу зикри њолу ањвол ва кору бораш дар он кишвар, гўё дар омади гап њамчунон хандида, бо оњанги таассуф изњор мекунад:

-Эњ маълим, маълим, як ваќтњо шумо њам дар Расия, дар Санкт-Петербург азобу зањмат кашида будед. Дар ёд доред, дар “загород” чї рўзњоро аз сар гузаронидед? Ња, ња...

Ва лањзае хомўш монда, айёрона чашмонашро бозї доронда, монанди шахси пурхондаву таљрибаманди рўзгордида андешањояшро бо ин њикмат хулоса мекунад:

-Дар зиндагї, инсон дар њама њолат, новобаста аз мушкилию рўзњои вазнин бояд ба якдигар дасти ёрї дароз кунад. Гузаштагонамон гуфтаанд-ку: некї куну дар об андоз.

Муаллим њам зарофатомез, рўирост ва баланд-баланд киноя мекунад:

-Оре, оре, бояд ба якдигар некї кард. Чунонки шумо дар Россия њамин хел “некї”-њо мекардед.

-Э биё мон, њамон воќеањоро,- даст меафшонад Саидќули Саидхўља, ки ќадбаланд буда, шиками дамида дорад ва таќрибан 65-сола аст. –Коњи кўњнаро бод надењ, муаллим.

...Њамон сол, бори аввал Соњиб ба Русия ба муњољират рафт. Шогирдонаш зуду бошитоб аз фурудгоњ мустаќиман ба музофоти наздишањрї бурданд ўро. Дар дења, дар вагони сайёре љой доданд ба ў. Фањмонданд, ки дам гирад, чанд рўз баъд кор њам пайдо мекунандаш. Як, ду, се... шухї-шухї ду њафта дар чашм задан барќвор гузашт. Тобистон, њаво гарму дим, нафас дар гулу гирењ мезанад. Санкт-Петербург шањри рутубатноку намияш зиёд. Азоби Соњиб сар шуд.

Субње њангоми ноништа аз дари вагон Саидќули Саидхўља сар дароварда, Соњибро аз ќавле, “аз бари боло” дида, лањзае њайрону лол монд ва сипас, ба њолпурсї оѓоз кард:

-Ња, Соњиб, ањволат чї тавр? Чї шуд, ки дар ин тарафњо пайдо шудї? Шамоли куљо паронд? О янга чї хел дилаш шуда, туро ба Расия роњї кард-а? Љилавата сахт кашида буд-ку? Ва сар љунбондаю фукашро болою поён тоб дода, афзуд:

-Дилам ба ту месўзад, маълим, як умр, аз нўги ќалам чор танга ёфта, бо кўдако “а, б, те, маориф, пула те”, гуфта, рўз кўр мекардї. Дар ин мулки ѓарибї аробаата кашида метавониста бошї?

Муаллим аз ин пурсупоси кинояомезонаи ба таъбири мардумї, пур аз мўрчу ќаламфури Саидќул, ки солњои тўлонї њамчун мудири амбор кор мекарду инак 7-8 сол боз дар Россия миёнаравию ба њамдењагон ину он кор ёфтанро шуѓли худ ќарор додааст, хиљолат кашида бошад њам, сир бой надода, табассуми малење дар лаб:

-Дар насиб будааст мулки ѓарибиро дидану азобашро кашидан,- гуфт. Лекин, њељ гап не, ба шарофати шумо соњиби кор њам мешавем. Мо “шумо” гуфта, ба Русия омадем.

-Э баракалло,- аз ин суханњо ќабат-ќабат гўшт гирифта, болидарўњ хитоб кард Саидќул. –Дуруст мегўї, Соњиб. Дар зиндагї аз одам як амал боќї мемонад – дасти некї дароз кардан ба бечораю афтодае. Тайёр шав, имрўзу пагоњ ба кор мебарої. Бешухї мегўям, ња-а...

Бегоњї Саидќул аз куљое пайдо шуда, шитобзадаву осема ба муаллим фањмонд, ки фардо дар як зарфи калон солярка меоранду ў бояд партовњои гирду атрофи дењаро оташ занад. Баъд бо њидояти ў, муаллим ќад-ќади кўчањои дења, ки Вирки ном доштааст, ќадам зада, ѓарами партовњоро, ки аз буталњои пластикї, коѓазу картонњои нодаркор, чўбу тахтапорањои боќимондаи иншооти сохтмонї, резину клеёнкањо ва дигар лашу луш иборат буд, аз наздик дида, ба дил гуфт, ки “њељ кори вазнине набудааст, дар як-ду соат њамаашро ба коми оташ хоњам кашид”.

-Ман бо раиси дења љўраи деринаам, - тавзењ дод Саидќул,- корро бо тартиб, хушрў иљро мекунї. Эњтиёт мекунї, ки оташ ба хонањои одамон начаспад. Медонї-ку, хонањои дењотиён чўбин. Баъд хушњолона ба китфи Соњиб тап-тап зад:

-300 рублро њалол хоњї кард! Ин аз нўги хамир фатир.

Соњиби содаю зудбовар чунон шодмону хушњол гардид, ки шаби дароз хобаш набурда, дар интизории дамидани субњ борњо аз пањлу ба пањлу гашт, беруну дарун даромад, мижа тањ накард. Субњ барваќт бархеста, берун баромад. Дид, ки воаљабо, фазои дењаро дуди ѓализе печонидааст... “Чї воќеа рўй дода бошад?- аз дил гузаронд банди тааљљуб. Сўхтор сар зада бошад?”

То нисфирўз аз Саидќулу зарфи соляркааш дараке нашуд. Танњо бегоњ шогирдони муаллим хабар оварданд, кореро, ки бояд муаллим анљом медод, Саидќул ба кадом додарарўсаш, ки навакак аз дења омада будааст, супурдаасту вай партовњоро субњи барваќт оташ зада, њаќќи муаллимро соњиб шудааст.

Соњиб димоѓаш сўхта, њарфе ба забон наовард. “Ин хел њам мешудааст-да, - пичиррос зад зери лаб. Хайр, њељ гап не. Ризќ азалист, мегўянд”.

Ду рўз баъд боз Саидќул дар вагон пайдо шуд. Бањузур, бо иштињо тањтўл карда, гўё њељ воќеа рўй надода бошад, ба муаллим рў овард:

-Ба шумо дурўѓгў шудем, маълим. Хусурбурдањо ба дилам задаанд. Кам не, ѓам не, 10 нафаранд. Ана, инаш нав аз дења омадааст. Ночор ба ў фармудам оташ задани партовњоро. Лекин... инаш аниќ, пагоњ ду мошини калон хишти газоблок меоранд. Њамроњи ќайнию додаронам мефарореду њаќќатонро мегиред, маълим. Кори саридастакї-да! Тайёр шуда истед.

Пагоњї мошинњои хишт, яке пайи дигар ѓурросзанон аз роњи дења, шафати љойи хоб – вагони муаллиму шогирдонаш оњиста-оњиста гузашта, љониби ќитъаи сохтмоние, ки додарарўсу бародарони Саидќул он љо кор мекарданд, равон гардиданд. Соњиб даршаст либосњои кориро ба бар карда, љониби ќитъаи сохтмонї роњ пеш гирифт. Ба он љо наздик нашуда, Саидќул аз фосилаи таќрибан 200-300 метр дасташро баланд бардошта, љониби муаллим ишорањо кард. Муаллим гумон кард, ки дер шудаасту Саидќул “зудтар биё” мегўяд.

Њангоме ки ба мањалли сохтмон расид, дид, ки аллакай додарарўсу бародарони Саидќул аз мошинњои боркаш зуд-зуд хиштњоро фароварда истодаанд.

-Ман ба шумо ишора кардам, нафањмидед,- паси сар хорида гуфт Саидќул. Маънои ишораам њамин буд, ки набиёед, худатонро саргардон накунед. Медонед, ман боз дурўѓгў шудам. Як мошинро ќайнињоям соњиб шуданду мошини дигарро додарњоям. Њоло љиянњоям хафа. Аќаллан як нафари дигарро њамроњ гиред, гуфтам, њам коратон сабук мешавад, њам як бечораи афтода соњиби чор танга мешавад, “не”, мегўянду халос. Бахшиш, узр, маълим!

Баъд ба китфи муаллим даст бурда:

-Хафа нашавед, парво њам накунед, ман, албатта, ба шумо кор меёбам. Охир, дар ин дунё аз инсон танњо як амал- дасти некї дароз кардан ба њамдигар боќї мемонад. Ња-а...

Се рўз баъд Саидќул ончунон саросемаю ошуфта ва пурташвиш ба вагон сар халонд, ки гўё воќеаи нохуш ё фалокате рўй дода бошад.

-Маълим, зуд тайёр шав,- хитоб кард вай, ягон соат баъд мошинњо тахта меоранд. Њама дар объектњо машѓули коранд. Танњо ин љо худат њастию халос. Тахтањоро мефарорию њаќќатро мегирї. Њо, зуд тайёр шав!

Воќеан, мошини боркаши боазамате, бордонаш моломоли тахтањои навъи гуногун ба дења омаду дар назди ќитъаи сохтмонї ќарор гирифт. Муаллим “дунё ба умед” гўён, банди шубњаву дудилагї љониби ќитъаи сохтмонї роњ гирифту... дар љояш шах шуд.

Як гурўњ љавонон зуд-зуд тахтањоро аз бордони мошин мефароварданду Саидќул:

–Зуд бошед, њай баракалло!- гўён ба онњо ањсан мехонд.

Ваќте вай муаллимро рў ба рўи худ музтару њайрон дучор омад, хандаи сохтае кардаву чашмонашро бозї доронда, панљањояшро бо њам зада, сар љунбонд.

-Боз дурўѓгў шудем, маълим,- лаб ба сухан кушод вай. Мо-ку дурўѓгў шудем, лекин шумо беризќ будаед, бебарор. Ин дафъа “љиянњо навбати мо фаро расид, тахтањоро мо мефарорем”,-гўён гўшу майнаамро хўрданд. Маро дуруст фањмед, маълим. Шумо ѓам нахўред, зиќ нашавед. Њоло корњо дар пешанд. Ња-а... Лекин наѓз донед, ки дар дунё аз одам танњо некї боќї мемонад.

Чанд рўз баъд Саидќул муаллимро ба љону њолаш намонда, розї кунонд, ки пагоњ ба кори доимї шуруъ мекунад вай.

-Чї кор будааст?- пурсид Соњиб.

-Кандани чоњ,- фањмонд Саидхўља ва тавзењ дод:

-Чуќурї канда, њалќањои бетонии азимљуссаро ба тартиб болои њам мечинед. Як бор, ки ин корро анљом додед, одат мекунед, минбаъд ба шумо осон мешавад.

Воќеан, пагоњї мошин омаду муаллимро њамроњи як шогирдаш ба канори дури дењаи Вирки бурд. Мошине пур аз њалќањои бетонї низ баъди чанде расида омад.

-Њалќањои бетониро аз мошин фаровардан даркор,- фањмонд ронанда, љавони рус.

-Лекин, эњтиёт кунед, ки вазнинанд њалќањо, мабодо нашикананд, баъд ин ки ба худатон низ осеб нарасад.

Чанд тахтаи мустањкаму чандирро ба бордон нишебрў гузошта, шогирд аз болою муаллими Соњиб аз поён бо эњтиёти том ба фаровардани њалќањо шуруъ карданд.

Нуњ дона њалќаро бе осеб фароварданду њангоми њалќаи дањумро нишеб кардан он аз дасти муаллим лаѓжида, бо шаст ѓелида, ба њалќањои дигар бархўрд ва садои тараќќоси вазнине баланд гардид. Боз нобарорї, боз ноомадии кор! Њалќаи ѓелида баъди ба дигар њалќањо бархўрдан шикаставу аз байн баробар људо шуда буд. Бегоњї аз дари вагон даромадани муаллиму шогирдаш њамон буду њаш-њашкунону нафасзанон расида омадани Саидќули Саидхўља њамон.

-Шумо чї кор кардед?- нињеб зад Саидќул ва ба љавоби муаллим мунтазир нашуда, илова кард:

-Як њалќаро шикастед. Медонед, љаримаи он чанд сўм мешавад?

Вай бадќањру ошуфта ин тарафу он тараф ќадам зада, даст афшонд:

-Гап њамин, њар чї зудтар товони њалќаи шикастаатонро месупоред.

-Чї хел?- нафањмид Соњиб.

-Пулњоро то пагоњ тайёр кунед, тамом- вассалом.

-Охир, ин чї хел мешавад,- њайрон монд муаллим, -кор накарда, пулро аз куљо ёбем?

-То пагоњ муњлат,- ѓазаб кард Саидќул.

-Некї мекунем, гуфта дар бало мондем. Мана оќибаташ.

Вай баромада рафт. Муаллим њайрону дањонво монд...

ХУШ БА ЊОЛАТОН!

Ба Шумо, бонуи азиз, нома менависаму нома. Лек љавобе нест, аз ќавли Лоиќи нобиѓа «номањо бинвишта будам бењисоб, лек аз он сў намеомад љавоб».

Ба дил мегўям: магар ранљидааст? Аммо ваљњаш чист?

Боз њам байте аз хазинаи зењн ба ёд меояд:

Чї кардаам, ки гирифтори бало шудаам,

Чї кардаам, ки ба ѓам мубтало шудаам!

Ба ман мегўянд, шумо шўху зарифу њаззолед, агар як рўз набинематон, хонаи дил аз ѓаму ташвиши њаррўзаи кору зиндагї мекафад. Аммо… ман мавќеъшиносам, бо њазлу базлањоям ба ќалбњо суруру шодмонї меорам, лек ин дурр суфтанњоямро то њадди ифрот намерасонам. Мабод ёрон ба такмаънии суханњоям, ончунон ки мебояд, нарасанд ва биранљанд.

Не, дигарон аз ман набояд биранљанд. Њарчанд… иддае зиёд ранљондаанд маро. Онњо маро ранљондаанд, ман не. Не, дилеро озор додан дар пиндору андешаи ман набуду нест. Аз ќавли дўсти њамќаламам, ман шўхию њазлро дўст медорам, дар њаќќам суханони зарофатомезро тањаммул мекунам, аммо ба њељ нафар, аз саѓир то кабир иљоза намедињам, маро тањќир кунанд. Дўсти донишманду закиям (њамкурси банда) њар љо, дар њар мањфил, дар њалќаи равшанфикрону зиёиён, шоирону нависандагон, рўзноманигорони њирфаї ва ањли маънї чун бо ман рў ба рў ояд, ба таърифам мепардозаду ситоишам мекунад.

- Ман,-мегўяд вай то њол вараќаеро, ки бо гузашти солњову тирвор гузаштани умр зарду афсурда шудаанд, дар ѓалладони мизам нигоњ медорам. Дар он вараќњо рўйхати осори адибоне сабт аст, ки ман солњои донишљўйї номашонро аз шумо, Суњайли азиз шунида будам. Дар омади гап, њангоме ки дар курси 1 тањсил мекардем, аз суњбатњои Суњайл аљаб лаззату завќе мебурдем. Вай гоњ аз Чехову Гогол сухан дар миён меандохту гоњ аз Бунину Толстой. Баъд аз Айтматову Думбадзе, Распутину Белов ва Шукшину осори онњо бањс мекард. Њайратзада мепурсидем: кай, аз куљо осори ин адибонро дастрас ва мутолиа кардаааст?

Э хуш ба њолат, Суњайл.

Дўстам лањзае хомўш монда, бо тафохур меафзояд:

-Суњайли азиз, устоди аввалини ман аст. Охир дар рўйхат 500 нависанда бо асарњояшон зикр ёфтаанд. Мо Суњайлро нахуст Шукшин меномидем, баъдтар Маркес!

Дуруст, дуруст, бародари донишмандам Њафиз. Аммо муболиѓаро дўст надорам. Эња, сухан сари чї буду куљо лаѓжида рафтем. Ња, бонуе, ки ба номањоям љавоб намегўяд. Аввалњо аламу дард кашидам, вале баъдњо… эњсос кардам, ки њамин посух нагуфтанњояш ба њусни отифаю сирати зебояш маъние лотасвир мебахшад. Ман медонам, дарк кардаам, охир, маърифатам олист, вай, ин бонуи хушпайкару сарвболо њам соњиби истеъдоди баланд аст ва њам дили бузургу дардошно.

Хуш ба њолаш!

Ин ки ман ўро бо истеъдоду дили бузургаш дўст доштаам, гуноњам чист? Моњест, ки ошуфтааму савдою ташвиши нохостаро дар замирам эњсос мекунам. Чаро бону ранљидааст? Охир, ин њељ имкон надорад. Аз ќавли устод Бозор Собир:

Хобам чу калобае пароканда шуда,

Монандаи тори тортан канда шуда.

Озори ту хок хўрда чун занбўре,

Дар синаи ман газандаи ганда шуда.

Рўи мизам ду повесту як роман нисф шуда, нанвишта мондааст. Наметавонам, дастам пеш намеравад, афсурдаам, шикастадилу маъюсам. На, аслан аз зањмату ранљ њаросе надорам. Парвои суханони даѓалсириштону нотавонбинону њасудон надорам. Аммо… аз гуфти Хоља Њофиз-«кай шеъри тар ангезад, хотир, ки њазин бошад?»

«Ту навишта метавонї, дар њама жанрњо, чї публитсистикаю чї адабї. Ман ба истеъдоди зотии ту бовару эътимод дорам. Њо, њо, балої, чун ба гап дарої, касеро дар сухан гуфтан навбат намедињї. Аммо шабњо менависию менависї ва рўзи дигар њикояи тозатаълифатро пеши мо менињї». Ин суханони кист? Аз Шодмони њамкурсам, Њотаму Саида ё Муродию њамкорам ё бародарбузургам Азимхон? Њељ ба ёд оварда наметавонам. Суњроб гоње занг мезанаду пас аз ањволпурсї, хандида танзомез эњсоси норизоию хафагї мекунад».

«Шунидам, чанд китобат аз чоп баромадааст. Њай серкору сертараддудї, аќаллан як китобатро таќдим накардї. Хайр, бигў, њамон китобњоятро дар кадом маѓоза ба фурўш гузоштаї? Ту гўй, мо худамон меёбем. Эњ…» Суњроб аз њамкурсони пурхондаи ман ва рўзноманигори касбист. Кам мебинамаш… Инак, аз мутолиа њам дур шуда истодаам. Китобњои Кафка- «Мурофиа» ва «Ќалъа», Стриндберг – «Хонаи сурх», Сарамаго- «Диранги марг», Хуан Рулфо – «Педро Парама» ва…Зењнам фишор хўрдаю аслан чизеро фањму дарк карда наметавонам.

Моњест, ки ин савдо давом меёбад. Ба номањоям посух намедињї, бонуи азиз! Ваќте буд, нарму ширин њарф мезадї бо ман. Чи шодмону фархунда будї он рўз, ки ќиссаи навиштаат дар маљаллае нашр гардида буд. Ман аз чопи он ќисса хабар надоштам, худ занг задию башорат додї:

-Салом, маълим,-омад садои љаззобу малењат аз он сўйи гўшї.

-Маро табрик кунед.

Ба суолам мунтазир нашуда («барои чї?» пурсиданї будам), афзудї:

-Ќиссаи аввалинам дар маљалла чоп шудааст. Бо суратам.

Ман забон ба тањсинат кушодам:

-Офарин! Табрик, табрик!

Гум мезанад дилам ба ёди он лањзањои марѓубу нотакрор. Шукўњу тантанае доштанд он рўзњо! Чун дар мењвари он лањзањои фирўзу пурнишот ту ќарор доштї, бо чењраи зебою дилангез ва пайки хуши эљодият.

Кунун њарфе ба забон оварда наметавонам, гўё аз азал гунгу дамфурўбаста будам. Пешат ољизу нотавон гардидаам, аз сухан гуфтан метарсам. Мабод санги маломат бар сарам бизанї! Аммо ваќтњое буд, ки бо њазлу зарофат дар гуфтугўйи телефонї забон ба таъзиру мазамматат мекушодам:

-Чаро ба зангњои телефониям љавоб намедињї? Маро хафа накун, ки намебахшамат.

Њоло дигар забонам гўйї ях бастааст. Ростї, ман розиям, ки ту ба занги телефониям љавоб дињї. Бигузор суханњои пасту баланд гўйї. Охир, шояд иштибоњу лаѓзише аз ман гузашта, ки ба он таваљљуњ накардаам?!

Пас, маро бубахш!

«Ту азобу машаќќатњои зиёде кашидаї. Ёд дорї, замони љанги дохилї барои пеш бурдани зиндагї ва дарёфти ризќу рўзї ба шањр рањсипор шудию дар корхонаи шахсии хиштрезї ба кор даромадї. Шабњо дар хоначаи тангу рутубатноки сементї мехобидї. Кўрпаи љандаеро ба сар кашида, аз сардї то дамидани субњ меларзидї, дандонњоят шараќќос мезад. Хиштњои семблок вазнин буду њар якеш 25 кило вазн дошт. Дар байни ѓубору чанги сементу регу шаѓал дар сардињои фасли хазон ва оѓози зимистон дастону лабонат кафида, хунљўш шуданд. Хўроки гармро хўрда натавонистї. Аммо тоб меовардию тоќат мекардї. Рўзњои неку пурсаодат фаро мерасанд,-мегуфтї бо дили пур. Ту умре зиндадилу ба оянда хушбин будї. Дили софу бекина доштї, моро дўст медоштї. Кї мегўяд, ин суханњоро? Ту, бародарбузургам Азимхон Њо, њо, Азимхон аст, ки пандомез мегўяд:

-Мо одамони ношукр њастем. Дар як чашм задан он рўзњоро бехї аз ёд мебарорем. Чаро? Кўтањназару сармасту бехабарем…

Њо, њо њама одамонро дўст медоштам. Касеро фиреб надодаам дар зиндагї, аслан намехостам фиреб дињам. Аммо… чаро маро фиреб медињанду дурўѓ мегўянд? Мани сода, зудбовар.

…Дар телевизор мебинам издињоми љоизагиронро. Якеш мебарояд ба сањна барои гирифтани «Аълочии… , «дигареш мешитобад, барои гирифтани «Медали … , саввумї шитобзада пешпої мехўрад, барои гирифтани «Ифтихорномаи… «Ва дар минбар маърўза мекунанд, айнакдору беайнакњо, кастуму куртаи сафед бар тану галстукњои рангбаранг дар гардан сахт бастагї. Њама якранг. Суханњо якранг, шодбошињо якранг, хандаю абрупаронињо якранг, њатто ќарсак заданњо якранг, маснуї, дурўѓин. Масъулон сертараддуданд, лоф мезананд, хандањои мастонаашон ба фалак мепечад. Ман карахту лолу пакарам.

-Ба Шумо мукофот намедињанд?- мепурсад њамќаламам аз нашрияи кормандони соњаи тиб. –Охир, 30-35 сол мешавад, ки бори сангини ќаламро мекашед. Бо сабку услуби хоса менависед. Журналисти соњибмактаб, бењамто.

-Атояшонро, аз ќавли Шайх Саъдї, ба лиќояшон бахшидам. Хуш ба њолатон, фазлфурўшони њангомаљў!

-Боз ин ки, шумо пурхондаед. Тамоми осори адибони љањонро мутолиа кардаед. Ин чї хел мешавад, ки…

Ва бонуи раъно, ки ба номањоям посух намедињад, замоне ки бо њам дўст будему нуќтаи назарамон ягона буд, такрор ба такрор ба забон меовард:

-Шуморо барои он њурмату эњтиром мекунам, ки доираи мутолиаатон васеъ аст. Њавасам меояд, ки чун шумо пурхонда бошам. Аз шумо меомўзам, ростї ифтихор мекунам.»

Акнун танњоям ва аз ин вазъи асафбор ба сутўњ омадаам. Гаштаю баргашта «Талафот»-и Фозил Искандар, «Тирамоњ» ва «Омада»-и Шукшин, «Гусев»-и Чехов, «Авлоди ту»-и Г.Матевосян, осори Закария Станкуро мутолиа мекунам.

«Ман бояд худро ислоњ кунам,-мегўям пеши худ. Эњсосу њаяљонро канор бизанам. Аз аќл кор бигирам. Ирода, эй ирода, аз ту мадад металабам.»

Ва аз њамкурсонам ёдам меояд. Муродалї, Фахриддин, Бозоров, Њафиз Рањмон, Мењриддин, Парвина…

Аз омўзгороне, ки замоне бо онњо якљо дар дабистони дења кор мекардам, ёд меорам: Мењриддин, Нарзулло, акаи Бобобек, Насриддин, Амриддин, устодон Њасану Мањмуд Убайдовњо (љояшон љаннат бод!), Додарбек, Лутфияю Муътабар, Муњайё, Саидова…

Баногањ… садои телефон мебарояд. Касе паёмак ирсол кардааст. Мехонам:

«Салом, муаллим. Ман китоби шуморо, ки як моњ пеш таќдимам карда будед, хонда ба поён расондам. Дар њикояи «Бозгашт» азобњои кашидаатонро дар корхонаи хиштрезї хонда, ростї, гиристам. Ман ба иштибоњи худ сарфањм рафтам. Дарк кардам, ки дили оинасон поку беѓубор ва бузурге доштаед. Ба истеъдоди нависандагиятон ќоилам. Аз шумо ноњаќ ранљида будаам. Шумо инсони соњибдил,шариф ва бекинаю озоред. Узри маро бипазиред, хоњиш мекунам! Интизори љавоби шумоям!»

Нињоят, дар уфуќи хаёл хуршеди умед рух намуд, шавќу нишоте тасаввурнопазир маро фаро гирифт. Аз шиддати эњсосу тарокуми андешањо, ки дар маѓзам ба зуњур омада буд, аз љо љаста берун баромадам. Аз њавои мушкфому абиромез ва атри гулу гиёњон амиќ нафас кашида, шукрона дар лаб пичиррос задам:

- Баргарду ба навиштан идома бидењ. Ќиссањоятро ба анљом расон. Хуш ба њолат, эй ќаламбадасти савдоию ошуфтасар. Хуш ба њолат…»

БАЛОИ ОХИРЗАМОН

Дар зиндагї њама гуна њаводиси аљибу ѓарибро дучор омада будам, вале ин хелашро…

Уф-ф-ф… маѓзам дуруст арсаи муќовимату муборизањои афкору хаёлњои бесару нўг ва мухталиф шудааст, ки сарњисоби ин афкору андешањоро гум кардаам.

Ху-у-ш, мурод аз ин руљуъ ё шикояту шиква чист? Аслан, воќеаи муќаррарию маълум, ки боз њам ба телефони мобилї рабт дорад, вале чунин нофањмию дарњам – барњамиро кам касоне шояд тањаммул кунанду барои ин мољаро ваќти ќиматбањои худро сарф.

Субње ба идора расида, акнун паси мизи корї нишаста будам, ки телефони дастї занг зад. Ба гўш бурдам ва мунтазири садо аз он љониб шудам. Не-не, мунтазир њам нашудам, ба ин ваќт њам нарасид, зеро:

- Гўш кунед, шумо, намояндањои шуъбаи таъминоти иљтимої, чї њаќ доред, ки аз книжкаи пенсаи ман 2 дирами боќимондаро «снимат» кунед. Ин худаш чї гап? Айбу шарма намедонед?

Маълум, ки ман ба асли воќеа сарфањм рафтам, мазмун, шахсе, ки иддаои 2 дирам маблаѓашро аз шуъбаи таъминоти иљтимої дорад, сањв карда, бо ман дар алоќа ё чї тавре ки мегўянд, дар тамос шудааст. Аммо…

- Ман пурсиданиям: ба шумо, ки њуќуќ додааст, ки 2 дирами њаќќу њалоли маро аз картаам «снимат» кунед? Ња, чаро љавоб намедињед? Охир, ин бори аввал нест. Ња-а…

- Гўш кунед, - дар ѓазаб шуда, паст наомадам ман, шумо, ака, аз ќавле, «нархи сабзию пиёзро напурсида», чї ин ќадар доду фиѓон мебардоред? Аввал пурсупос карда, орому беѓавѓо асли воќеаро фањмед, баъд, ана изњори норизогї кунед. Лањзае хомўшї доман густурд. Баъд аз садои фиш-фиш, ки аз он сў ба гўш мерасид, овози «љабрдида» баланд гардид:

- Пас, шумо кистед?

- Ман?

- Ња, шумо!

- Ин муњим нест, муњим он ки шумо сањван раќами маро чида, занг задед. Фањмо?

- Эњ, ба њар њол… чї мегўянд, дилам гувоњї медињад, ки… овозатон айнан мисли овози мутахассиси шуъбаи таъминоти иљтимоии ноњия Дамдоров барин, - банди шакку тардид тавзењ дод ба суханаш «љабрдида» ва афзуд:

- Ё масхарабозї мекунед? Дамдоров, гўш кунед, мардак барин љавоб дињед, чаро 2 дирами маро…

- Ман Сайёд Валипур, журналист, - барошуфтам ин дафъа ва телефонро хомўш кардам. Ё Худои бузург, ин чї рўзи сиёњест!

Хайрият, халос шудам аз марде, ки иддаои 2 дирами худро дорад. Аммо як чизро фањмидаму чизи дигарро не. Аввал ин ки, ин шахс, аз афташ, бисёр мумсику хасис будааст. Барои 2 дирам ин ќадар њангомаю шўру ѓавѓо! Дигар ин ки, фикре зуд ба маѓзам фишор овард: агар пулро аз «карта», чї тавре ки «љабрдида» љор мезад, «снимат» карда бошанд, ин ба шуъбаи таъминоти иљтимої чї дахл дорад? Магар масъули ин амалиёт бонке, ки шахс дар он љо худро ба ќайд мондааст, њисоб намеёбад? Э, бало ба паси њамааш.

Ба кор шуруъ карданї шудам, ки боз занги телефони «Нокиа»-и хоксоронаам баланд гардид. Фикре барќвор майнаамро равшан кард: боз њамон «љабрдида» набошад?

- Алло, чихелї? – Овози мањин, вале дар айни њол арбадаљўёнаи бонуе (шояд аз музофот буд?) ба гўш расид. – Гўш кун, Мартик, ту хаёл кардї, ки њар наѓмаву усул карда гардї, мо намефањмему хабар намеёбем. Эъ, рўят сиёњ, пирхари бевабоз. Боз ту директори як мактаби калону бонуфуз-а!

Тоќатам сар рафт. Хунам ба љўш омад:

-Эй бонуи беадаб, - садо задам ман, аввал, чї тавре мегўянд, «пурсиш, баъд кушиш».

-Шумо ба кї занг зада истодаед? Аќлатонро кор фармоед. Охир…

- Ба кї занг зада истодаам? Ба ту, беимони аз шайтон пештар таваллуд шудагї.

Маро фиреб карда, «имрўз дар ноњия Шурои назди мудир (мудири шуъбаи маориф) буд, барои њамин дер карда, шаб омадам», мегўї. Рўзи дигар дар ќабули муовини раис (раиси ноњия) будам, навбат бисёр, ќарибињои бегоњ ба ќабулаш мушарраф шудам, барои њамин ваќтам рафту баъди намози хуфтан ба хона расидам», гуфта бањона пеш меорї. Бегоњињои љумъа, умуман, аз ту на пай њасту на њайдар. Боѓазаб, ранљидахотир (охир, ту актёри сањнаи театр ё кино бояд мешудї!) дар кадом фестивали серўза банд будем, мегўї ва даст меафшонї:

- Чорабинињо аз мўйи сар њам зиёд шудагї. Њамааш ба дилам задааст. Ариза навишта, аз вазифаи директорї даст мекашам. Бе ин њам, гапу калочаи мардум дар њаќќам зиёд шудагї. Дањони дарвозаи шањрро баста мешаваду дањони мардумро не.

Сарам ба дард даромад, дилам заъф кард. Оташи ѓазабам афрўхта гардид.

- Бонуи шаккок, - дод задам ман, шумо иштибоњ карда, раќами маро чида, занг задаед. Ман журналист, корманди нашрия...

- Эња, гурсўхта боз журналист њам шудї. О, сирри дузанагият нав дар дења овоза шуд. Дурўѓгўй, машенник. Гўш кун, ин пилтаи хома аз гўшат кашида парто. Ё ману панљ фарзандат ё ана он олуфтаи гесўбуридаи таннози кохи фарњанг. Фањмидї? Ње, фестивалу семинарот аз сарат монад. Се рўз ба ту муњлат. Шавад, обї, нашавад, лалмї. Ё зиндагї мекунї, ё љавобамро медињї!

Инони ихтиёр аз каф рафт. Дигар њарфе зиёдатї ба забон наовардам. Ростї, ба ин кор ваќт њам нарасид. Он зан, ки даќиќан њамсари сарвари таълимгоње будааст, аламу њасрати љамъшудаи ќалбашро ба сари ман рехту аз ѓазаб худ алоќаро ќатъ кард. Дар њар сурат, аз ин зан хеле-хеле миннатпазирам, ки аќлаш боло гирифту ба мољаро нуќта гузошт.

Уф-ф-ф..., дар ин субњи мусаффою муљаллои фасли бањорон шадидан хаста шудем, илњоми навиштану эљод кардан ва аз њама муњим, тањриру коркарди маќолањо аз сар бехї баромада рафт, ба куљое ѓайб зад. Њай, дареѓ!

Сарамро байни панљањоям дудаста дошта, оњи амиќе аз љигар кашидам. Хайрият, телефон хомўш асту касе занг намезанад. Љонам аљаб осоиш ёфт. Вале “бало ояд, ќатор – ќатор меояд”, гуфтагї барин телефон боз занг зад. Ибтидо онро ба даст нагирифтам. Гўё дар наздам, рўйи миз телефон не, балки кадом моддаи тарканда меистод, ки андак беэњтиётї бо он метавонист боиси сар задани фољиаи тасаввурнопазир гардад. Худоё, каси ноошною бегона набошад боз?

Телефонро ба даст гирифта, ба раќами рўйи он таваљљуњ кардам: бале, ноошно, бори аввал мебинам. Кї бошад? Не, намебардорам. Аммо ќасд кардагї барин, ду – се – чањор маротиба бетанаффус занг болои занг шуд. Аќл ба гўши дил мегуфт: мабодо нафаре аз хешовандони дурат бошад, ё касе аз њамдењагон умед кашида, маљбур шудааст, ба ту занг занад, то мушкилашро њал кунї. Ё ягон дўсти давраи донишљўят аст, ки ба вохўрии њамкурсон баъд аз 30 сол туро даъват карданист? Ё... ё...

Нињоят телефонро ба гўш бурдам.

- Ња, муњтарам раиси калон, овози пичинго-мези ришханднамое омад аз он сў.

Айба намедонї? Айба дон! Нав фањмидем, ки ихели њунарњо њам доштаї. Маймунбози таппа – тайёриву боз мўи сара руѓану чарб карда, яллаќос занонда, кастуму куртаи сафеди наппа – нави оњарї бо галстуки сиёњ дар гардан дар телевизор баромад карда, њай лоф задї-а! Чаро дурўѓ мегўй? О, дурўѓ торикии имон, гуфтаанд. Аз дањонат кафк парида, њангома мебардорї, ки ободї кардї, роњњоро таъмиру беморхонаю мактаб сохтї. Э, дурўѓгў, ба мо бигў, њамон беморхонаю мактаби сохтагият дар куљо љойгир аст, ки мо надидаем? Роњро мегўї, таъмир кардем. Чї, он роњро ту таъмир кардї? Худо њафтпуштааша рањмат кунад, набераи бобои Рањими Дўста. Аз њисоби худаш пул људо карду мардум бо њашар роњро мумфарш карданд. Мо гапа бисёр карданї нестем. Фаќат ба ту фањмонданием, ки дар телевизор баромад накуну дурўѓ нагў, мардума гул назан. Шумо ба чї кор машѓулед, медонем. Ба кадом муаллим, боз ин ки омўзгори љавон як парча замини наздињавлигї додед? Аз дасти шумо “муаллими китобнавис” “њамон замини фермерие, ки ба ман ваъда кардед, саратонро хўрад”, гўён дењаро тарк кард. Магар ин шармандагї нест? Телефон хомўш гардид ва аз чї бошад, оташи ѓазаби ман њам паст шуд. Суханони бисёр обдор, боадолатона, ки аз сари дилсўзї гуфта шудаанд. Вале дар ин байн гуноњи ман чї бошад? Ё “аз бало њазор гўён”, аз бањри симкартаам бароям?

«СИЗОН»

Њамааш аз ѓур-ѓури њамсараш оѓоз шуд. Ба ў, Њакими Рањим, ки дар дабистон ба омўзгорї машѓул буд, занаш амр дод: ба Русия меравї, ќатори дигарон кор карда, пул роњї мекунї, каму кости рўзгорро дуруст месозї. Солњои баъдиљангї буду њоли мардум вазнину табоњ.

-Ба умеди чор тангаи мактаб нашав,-маслињат пеш овард њамсараш, - пули ками бебаракат ба як халта гандум намерасад ва афзуд, ки зуд аз пайи хариди чипта шуда, худи њамин њафта љониби Маскав ё Санкт-Петербург роњ гирад. Вагарна… дар зимистон нону орд як тараф, бе њезуму ангишт монда, аниќ ба ягон бало гирифтор мешаванд ањли хонадон.

Ва Њакими Рањим се шабонарўз сар ба љайби андеша бурд, мазмун: пули хариди чиптаро чї тавр, бо кадом роњ дастрас намояд. Аз андешаи зиёд сараш хонаи занбўр шуд, вале муроде њосил нагардид. Се рўзи дигар ниёз пеши дўстону њамсоягон ва шиносонаш бурд, дар кафаш бод баргашт ба хона.

-Пул наёфта истодаам, чї тавр чипта бихарам?-ба њамсараш муддаои дил кард вай.

-Ягон чизро фурўхтан даркор, -лаб ба носењї кушод занаш.

-Чизе нест, магарам туро фурўшам,- шўрид Њакими Рањим.

-Говамонро бифурўш, - роњ нишон дод њамсар ва хулоса кард: -Бе шир њам рўзамон мегузарад. Ва ягона гови хонадонро Њаким бурду фурўхт дар бозор ва ба як миќдори он чипта хариду боќимондаро ба дасти њамсар супурд.

-Орду равѓану биринљ мехарї. Эњтиёт мекунї, ки то кор кардану маблаѓ ба даст овардану ба шумо фиристоданам, кифоят кунад.

Ва субњи зебою пурнакњати бањорон, ибтидои моњи май ба Русия парвоз кард.

Додарарўсаш аз фурудгоњ гирифту бурд ўро рост ба хонаи дуњуљрагии «бачањои дењаи Ќамишзор»

- Њамин љо хоб мекунї, - фањмонд ба муаллим.

- Хўрду хўрокат дар яхдон.

Ва баромад аз дару чанд лањза пас бо як халта баргашт: нону њасибу чанд шиша пивои «Бочкарёв»-у як баста ќуттии сигори «Пётр»

Ва аз ќавле, зиндагї бо њама пастию баландияш сар шуд дар ѓарибї, дур аз дењу аз хонадону њамсару фарзандон.

Њаким субњ аз хоб бармехест, ки пашша пар намезад дар ду хонаи калон-калони равшану босафо. Бачањои дења, 10-12 нафар ва додарарўсаш баромада мерафтанд аз пайи кор.

Як рўз сипарї шуд, ду-се, чањор… як њафта.

Аз яхдон маводи ѓизоиро гирифта хўрок тайёр мекард. Нисфирўзї ба танњої тановул ва баъд сигор дуд мекард. Аз тиреза ба берун менигарист.

Шомгоњ хўроки гарми омодакардаашро пеши бачањо ва додарарўсаш мегузошт:

-Иштињои том, хўред, нўши љонатон.

Рафта-рафта њамааш ба дилаш зад. Субњ бархостану маскаю њасибу нони ширини мавиздорро бо чой ва гоњо ќањва хўрдан. Сипас, хобу хоб. Аз хоб бедор шудану телевизор тамошо кардан. Њар хел кино дидан. Пасон хўроки нисфирўзї омода ва тановул кардан. Баъд боз хобу хобу хоб. Боз тамошои телевизор. Сигор дуд додану аз тиреза ба берун нигаристан. Боз хўроки шом пухтану назди бачањои дења ва додарарўсаш гузоштан.

10 рўз тирвор гузашт. Боре аламу дарди дилашро пеши додарарўси оташпояш холї кард:

-Ман Россия коркунї омадаам, на хўрдану хобидану телевизор тамошо кардану сигарет дуд додан. Ё маро масхара мекунї?

-Парво накун, язна,-бепарво дањонашро калон кушода гуфт додарарўсаш. - Њоли сизони кор сар нашудааст. Њамин ки сизони кор сар шуд, мебарем туро ба кор.

-Шумо кор карда истодаед-ку?-«кафид» Њаким.

-Ин корњо боќимондаи сизони пешинаанд,- филфавр тавзењ дод додарарўс. - Так что, то сизон сар шудан, роњат куну дам гир, язна.

-Кор, умуман, ёфт мешавад?- тааљљуб кард Њаким.

-Конечно,-бо эътимод посух дод додарарўс. - Њоли наљунб, аз кори бисёра намедонї ба куљо фирор кунї.

Муаллим хандид.

-Бешўхї мегўям,- љиддї шуд додарарўс, - наханду мазоњ накун, язна.

Аммо…

Рўзњо мегузаштанду аз кор дарак нест. Моњи май ба охир расиду июн даромад.

- Гўш кун,-ѓазаб кард як рўз муаллим ба додарарўсаш. - Моњи май тамом шуд. Ту бароям кор меёбї ё не? Аз бекорї дилам мекафад. Баъд ин ки, пул роњї кардан лозим ба хона. Мефањмї ё не?

-Тоќат кун, язна,-маслињатомез хитоб кард додарарўс.-Бузургон гуфтаанд-ку, «меваи сабр ширин аст». Њоло сизон сар нашудааст, њамин ки сизони кор сар шуд, мебарем туро ба кор.

– Ана, баъд кор њам ба дилат мезанад.

Пасонтар «шумо ањли маърифат, китобу китобхониро дўст медоред, язна», гўён додарарўс ба ў аз кадом бонуи шиносаш асарњои адибони љањонро дастрас намуд.

-Китобњоро бафурља хондан гиред, зиќ намешавед,-носењї кард вай. - Дар ин байн мебинед, ки Худо росту дуруст меораду кор пайдо ва олам гулистон, нуран ало нур мешавад.

Ва Њаким ончунон ба мутолиаи китобњо пардохт, ки њатто хўрок хўрдану тамоку дуд доданро њам аз ёд баровард.

Танњо баъд аз он ки субње бархосту дар тиреза ангушт задани боронро бо ду чашми сар дид, њушаш ба сар омад. Дар берун боду борони сахт буду дар шохи дарахтон барге не. Муаллим амиќ дарку фањм кард, ки тирамоњ фаро расидаасту њанўз вай дар мулки ѓарибї кор наёфтааст. Осмони дилашро абри сиёњи ѓам печонд. Ба мазаммати додарарўсаш гузашту арбада бардошт:

-Аниќ ту маро ба ин роњи дур барои масхараю мазоњ даъват карда овардї. Дар берун фасли тирамоњ, моњи сентябр даромад. Кор меёбї ё не? Апаат занг зада, њай гилаву љингила кард.

-Чї гуфт?-бепарво пурсид додарарўс.

-Гуфт, ки 4 моњ шуда, кай кор меёбию чор танга роњї мекунї?

-Шумо чї љавоб додед?

-Ман… ман фањмондам, ки њоло, бо ќавли додарат, «сезон» фаро нарасидааст.

-Сезони чї?-ѓазаб кард апаат.

-Сезони кор,-шарњ додам ман.

-Лаънат ба њамон сезону кор,-дод зад апаат ва афзуд, ки дар як Россияи калон барои њама кор пайдо мешудаасту барои ту не?

- Сезонро як туву додарам медонен?

- Парво накун, язна,-тасалло дод ўро додарарўс. - Њамин ќадар сол дар дења кору зиндагї гуфта азоб кашидї, хароб, пўсту устухон шудї. Њељ гап не, камтар роњат куну дами беѓам зан. Вай, апаам гуфтан мегирад. Занњо њамаашон њамин хел, фаќат дар ѓами пулу моланд. Ањамият надењ!

Ва як бегоњ додарарўс муаллимро ба кўрпачаю болишту љойхоб ва либосњои корияш ба мошини нафаре аз бачањои дењаи Ќамишзор савор карду ба ноњияи Рошина гўё ба кор фиристод. Ин ноњия дар фосилаи таќрибан 250 километр аз шањри Санк-Петербург дуртар љойгир буд. Дар он љо њам дар вагоне як рўзу ду рўз не, моње дар интизории пайѓоми сар шудани кор хоб рафт муаллим. Рўзе оварданд, ки ба сабаби омадани хунукї кор дар ин иншоот муваќќатан боздошта шудааст.

Њаким-ро додарарўсаш омаду ба шањр бурд.

-Кор пайдо нашуд, ки нашуд,- андуњомез гуфт муаллим.

- Ахмаќ шудем, ки ба Россия омадем.

-Худатон бо чашмонатон дидед, ки сезони кор њоло сар нашудааст. Њамин ки сезон сар шуд, шумо як сония дар ин хона намемонед.

-Кай охир?-барошуфт муаллим, безор шудем-ку!

-Тоќат, сабр, язна. Шумо доим панд медодед, ки бузургон бо пушти сар кардани азобу мушкилињо ва сабру тањаммули зиёд ба ќуллаи шаъну шуњрат расидаанд.

-Дурусту.. лекин бо ин хел маймунбозї не-да.

Ва ў субње аз хоб бархесту аз тиреза дид, ки дар берун барф борида истодааст. Аз шаб оѓоз шудааст бориши барф, ки ќабати ѓафси он заминро пўшондааст.

Муаллим дар ин савдо нафањмида монд, ки бањор рафту тирамоњ ва инак, зимистон фаро расида.

-Чї кор кунем?-пурсид аз додарарўс. - Сизони кори мегуфтагият кай сар мешавад?

-Эњ язна, -хандид додарарўс - сизони имсола њамин хел гузашт, ки хабар нашудї. Акнун рўйи бањору гармињоро нигоњ мекунї. Моњи март, Худо хоњад, сизони кор сар мешавад.

Њоло муаллим аз хобу хўр монда, сарро тањи кўрпа кашида, намедонад, чї тадбир андешад. Дар гўшаш суханони додарарўсаш љарангос мезанад:

-Њоло сизони кор сар нашудааст.

Воќеан, мавсими кору маблаѓе ба даст овардан дар Россия кай фаро мерасида бошад?

«АЗИЗАМ, МАРАНЉ!»

(Наќиза ба як њикоя)

Азизи дилу дидаам, Гулнозљон! Ман ба шумо аз рўзи аввали ба коргоњ ба сифати котиба ба кор оѓоз намуданатон бо як дил чї ки бо сад дилу љон ошиќ шудам. Аммо намедонам, барои чї аз мани дар роњи ишќ собиту устувор ва иродатманду якќавлу якрў якуякбора дилмонда шуда, њатто саломамро алек намегиред. Наѓз не, љони ширин, наѓз не! Ман аз ањду ќавлам њељ гоњ намегардам, агар дар тањи дор бошам њам, номи шумои азиз дар лаб љон месупорам. Љон медињам, тамом- вассалом. Вале чанд рўзи охир ба љоми айшу нишот ва хушњолиям зањри њалоњил рехтаед. Рў ба рў оем, шумо рўятонро дигар тараф мегардонед.

Љони ширин, мањбуби дилам, ахтари тобноки осмони ишќам, рангинкамони назаррабои ман, хуршеди босахою равшанбахшам, чї шуд, ки аз ман хафа шудеду рўй тобидед? На, на, ман таѓйир наёфтаам, њамонам, ки њастам. Маљнуни сарсупурдаи шумо! Фарњоди кўњкан, Вомиќи љонфидо, Хизрхонам ман. Охир, шумо дар зери маљнунбед, даст бар гесўвони ин дарахти зебою чун арўс шармгин бурдаву ба пешнињоди ман розигї додед, ки омодаед, њамсари дувуми ман шавед. Оре, оре, шумо даст ба гесўвони маљнунбед мебурдеду ман даст бар гесўвони шумо.

Бўйи атру мушку анбари гесўњоятон маро сармасту шайдо мекард. Зебосанами њиндусурати ман! Дишаб то субњ хоб накарда, асрору рамзи дилмондагиятонро пеши худ тањлил кардам. Ва тамоми рухдодњои рўзњои охирро аз парвезани хаёл гузаронида, оќибат сабаби сард гардидани муносибататонро даќиќан дарёфтам. Њатто аз љой парида, дод задам: «Эврика, эврика». Њамсарам тарсидаву ларзида аз хоб бедор шуда, норозиёна сўям нигоњи тањдор афканд:

- Чият шуд? Сиёњї пахшат кард, чї бало? Худо бигў, азизу авлиёњоро ёд кун. Эњ…

Ва рўяшро дигар љониб гардонида, ба хоб рафт.

Њо, њо, сабаби хафагиятон, љони ширин, бароям рўзи равшан барин маълум шуд. «Њай бекаллае, њай беаќле, њай содаи гуле!» - худро сазо додам ман. Ана, ришта дар куљо гирењ хўрда будааст! Сешанбеи њафтаи дуюми моњи май њама якдилу яктан чун одат ба кор банд будем. Нависонавис, тањрири номањо, охир, шумораи навбатиро бояд мебаровардем.

Ногоњ… садои шараќќосу тараќќос баланд гардид. Гурум-гурум, болою поён давидани њамкорону кормандони идорањои њамсоя сар шуд.

Ња, хотиррасон бояд кунам, ки муассисаи мо дар ошёнаи сеюми бинои аз давраи Шўравї бозмонда, ки хеле куњнаву фарсуда ва садамавї аст, љойгир аст.

Воќеаи маълум: заминларза.

Ана, дар њамин њолат ман (охир, љон ширин аст, медонед- ку!) аз њама пеш хез зада, аз поѓундањо поён шудам. Замин сахт мељунбид. Дил дар ќафаси синаам гуп-гуп мезад, парвои шумо њам надоштам. Нињоят, ба сањни њавлї баромада, оњи сабук кашидам.

Фављи одамон дар сањн мушаввашхотиру рамида, аз чї бошад, ба осмони каб-кабуд менигаристанд.

Дар байни одамон шуморо надидаму яке ба ёдам расидед. Азизи ман, шумо баъди лањзањое тўлонї аз дари бино берун омадед ва каноре рафта, бо табъи гирифта рост истодед. Ман кебида-кебида ба шумо наздик шуда:

- Азизам, љонаки ширинам, шумо магар сахт тарсидед? – пурсидам.

Шумо њарфе дар посухам ба забон наовардеду ѓазаболуд аз ман дур шудед.

Ман аз нигоњи чашмонатон ин маъниро хондам:

“Љонатон ин ќадар ширин будааст, ки маро њатто ба ёд наовардед. Э, садќаи мардию фидокорї шавед.”

Аммо ман аз ин њама њељ парвое надорам. Ба шумо амр медињам, ки аз ман њаќќи ранљидан надоред.

Ба шумо њељ кас њаќќу њуќуќи хафа шуданро надодааст.

Ман шуморо аз дилу љон дўст медорам.

Зани дуюми ман мешавед, тамом - вассалом!

МОЉАРОИ ТАСМА

- Аз тамоми њодисаву рухдодњое, ки ба сари банда омадааст, шояд инаш аљибтарину шавќовартарин (албатта, барои шунавандаю хонанда!) ва дар зимн, нисбат ба худам тавонкоњтарину пуразобтарин ба шумор равад,- лаб ба гуфтор кушод собиќ омўзгори дабистони русто Муњаммадлатифи Муњаммадшариф ва афзуд:

-Аммо дар чанд љое, ки ин «мољаро»-ро бо тамоми љузъиёту лањзањояш наќл кардам, сомеъон хандиданду хандиданд, то он андоза, ки шикамњоро доштанду аз чашмонашон ашк беист љорї шуду љорї. Ман њикояти он лањзањои ба маргу љон кандан баробарамро бо тааннию муфассал, бе њељ обуранги бадеию аз ќавле, «пардозу сифатчинї» наќл мекардаму њозирин, лабонашон дар тасарруфи ханда: «Э, зинда бошї, бо ин дурўѓбофињояте, ростї, дар обу тоб додани сухан устухон надорї, - мегуфтанду механдиданд њамон. Ростї, дар ин ќиссаи булаљаб, ки дар тасаввур намеѓунљад, њељ љойи суханбофию корбурд аз тахайюли бадеї вуљуд надорад.

Аммо њар гоњ ки маљбурам мекунанд, њамин воќеаро наќл кунам (дар зимн, хотиррасон бояд кард, ки дар дења аз ноќилону сухангўёни мумтозу соњиблаё-ќат мањсуб меёбам!) дигарон тадриљан ба хандидан майл мекунанду худам њар як лањзаи «љонситон» -и он рухдодро пеши назар оварда, на танњо намехандам, балки забонам чу моњичаи аз об берун афтида хушк ва нафаскашиям душвор мегардад. Вале мешавад, ки дар байни наќл ва бо ишораю њаракат ба намоиш гузоштани он азобњои тўлонї (воќеан, ба назару пиндорам он ќадар тўлонї буд, ки ту гўї соле идома ёфту љонамро ба њалќам овард!) ба суолу љойњои нофањми сомеъон посух нагўї? Хуб, асли гап чї будаву дар мењвари ривояти мо чї њодисаи хандадору музњиќ ќарор дошта?

Он тирамоњони соли 2000-ум, баъд аз якуним соли муњољират – мардикорї, аз Русия њамроњи бародарам баргаштам. Эњ, шодию хушњолиямро интињое набуд!

Ончунон сарафрохтаю волоназар будам, ки сарро аз пову заминро аз само њељ фарќ намекардам. Ба ќадри њолу тавонам маблаѓе њам кор карда оварда будам, ки аз ин хотир ба саломи ину он њамдењаам базўр алейк мегирифтам. Боз ин ки воќеаю мушоњидањои бешумореро, дар зењн, дурусттару сањењтараш калла, ин «гумбази аќлу хирад» љамъ намудаю барои наќл кардан ба мардуми дењ армуѓон оварда будам.

Хуб, ба сари матлаб баргардем, дањонам гарм шуда, риштаи суханро ба дигар тараф кашола карда бурдаму худ бехабар.

Сари субњи шанбеи њафтаи дувуми моњи октябр њамроњи бародарам ба ќароре омадем, ки мошин ё автобусе киро карда, ба шањр, ба бозори «Шоњмансур», маъруф ба «Зелёний» меравем. Чаро мањз бозори «Шоњмансур»?

Зеро бо хомчўту њисобу раќамзанияњоямон моро хариди бузурге дар пеш интизор буд: на кам аз 15-20 халта орди навъи аъло (ё якум), чанд зарфи калони равѓан, 60-70 кило биринљи хушсифат, макарон (чанд халта), мошу нахўду лубиё, наску марљонак, 5-6 - халтаї пиёзу картошка, сабзї, тарбузу харбуза, помидору бодиринг ва … ба ин монанд гуна-гуна меваљоту хўрданињои лазизу ќанду набот. Ња, аз ёдам набарояд, њамчунин, хариди собуну хокаи љомашўйї, маводи косаю табаќшўйї, дањ-понздањ сатилу кафлес, дегњои кучаку бузург, асбоби љомашўйї, яхдон ва њатман телевизори васеъэкрани «Самсунг» ё «Шваки». Ња, ња, инчунин, гилему ќолин, палосу малос ва… ќисса кўтоњ, дигар ашёву коло дар рўйхате, ки шаб омода намуда будам, сабт гардида буд. Чї мегўед? Тўй доштам магар?! Не-не, њамаи ин харид маънои омодагї ба зимистон ва рафъ намудани камию костињои рўзгорро дошт. Пулњоро бо диќќат, њисоб кардаму баъд ба рўймолча бастаму тањи сар монда хобидам…

Субњ бо автобуси он айём маъруфи «Пазик»-и Абдувољиб, додарарўси бародарам сўйи шањр, даќиќтараш, бозори «Шоњмансур» роњ гирифтем. Њаво софу офтобї, гарму нарм, руњу љон њаловат мекунад. Дил ба шодї омадаву аз нишоти афзун хун дар рагњо мељўшид. Ба бозор наздик шудему Абдувољиб, ки пухтаву таљрибаманд, аз ќавле «гурги борондида» буд, автобусро дар паси иморати сеошёнае, ки замоне омўзгорони кишвар дар ин љо аз такмили ихтисос мегузаштанд, дар майдони фарохе, ки автобусњои зиёде ќатор-ќатор меистоданд, гузошт.

-Автобус њамин љо меистад, -фањмонд вай, молу коло ва анвои ѓизоии харидаатонро бо ароба оварда, дар он љой мекунем ва афзуд:

-Лекин аввал дар ошхонае ягон пиёла чой менўшем, хайр, тањтўл мекунем, баъд ба харид шуруъ. Чї гуфтед?

-Мо розї,-тасдиќ кардем баробар пешнињоди Аблувољибро.-Бо шиками гурусна харид кардану дар бозор ин тарафу он тараф гаштан њељ маънї надорад.

Ба ошхонае, ки дар ќисмати поёни бозор љой гирифта буд, ворид гардидем. Ња, ба хотирам расид, ки Абдувољиб таќрибан ним кило ангури љавзи Роњатї харида буд.

-Бо нони гарми бозорї хўрдани ангури љавзи Роњатї аљаб лаззату кайфияте дорад, - дањон мазза дод Абувољиб ва чою ширинию ќаймоќ, њасибу тухм фармуд ба пешхидмат.

Чойю ширинї (ќанду набот як сў, асал њам буд дар лаълї), ќаймоќу њасибу тухм пайи њам аз гулу поён рафтан гирифт. Иштињо дар ављ. Нони гармаку нарми дастсўзи бозорї зуд-зуд пора шуда, љойи «даркорї» - яшро мегирифт. Баъди холї шудани лаъличаю таќсимињо ба хўрдани ангури љавзи машњури Роњатї шуруъ кардем. Дар омади гап, бояд тавзењ дод, ки ангури љавзи Роњатї на танњо дар ќаламрави љумњурї, њатто дар љањон аз навъњои нодир ба шумор рафта, олимон исбот кардаанд, ки дар таркиби он маводи табиие мављуд аст, ки дар њељ мавзею макони рўйи замин дида намешавад. Њароина, чунин хушобу аз њад ширину болаззат будани ангури љавзи Роњатї ба мањалле вобаста аст, ки дар ќисмати болоии дењаи зикршуда љой гирифтааст. Ангури љавзро на њар шахс истеъмол карда метавонад. Ба одамоне, ки фишорашон баланд аст, билкул нўши љон кардани ин навъи ангур мамнуст. Охир, ба онњое, ки сињат-саломатанду ба гуфте, «чор шикелашон бутун ва бо як њамла думи хукро мекананд», хўрдани ангури љавзи Роњатї душворї пеш меорад. Мазмун, чашми кас сиёњ зада, дил бењузур мешавад. Араќат пахш мекунад, њарорати баданат баланд мешавад. Оре, оре, на њар кас тавони бардошти њазми ин ангурро дорад! Шумо шояд суол дињед, ки ба чї ваљњ ман монанди муњаќќиќон дар хусуси ангури љавзи Роњатї тањлили муфассал анљом додаву маълумоти сарењи илмї пешнињод мекунам? Ња-да, љавњару маѓзи рухдоди мазкур мањз ба њамин ангури љавз вобаста аст. Зеро баъди истеъмоли ангури таърифї, ки бо анвои ширинї, њасибу тухму ќаймоќ ва маска омехта шуда буд, аллакай њангоми дар бозор ба харид шуруъ кардан андак-андак вазъам нољўр шуда, сарам чарх задаву пеши чашмонам пулакчањои ранга ба пайдо омада, оњиста-оњиста дилам бењузуру баданам тасфидан гирифт.

Аммо худро мард гирифтаву дар дил тасалло медодам, ки «сабур бош, Муњаммадлатиф, њамааш мегузарад. Одам-да, гоњо табъи кас хираю хотираш ошуфта мешавад. Иллаташ мизољ. «Иродаатро мустањкам гиру дил ќавї дор…»

Бо азоби алим, гоњ араќ кардаю гање нафасам гирењ зада, њаракати хун дар рагњо суст шуда, базўр-базўр гом нињода, гирифтаабрую парешонавзо бо мадади бародарам ва Абдувољиб харид карда шудему молу колоро ба ду аробаи бузург бор карда, љониби автобус, ки аз бозор таќрибан 200-300 метр фосиларо дар бар мегирифт, равон шудем. Аз думболи аробаю аробакашњо ќадам мезадему њолам вазнин мешуд. Кунун «ба болои сўхта намакоб», ба замми сардарду њарорати баланди бадан, дилбењузурї ва сиёњ задани чашмон, дарди шикам аз худ дарак дода, дар пиндорам рўдањоям ба њамдигар печида, гўё дасте меъдаамро сахт-сахт мефишурду сар медод, мефишурду сар медод, чунонки тубчаи резинии санљиши фишори хуни касеро зер карда, баъд рањо кунанд. Даст ба ноњияи нофам бурда, мехостам дардро фаромўш кунам. Аммо на, печиши рўдањою дарди шикам шиддат меёфт, замину осмон дар нигоњам давр мезад. Дар канори роњи мошингард, лаби љўйи сементї сари ду по нишаста, нафас рост карданї шудам. Лањзае бародараму Абдувољиб аз роњашон монда, ба ќафо мутаваљљењи ман шуданд.

-Шумо рафтан гиред,-фањмондам ба онњо, - њељ гапе нест, ишкам камтар ба дард даромадааст, мегузарад. Ман расида меоям.

Онњо ба роњашон идома доданду дард бо чанголњои берањмонааш шикамамро тагурў кардаву љонамро ба њалќам овардан гирифт. Сўзиши рўдањову меъда тоќатфарсо гардида, ба он андоза вазнин мешуд, ки ќоматро рост карда натавониста, њайрону лол ва ољизу нотавон чї кор карданамро намедонистам.

«Боз ин чї бало буд, ки ба сарам омад? – аз дил гузарондам. - Баднафсї карда, ширинию шарбат, ќаймоќу маска, тухму њасиб, асал ва ангури љавзро ба њам омехта, ба тањи бинї задем. Ана, оќибаташ…»

Њарчанд саъйю азм кардам, неру аз пойю дастонам рафта, хаставу афсурда чанд ќадам бардоштаму дафъатан сари по нишастам. Баъд аз сипарї гардидани лањзањое, ки осмону замин ва љумла мављудот дар нигоњам дилгиркунандаю тазъйиќовар менамуданд, бо мадади бародарам, ки баргаштаву вазъам нигаронаш карда буд, аз љо бархоста, вазнин-вазнин љониби автобус роњ пеш гирифтем. Рўдањо ончунон ба дард даромада буданд, ки ќулдур-ќулдурашон баланд – баланд ба гўш мерасид. Илољи рањої маълум: ман бояд ба халољо мешитобидаму худро аз ин бори воќеан, ноњинљор халос мекардам. Бародараму додарарў-сам Абдувољиб «ту ба њољатхона рафта биё, мо як-ду колои дигари рўзгору латта-путти занона харида зуд бармегардем»,-гуфта маро тасалло дода, бо њам суњбаткунон гом бардошта, сўйи бозор шитобиданд. Ман аз марде, ки ба нињолакону гулу гулбуттањо об мемонд ва ба гумони ѓолиб, боѓбони биное, ки омўзгорон дар он аз такмили ихтиос мегузаштанд, ба њисоб мерафт, мањалли воќеъ гардидани њољатхонаро пурсон шуда, ба кунљи дуртари ин њавлии фарохдоман, ки халољо љойгир шуда буд, шитобидам. Дарди љонситону сангин гоњо ба дараљае ављ мегирифт, ки тамоми рагу паямро як карда, имкон намедодам, ки рўдањо суст шуда, якбора… њамаро расво кунаму шарманда шавам. Лаб тањи дандон ва зери обу араќи фаровон монда, њаш-њашкунон, дабба-дабба ќадам зада, то халољо расидам. Расидаму…

-Уњў, уњў,-дар ин лањза месулфад муаллими Муњаммадлатифи Муњаммадшариф ва ин тарафу он тараф сар мељунбонад. Ва меафзояд:

-Љойи аљиби воќеа акнун сар мешавад. Эњ, хоњ бовар кунед, хоњ не, аз зўрии дарди шикам пойњоям, аз ќавле, «об фароварданд», Ана, њоло њамон азобњои дандонишканро ба ёд меораму њељ боварам намеояд, ки њамин хел њодиса бо ман рўй дода бошад. Худе, ки хоб дида бошам, ё рўъё буд…

Ху-уб, ба њољатхона даромада, хостам тасмаро кушояму њар чи зудтар… бишинаму љонам биосояд.

Аммо… тавре ки гузаштагонамон фармуда-анд, «агар бахт аз одам рўй гардонад, шикаст андар шикаст ояд, ё камбаѓала дар болои асп саг газидааст». Боз намедонам…

Тасма кушода намешуд, аниќтараш, сагаки оњанин (шояд тунукагин)-и аз ѓилофаки тарафи муќобили камарбанд, ки низ оњанин буд, намебаромад. Ин љо як каме дар бораи њамин тасмаи сабилмонда маълумоти амиќу даќиќтар доданам лозим меояд. Чаро? Зеро маъмулан мо ба камарбандњои муќаррарї, ки оњанаки дароз ба даруни сўрохакњои муќобили он медаромад ва гоњи кушодан он оњанаки дарози ба гўгирдчўб монандро аз сўрохакњо мебаровардем, одат карда будем. Вале «болои сўхта намакоб», њангоме ки аз Русия баргаштам, дар фурўшгоњњои шањру ноњияамон танњо бо тасмањои нав, ки зикрашон болотар рафт, вохўрдам ва маљбур шудам, аз ин навъи камарбанд бихарам. Ња, ња, тасма кушода намешуд, њарчанд тамоми нерую тавонамро истифода карда, хостам сагаки оњанинро аз оњанаки љониби муќобили тасма барорам, намешуд, ки намешуд. Сагаки оњанин ончунон ба дохили оњани муќобил даромада буд, ки бо њељ роњу шева онро кушода намешуд, ки намешуд. Дард акнун афзунтару афзунтар гардида, ба рўдањо берањмона чангол мезад. Давру бари нофамро сўзиши тасаввурнопазире фаро гирифт. Сарам низ тадриљан ба дард даромада, њарорати баданам баланд шудан гирифт. Оре, бењуда нагуфта будаанд, ки:

Чу узве ба дард оварад рўзгор,

Дигар узвњоро намонад ќарор.

Не, кўшишњоям барабасу бењуда буданду ваќт талофї мешуд. Шикамамро дошта, шабењи мубталоёни бемории домана оњиста-оњиста аз мабраз берун баромадам. Аљиб он буд, ки дарди шикам боло мегирифту боло ва лањзањои охирини… чї гўям, аз ин балою шармандагї халос шудан фаро мерасид. Чї кор карданамро надониста, аз ин канори њавлї ба он канораш, ба назди автобус омадам. Аз бародараму додарарўсам њанўз дарак набуд. Ба автобус, боз њам лаб зери дандон, базўр по монда, чашмонамро пўшида, оњувоњкунон ворид шудам. Тољиддин, ки дар синну сол 5-6 сол аз ман хурдтар буду њамроњи бародарбузургаш Шарофи агроном бо мо дар бозор њамроњ шуда, «нуран ало нур шуд», Худо росту дуруст овард, ки бо шумо вохўрдем, барои гузарондани маъракаи оши чили кампири модар харид кардан лозим»,-гўён бо хариди меваю сабзавот, тарбузу харбуз, бодирингу помидор, гашнизу пиёзу шибит, анвои гуногуни бењисоби меваљот ва орду равѓану биринљу аз ин табор маводу колои ѓизої салони автобусро пур карда буданд, вазъи тоќатфарсои маро дида:

-Ња маълим, чї воќеа? Тинљист ё…-гўён сабаб пурсид.

-Њолам бад, ногуфтанї,-базўр лаб во карда пичиррос задам.-Шикамам ба дард даромадааст. Лекин гап сари он ки…

Тољиддин китф дар њам кашид:

-Ба њољатхона нарафтед?

-Медонї, ошно гап сари он ки тасма кушода намешавад. Ку, ту як бин, шояд њилаи кушодани онро медонї. Ин лаънатї аз тасмањои мўди нав аст. Барои њамин…

-Кани, биё, як бубинем, -гуфт Тољиддин ва ба камарбанди шимам чашм дўхт. Вай хост сагаки оњанинро бикашаду аз оњанаки муќобил озод кунад, вале њарчанд љањду талош кард, муроде њосил нашуд. Баръакс, бо ин тарафу он тараф кашидани тасма сўзиши шикамам, ки пуфаквор дамида буд, шадидтар гардида, љонам ба њалќам омад.

-Бас, бас, кифоя,-базўр овоз баровардам ва бар нишастгоње худро њаво додам.

-Ин тасма аз тасмањои муќаррарї набудааст, -дар илољи кор тадбир наёфта ѓурунгид Тољиддин. – Њељ кушода намешавад. Сагакњо ба њам сахт часпидаанд. Ман њам њайрон.

Ва Тољиддин гўё роњи рањої аз ин «муаммо»-ро баногањ дарёфта бошад:

- Њо, ана, автобусњоро дидї, -ба дасташ ба девори баланди рў ба рў, ки дар шафати он ду-се автобус ва дар атрофаш одамони зиёде љамъ омада буданд, ишора кард:

-Онњо, савдогарон аз роњи дуранд. Аз бозори «Зелёний» молу коло харида, бурда дар ноњияи худ мефурўшанд. Назди онњо рафта, аз ягон љавонтараш мадад пурс. Шояд бахтат омад мекунаду тасмаатро кушода, љонатро аз ин бало мерањонад.

Ман аз рўйи таъбири «дар ноумедињо басе умед аст, поёни шаби сиёњ сафед аст» амал карда, дардро фурў нишонда, бо азобњои алим аз автобуси Абдувољиб поён шудам ва беморгуна љониби савдогарони кўњистонї рањсипор шудам. Вазъамро ба чанде аз љавонтаринашон шарњ ва тасмаамро ба онњо нишон додам. Онњо низ дар илољи боз намудани камарбанд нотавон монданд.

-Инхелашро бори аввал мебинем, -гуфт яке аз онњо ва ба шимаш, ки бо рўймоли алвонї баста шуда буд, даст бурд:

-Мо тасма-пасмаро истифода намекунем. Бењтарин восита рўймол аст, ки даври миён мебандию роњат мекунї. Бастану кушоданаш беташвиш аст.

Њарфе нагуфта, «куљо донанд њоли мо сабуксорони соњилњо», гўён дар байни њавлї музтару њайрону дањонво ва ољизу бечора ба чор тараф менигаристам. Оре, њоли зору нобасомони хешро танњо худам медонистаму Худои болои сар. Дар њамин њол фикре ба маѓзам хутур ва кулбаи ќалбамро равшан намуд.

«Ягон кордча ёфта, нўги тасмаро буридан даркор. Дигар роњ нест, хайр, як тасма будааст, садќаи сар».

Аз Тољиддин кордча пурсидам, надоштааст. Боз ба назди савдогарони кўњистонї рафта, аз онњо кордча пурсидам.

Воќеан њам, бахт аз ман рўй гардонда будааст, ки њељ яке аз онњо низ бо худ кордча надоштаанд. Дард афгору сарафкандаам карда, аз шиддати печутоби рўдањо ба девори баланд такя карда, бо тамоми неру имкон намедодам, ки рўдањо суст шуда… шимамро расво накунаму шарманда нашавам.

Нињоят, «ба маќсад мерасад љўёи ком оњиста-оњиста», гўён роњ гирифтам ба сўйи бозор. Охир, аз бародараму додарарўсаш дараке набуд, ки набуд. Куљо шуданд онњо? Шояд илољи рањої аз ин «фољиа»-и ба сарам омадаро онњо меёфтанд? Чанд ќадам зада будам, ки аз пеш Шарофи агроном, бародарбузурги Тољиддин баромада, њоло ман њарфе ба забон наоварда, вай, ки аз думболаш аробаи пурборро аробакаши миёнасоле кашола карда меовард, бо тааљљуби ошкоро:

-Ња, муаллим, -гуфт, - тинљист? Ранги рўят мисли дока сап-сафед кандагї метобад. Офтоб задагї барин, ё ягон касали…

-Медонед, акаи Шароф,-арзи њол кардам ман, - шикамам таќрибан ним соат шуд, ки сахт ба дард даромадааст. Њољатхона рафтам, лекин…

-Чї «лекин?»

-Тасма кушода намешавад. Ин аз тасмањои навбаромад аст.

-Медонам, медонам, -бо аломати тасдиќ сар љунбонд Шароф-агроном.-Ба ман гўед, ки чї кор кунам?

-Њељ чиз, фаќат ман пурсиданї, ки кордча доред?

-Кордча?

-Ња, кордча.

-Не, мутаассифона, кордча надорам. Лекин ман фањмидан мехостам, ки кордчаро чї кор мекунед?

-Бо кордча сари камарбандро бурида, аз ин «бало» халос мешавам,-фањмондам ба ў.

-Наход, як тасмаи навро бурида, њайф кунед-а, -таассуфу дареѓ хурд Шароф ва сўйи автобус гом бардошт, аробаи пурбор аз ќафояш.

Њамин дам аз он канори роњи рў ба рўи Донишкадаи такмили ихтисоси омўзгорон бародарам Шоњин намоён шуд, ки ду халтаи калон – калони селофании пурбор дар даст шитобзада ќадам мезад.

«Хайрият,-зери лаб пичиррос задам ман, Шоњин омад, вай пухта аст, роњи «наљот»-и маро аз ин «вартаи махуф» меёбад. Ба ин њељ шакку шубња нест. Њангоме ки Шоњин ба ман наздик шуд, хостам давида-давида як халтаи пурборро аз дасташ гирифта, ёрияш расонам, аммо… беихтиёр пеши чашмонам сиёњ зада, дасту пойњоям батамом суст шуда, аз ноилољї рўи роњ сари зону амонат нишастам. Шоњин зуд халтањои пур аз латтаю матоъњояшро аз даст гузошта, пурсид:

-Чї воќеа, ака? Мазаат нест? Ба бўйи заказои занак дертар кардам. Наѓз нашуд.

Овозам гирифта, базўр-базўр калимањоро ба забон оварда, њодисаро бо тамоми љузъиёташ наќл кардам. Вай бо таассуф сару даст афшонда.

-Хез, як зўри дигар зан,-гуфт, - то назди автобус расем, як бало карда, аз ин тасмаю аз ин «рўзи сиёњ» халосат мекунем.

-Њо, њо, мард бош, ака, мард.

Билохира, то назди автобус расидему ман аз шиддати дард баданамро ба автобус љафс карда, то ки шимамро расвою бадбў накунам, бо њазорон азоб, араќ аз сару рўям рез-резон, сархам, ба умеду муттакоям - бародарам Шоњин менигаристам. Вай борњояшро дар автобус љо ба љо карда, наздам омад.

-Аљоиботи оламро бин, дар як шањри калон як кордча наёбї – а, - тааљљубашро пинњон надошта, баланд овоз баровард вай ва аз тасмаам дошт.

Њарчанд зўри бозуяшро истифода кард, сагаки оњан кушода нашуд. Азбаски Шоњин пањлавону фарохшона ва тахтапушташ, аз ќавле, заминро надида буд, аз нўги тасма дошта, бо тамоми неруяш зўр заду кашид, зўр заду кашид…

Дар ин зўр задану кашиданњо баногоњ тасма канда шуду ман чанд ќадам онсўтар ба пушт рўи замин афтидам.

Як нўги тасма дар дасти бародарам Шоњин, нўги дигараш дар дасти ман, бархоста, нафаси сабук кашида, љониби њољатхона давидам.

ЊАЗЛ

Дар корхонаи мо, ки коргаронаш ба чопи китобњои гуногун машѓуланд, тарроњ Ризои хурдљуссаи доимо серњаракат, ки таќрибан 30- сола мебошад, бо њазлу зарофат ва наќлњои муболиѓаомезу пуробурангаш маъруф гардидааст. Аљобати кор дар он аст, ки мо ба суханони шўхиомез ва њикоятњои бофтаю сохтаи вай, азбаски бо љиддият ва эътимоди амиќ наќл мекунад, нохудогоњ бовар мекунем. Бовар мекунему баъд аз гузашти чанд муддат аз воќеият дур будани он њама маълумамон мегардаду «э намурї, Ризо, ба њамин дурўѓњоят»-гўён» ўро сабук мазаммату мекунему худро тасалло медињем. Њарчанд ў наќлњои аз воќеият дурро рўзњои дигар њам идома медињад, чї сирру мањорати хосаи ќиссагўйї дорад, ки мо боз ба «домаш» меафтем, боз фиребашро мехўрем. Ана, баъд вай шакарханде дар лаб изњор медорад, ки шўхие кардааст, то моро бихандонаду хастагиямонро рафъ бисозад. Ин пагоњї низ табъи Ризо болидаву чењрааш шукуфон ва лабонаш пуртабассум буд. Гоњ паси миз нишаста, дар компютер кор мекарду гоње беќаророна аз љо бархеста, каф ба каф мезад ва хушњолона садо медод:

-Ана, оќибат мурѓи бахт ба сари мо њам менишастааст. Ња, охир, мо аз кї камї дорем?

Ва меафзуд;

-Худо, ки дод, намегўяд, бачаи кї њастї!

-Ња, ња!

Мо, њамкорон, аз ин таѓйироти ногањонї, ки дар рафтору кирдори Ризо, ки пайваста машѓули љо ба љо намудани матолиби ину он китоб ва суратњо, ваќти сархорї намеёфт, ба амол омада буд, њайрону шигифтзада ба маънии он ки «ба ў чї воќеа рўй дода бошад?» як-як, ду-ду дар дафтари кориаш љамъ омада, сабаби хушњолию «заминро аз осмон фарќ накарданаш»-ро пурсон шудем.

-Ман чанде пеш ба шумо гуфта будам, ки як орзу дорам,-ба берун чашм дўхта, сухан оѓоз кард вай. - Он њам харидани автомашинаи сабукрави тамѓаи нав буд. Оќибат орзуям љомаи амал пўшид.

Ин пайки хушро расонда, Ризо аз чї бошад, аз паси тирезаи ошёнаи сеюм (идораи мо дар њамин ошёна љойгир аст) ба берун асроромез дида дўхта, табассум аз лабонаш канда намешуд.

-Мошин харидам гўй,- ба хурсандияш шарик шудем мо ва кунљковона пурсон шудем:

-Агар махфї набошад, кадом навъашро харидї?

-Бењтаринашро,- сањл љиддинамо посух дод Ризо,-Тойота-кемри, рангаш сиёњ.

-Наздиктар биёед, ба шумо нишон медињам.

Вай аз берун, аз сањни корхона чашм намеканд.

Мо ба ў наздик шуда, гўё сањни фарохи назди корхонаи боазамати китоббарориро бори аввал медида бошем, ба берун нигаристем.

-Ку, нишон бидењ, мошинат дар куљост? Њай лоф задї-да!

Ризо ба дасташ ба канори рости сањни корхона, ки якчанд мошин пањлуи њам љой гирифта буд, ишора кард:

-Њо, ана мошини байнангиро дидед?

-Кадомашро мегўї?-њайрон шудем мо.

-Мошини сеюм, худаш маълум-ку!

«Тойота-кемриљон»-и ман. Бубинед, аз дур чї тавр ялаќќос мезанад. Њамин хел не? Э, балоша гирам!

Мо бо диќќат ба ќатори мошинњо нигариста, воќеан, «Тойота-кемри»-и сиёњранги ялаќќосиеро дида, аз њайрат дањонамон воз монд.

-Ин бача шўхї надорад, -лаб ба тањсин кушодем, ростї, соњиби «Тойота-кемри» шудааст.

Бо вуљуди ин, банди њайрату тааљљуб ва нобоварї ба њамдигар менигаристем.

Охир, бо як маош вай, Ризо, чї тавр тавонистааст, ки чунин автомашинаи гаронбањо бихарад? Э не-е, њељ имкон надорад. Боз кї медонад?

-Нархи «Тойота-кемриљонат» чанд пул будааст?- тањковї кардем мо.

-Э, бо маблаѓи калон харидам,-даст афшондаю бо оњанги љиддї ва ифтихоромезу пуртантана фањмонд Ризо.-Хайр, акаам ёрдам кард, боз мўйсафеди падар аз пули пасандозњояш ба болояш монд. Муњим ин ки, ман ба орзуям расидам.

Ва дафъатан каф бар каф зад:

-Эњ, чї хел хушбахтам ман! Охир, соњиби мошин, боз «Тойота-кемри» шудан, шумо медонед, чї лаззату кайфияте дорад?

-Ќанд зан, офарин!-ба таърифу тавсифи Ризо гузашт муовини раиси корхонаамон.-Хуб ѓайрат кардї! Медонї, ман таќрибан 15 сол зањмат кашидаю љон коњонда, аз шиками худу кўдаконам зада, сарфа карда, маблаѓ љамъ намудаму оќибат «Опел-астра» харидам, он њам куњна. Худо додааст ба ту, якуякбора соњиби «Тойота-кемри» шудї.

-Хайр, канї, корро ба њоли худ монда, дар ин љо љамъ шудаед, тинљист?-аз остонаи дари њуљраи кории Ризо овози раисамонро шунида, нигоњамонро аз берун, аз сањни корхона љамъ карда, ба љониби он кас нигаристем.

-Имрўз рўзи саид, метавон гуфт, таърихист,-хандида бо эњсоси хурсандї гуфт муовини раисамон, айнакашро ба чашмаш наздиктар бурда.

-Медонед, муњтарам раис, Ризо мошин харидааст. Мо бовар накардем, аммо вай савганд хўрд.

-Наход?-њайрон шуд раисамон, канї, канї, фањмем, чї хел мошин будааст?

-«Тойота-кемри»,-баробар хитоб кардем.

-«Тойота-кемри»?-њайронтар шуд раисамон, љавони болобаланди таќрибан 30-35-сола,

-Муборак бошад, муборак бошад!-тањсин хонд вай ва луќма партофт:

-Хайр, «Тойота-кемри»-ро кай мешўем?»

-Зиёфатро мегўед, раис?-ќадре њаяљономез пурсид Ризо.

-Ња, боз чиро дар назар доштем, ба фикри ту?

-Гап нест, ман шуморо ба дења, ба хона таклиф мекунам. Дар ќатори кабобу ошу ќурутоб аз моњибирёни таърифии Кофарнињон тановул карда, њай лаззат мебаред, - баланд-баланд хандида, суханони раисро тасдиќ кард Ризо. Ва боз њам, аз чї бошад, асроромез ба берун чашм дўхт вай.

-Хайр, мебинем, мебинем, њимматата,-гуфт раисамон ва сар љунбонд:

-Агар ин њама дурўѓи навбатият набошад.

-Не-не, Худо занад, ки ман дурўѓ намегўям. Охир, дурўѓ-торикии имон аст, гуфтаанд,- якравї кард Ризо.

Аммо баъди чанде овозаи мошини нав харидани Ризо ба гўши њамсоягони мо-маркази технологияи иттилоотї њам расида будааст, ки чанде аз кормандони љавони он, ки шиносони дерини Ризо мебошанд, дар роњрав пайдо шуда, ба њуљраи кории вай сар халонданд. Ризоро муборакбод намуда, ќарор доданд бегоњ баъд аз анљоми кор аз наздик мошини «Тойота-кемри»-и ўро дида, бањо хоњанд дод. Ин фикри онњоро мо низ љонибдорї намудем. Ризо бепарвоёна «бошад, ман њамроњи шумо, боз нагўед, ки дурўѓ мегўяд, гурехтаву думро хода карда, - гуён њамаамонро дилпур намуд.

Њоло њам иддае аз њамкорон ба ин гуфтору кирдори Ризо нобоварона, бо шакку тардид менигаристанд. Дар байн Расул, муњаррири техникии коргоњ, ногањон аз Ризо озмоишкорона пурсид:

-Ризо, мо ба бовар кардан бовар мекунему лекин мехостем, калиди њамон «Тойота-кемри»-ятро як бор нишон медодї? Охир, гуфтаанд-ку, гумон аз имон људо, боз ин ки шунидан кай бувад монанди дидан.

Ризо сањл беќарору бесаранљом шуда, дубора ба тиреза наздик омад.

-Ње, аљаб гап мезанед, шумо,-«кафид» вай. Мегўед,ки шунидан кай бувад монанди дидан». О, ба шумо мошинро нишон додам, њо ана, дар сањни корхона, аз тарафи дасти рост, сеюмаш «Тойота-кемри»-и ман. Ялаќќос зада истодааст. Њар ќадар дилатон мекашад, аз њамин љо тамошо кардан гиред. Шарту ќавл њам кардем-ку: бегоњ баъди анљоми кор аз наздик рафта, наѓзакак тамошо мекунед. «састаяниша» худатон бањо медињед. Боз чї лозим ба шумо? Ба Худо, намефањмам.

Ва лањзае шабењи он ки ранљида бошад, хомўш монда, даст ба љайбаш бурд:

-Дар бораи калид бошад, њољати гап нест,- вай намоишкорона калидеро бароварда, бо нўги ангуштон дар њаво бозї доронд:

-Балоша гирам, мана калиди «Тойота- кемриљон»! Лекин агар… ба ман бовар накунед, ихтиёратон. Мошин харидем гуфта, заб дар бало мондем-ку!

-Ќабул, ќабул,-оромона суханони Ризоро тасдиќ кард Расул.-Ош шавад, мошинат фаќат дар рўзњои хурсандї, дар тўю тамошоњо хизмат кунад! Њамин тавр, пас аз табрику шодбошии Ризо ва эътимоди амиќ њосил кардан дар хусуси он ки вай дар њаќиќат мошин харида, соњиби «Тойота-кемри» шудааст, ба њуљрањои кории худ ворид гардидем… Бегоњї бо анљом ёфтани рўзи корї мо, њамкорон, мувофиќи ањди бастаамон аз зинањои ошёнаи сеюм поён шуда, њамроњи Ризо ба сањни корхона баромада, оњиста-оњиста љониби ќатори мошинњое, ки дар байнашон «Тойота-кемри»-и сиёњранг ќарор дошт, рањсипор гардидем. Њангоме ки ба мошинњо наздик шуда, давру бари «Тойота-кемри»-ро ботааммуќ назорат карда, акнун аз Ризо хоњиш карданї будем, ки дарњои мошинро кушояду дохили онро низ бафурља муоина кунем, ки марди миёнаумри таќрибан 65-солаи ќоматбаланди мўйсараш равѓанхўрдаро, ки дар тан костуму шими сиёњ, куртаи сафеду галстук ба гардан дучор омадем, ки хандон ба мо менигарист:

-Хайр, хуб тамошо кардед, маъќул шуд? - суол кард ва ба љавоби мо мунтазир нашуда афзуд:

-Пешакї гуфта монам, боз хафа нашавед, ман мошинамро намефурўшам. Бачањо чанд дафъа мошинњоямро фурўхта, навашро хариданд. Дигар ќавл додам, ки мошин намефурўшам. Њамин «Тойота-кемри» хизмат кардан гирад, он тарафаш Худо подшоњ. Аз њайрату хиљолат чї гуфтанамонро надониста:

-Не, бепарво бошед,-узр пеш овардем, мо.- Њамту барои худамон… э. э. вай… тамошо кардем. Њамин хел мошин хариданї њастем. Ња-а…

-Њељ гап не,- хандаи малењ дар лаб ба «Тойота-кемри» нишаст мард ва муњаррикро ба кор даровард:

-Саломат бошед!

Мо ба Ризо, ки каноре аз шиддати ханда хам шудаву шикамашро дошта, аз ќавле, «аз ханда рўдакан гардида буд» менигаристему аз зудбоварию содагї ва бо доми навбатии наѓмаю усули Ризо афтиданамон шармамон омада, њарфу калимаи сазовору обдор намеёфтем, ки ба Ризо «нисор» намуда, диламонро холї кунем. Танњо чун њарваќта «Э намурї, Ризо, бо њамин дурўѓњоят», гўён ўро накуњишу худро тасалло медодем…

«ШОГИРД»

Олим Олимзода, ки дар кадом як мактаби олии пойтахт дарс мегуфту соњибунвон буд (доктори илм, профессор, физики шинохта), дар истгоњи дења мунтазири мошинњои роњ меистод, ки баногоњ дар наздаш мошини сабукрави тамѓаи «X-6»-и наппа-нави сиёњи ялаќќосї ќарор гирифт. Дарро ронанда боз намуд ва ба чењраи муаллим дида дўхта, лабонаш ѓарќи табассум хитоб намуд:

-Марњамат, устод, бароњат бинишинед.

Пас аз ањволпурсї маълум гардид, ки ронанда, љавони ќадбаланди 30-35-сола, мўйњояш шонахурдаи равѓанї, айнаки сиёњ дар чашм, бо либосњои наву мўди замонавї Рањимбек, писари Саидбек, набераи бобои Љўрабек будааст, ки муќими шањри Маскав асту ба тиљорату савдо дар он шањр машѓул.

-Э устод, устод,-афзуд бо хушњолї Рањимбек, хеле шуд, ки шуморо вонахўрда будам. Охир, шумо кам не-ѓам не 5 сол ба мо дар мактаби дења дарс дода будед. Мо як умр агар хизмати шуморо ба љо орем, кам аст. Њаќќи шумо бар мо зиёд аст.

-Њељ љойи ташвиш надорад ин њама,-чашм аз роњ наканда посух дод Олим Олимзода, -Мо аз шумо хурсанд њастем, муњим ин ки њар љо бошед, сињату саломатии шумо барои мо давлат аст, шогирд.

Аснои њаракат дар роњ банохост нигоњи чашмони Рањимбек ба љузвдони устодаш афтид, ки рангбохтаю фарсуда ба назар мерасид.

-Устод, сумкаатон хеле кўњна шудааст-ку,- дилсўзона гуфт шогирд.

-Шумо одами чор кас мешинохтагї, обрўю ифтихори дењаи мо чї ки, љамоату ноњия, балки љумњурї њастед. Ба шумо бардошта гаштани сумкаи кўњнаю фарсуда намезебад.

-Ман, Рањимбекљон, ростї, ба сумкаам эътибор њам намедињам,- бепарво гуфт муаллим ва илова кард:

-Лекин шумо ишораи хуб кардед, сумкаи нав харидан лозим. Ња-а…

-Шумо дар ин бора фикр њам накунеду ташвиши зиёдатї њам накашед,- бо оњанги дилпурона ба суханаш идома дод Рањимбек.

-Ман аз Россия чанд сумкаи мўди нав овардагї. Чунон зебову хушранганд, ки бо љилои худ чашм мебаранд. Дар байни ин портфелњо махсус ба шумо мезебидагияш њам њаст. Бегоњ-пагоњ њатман оварда ба шумо њадя хоњам кард, устод. Дар ин бобат бепарво бошед.

Олим Олимзода аз хушњолї чењрааш шукуфта, бо миннатдорї љониби Рањимбек нигарист:

-Рањмат, писарам, саломат бошед. Лекин гуфтам-ку, ташвиш накашед њам, мешавад. Як сумка-да, насиб кунад, мехарем.

-Э, не, не, дар ин хусус дигар њарфе ба забон наоред. Масъала њал, тамом – вассалом.

Сумкаро пагоњ ё бегоњ ба шумо мерасонам, устод.

…Бегоњ аз кор баргашта, Олим Олимзода њељ таѓйироту дигаргуниро мушоњида накард. Аммо, содаю зудбовар, ки буд, ба ёдаш Рањимбеку љузвдони наву таърифияш расиду лабханде кард…

Рўзњо яке пайи дигар тирвор мегузаштанду аз Рањимбеку љузвдонаш хабареву дараке набуд. Баъдтар муаллим огањ гардид, ки аз рафтани Рањимбек ба Русия ду њафта пушти сар шудаасту ў бехабар.

Ингуна таќрибан баъди сипарї гардидани соле боз дар истгоњи дења муаллим Олим Олимзода интизори мошинњои роњ буд, ки мошини сабукрави тамѓаи «Икс»-и нави пурљило наздаш ќарор гирифт.

Дарро муаллим худ кушода, шогирдаш Рањимбекро паси чамбар дида, аввал каме њайрон шуду сипас хушњолие фаро гирифташ. Пас аз ањволпурсї Рањимбек фањмонд, ки ба хабаргирии падару модарашу бародаронаш омадааст. Аз сумкаи ваъдагї умуман, гап накушод.

-Ба кор рафта истодаед?-пас аз хомўшии ба миён омада пурсид Рањимбек. Хаёлам, њоло њам дар донишгоњ дарс мегўед-а?

-Дар донишгоњ дарс мегўяму лекин њоло дар рухсатиям,-шарњ дод Олим Олимзода ва афзуд:

-Дандонњо ѓам дода истодаанд. Сол, ки рафт, дандон мерезаду мўят сафеду чашмат хира мешавад…

-Чї, шумо дандон карданиед?-бо ќиёфаи љиддї кунљковї кард Рањимбек.

-Ња, њамин хел ният дорем.

-Шумо, устодљон, дар ин бобат парво накунеду зиќ нашавед. Ман худам шуморо бурда, дар духтури шинос дандонњоятонро нав мекуно-нам. Аз хусуси маблаѓаш њољати гап нест. Мо, устоди азиз, ба шумо њамин ќадар хизмат накунем, айб нест магар? Дандон асоси зиндагист, устод.

Шоир бењуда нагуфтааст-ку:

Зиндагонї бо зану дандон бувад,

Бе зану дандон љањон зиндон бувад.

-Худи пагоњ ман шуморо хабар гирифта, аз пайи кор мешавем. Бадин тариќ, як пагоњ чї ки, дањ пагоњ дар як пилк ба њам задани чашмон гузашта рафту аз Рањимбек хатту хабаре нашуд. Дар хусуси пизишки шиносашу дандонњои нави устод Олимзода табиист, ки њољати гап њам набуд.

Маълум шуд, ки Рањимбек кайњо ба Русия баргаштаасту боз њам Олимзода аз рафтани ў бехабар мондааст.

Соле баъд (шояд бо амри тасодуф бошад!) боз Олим Олимзода дар истгоњи дења мунтазири наќлиёт азми ба кор рафтан дошт, ки мошини тамѓаи «X-класс»-и наву оњарии пурљило наздаш ќарор гирифт. Дарро кушода, (воаљабо!) Рањимбеки шогирдашро дид, ки хандаи дандоннамое чењраашро фаро гирифта (дандонњояш болою поён тилло буду медурахшид), аз паси айнаки тира ба ў менигарист.

-Марњабо, устоди азиз, марњабо,-ханда дар лаб муроот кард Олимзодаро шогирди «бовафо»-яш.

-Чї њол доред? Хубед?

-Хубам, хубам,- изњор намуд устод ва ба кабинаю салони мошин ишора кард:

-Муборак шавад, мошини нав. Дуо мекунем, ки њамеша дар рўзњои тўю хурсандї хизмат кунад.

Пасон Рањимбек аз Олимзода пурсон шуд, ки чї ташвишу гирифторињое дорад. Олимзода фањмонд, ки њама корњояш хубанд, њељ ташвишу мушкиле надорад.

-Фаќат, - ба ёдаш чизе расид, ки хитобид вай, њоло аз пайи чопи китоби навам њастам. Китоби калон, маљмуи маќолањои илмии солњои охир навиштаам аст, ин китоб.

-Ана чоп кардани ин китобу харољоташ ба зиммаи ман, устодљон,-бо тафохур гуфт Рањимбек. –Ман аз ин проблема кам-кам хабар дорам. Медонам, ки барои тайёр кардану ба нашр расондани китобе маблаѓи калон зарур аст. Њамин маблаѓи чопи китобатон тани ман. Чї гуфтед, устод?

Њангоме ки Олимзода дар маркази шањр аз мошин поён мешуд, Рањимбек бо овози баланд:

-Устод, пагоњ ман шуморо хабар мегирам, бепарво бошед.-гўён дарро пўшид…

Пас аз гузаштани соле боз њам Олим Олимзо-да дар истгоњи дења мунтазири мошин, озими шањр буд, ки тифоќо сабукрави тамѓаи «А»-И боазамате наздаш ќарор гирифт.

-Рањимбек? –дарро кушодан замон шогирдашро паси чамбар дида, беихтиёр нидо баровард муаллим. –Аз Русия баргаштед?

-Њо, устодљон, хабаргирї омадам, -посух дод Рањимбек. Ва ба суханаш идома дод:

-Њолатон хуб аст, устоди азиз? Ба шањр, ба кор равонаед?

-Ња, ба кор рафта истодаам, -гуфт Олим Олимзода. Баъди каме хомўшї ба шогирдаш тавзењ дод, ки се рўз баъд зодрўз дорад.

-Э, табрик, табрик, устодљон,- хандида гуфт Рањимбек. Нафањмида мондам, хуб нашудааст.

-Хайр, њељ гап не, њоло ваќт аст. Худи пагоњ, дер нашуда, ба шумо шиму кастюми нав харида, туњфа мекунам. Ана њамон шиму кастюми гаронбањоро дар рўзи мавлудатон ба бар мекунед. Нуран ало нур мешавад.

Олим Олимзода маънидорона сўйи шогирдаш нигариста, гулў равшан кард:

-Шумо, шогирди азиз, ягон хел ташвиш накашед. Бачањо кайњо шиму кастюм харида, туњфаам карданд. Умуман, бояд донед, ки ба шарофати ваъдањои шумо банда соњиби сумкаи нави ялаќќосї шуда, дандонњоямро нав кунондам. Дар ин байн китобамро низ бо дастгирии шогирдон ба нашр расондам. Њазорсола шаванд, дўстону шогирдони содиќи банда! Аз шумо хоњиш доштам, ки дар зодрўзам иштирок кунед, тамом-вассалом.

-Э рањмат, рањмат, устоди азиз, гўё ки њељ воќеа рух надода бошад, бепарво ба забон овард Рањимбек.

-Њатман дар зодрўзатон иштирок хоњам кард.

Аммо… худи њамон рўз Рањимбек чипта харидаву ба Русия «думро хода кард».

МУНДАРИЉА

Љемпери сабз…………………………………

3

Ошиќи чашмони сиёњ.................................

19

Д ухтарак, бенавої ва фариштањои зарринбол.....................................................

25

Бегона…………………………………………

31

Тадбир………………………………………..

43

Мењри безавол……………………………….

58

Алам…………………………………………..

67

Вопасин лањза……………………………….

72

Навбат………………………………………..

78

Имтињони ќисмат........................................

86

Сарнавишти ду тан……………………….…

108

Хона…………………………………………..

129

Ќассоб…………………………………………

145

“Миёнарав”..................................................

185

Хуш ба њолатон!...........................................

192

Балои охирзамон.........................................

199

«Сизон»........................................................

205

«Азизам, маранљ!»…………………………..

211

Мољарои тасма............................................

214

Њазл……………………………………………

227

«Шогирд»……………………………………..

234

Ба чопаш 00.00.2024 ба имзо расид. Коѓази офсет. Андозаи 54х84,1/16. Љузъи чопии шартї 15.

Адади нашр 150 нусха. _____________________________________________

Дар матбааи ЉДММ «Мењрољ-граф» ба табъ расидааст.

ш. Душанбе кўчаи Айнї 126