МИРЗО САИДЗОДА

НОНИ

ШАРИКӢ

(роман)

ДУШАНБЕ

«ИРФОН»

2026

С-20

Муҳаррир Н.МУАЗЗАМ

С-20 Мирзо Саидзода (Мирзонасриддин). Нони шарикӣ (роман, чопи таҳриру такмилшуда). Душанбе: Ирфон, 2026. ˗ 368 саҳ.

Дар романи «Нони шарикӣ» яке аз мавзӯъҳое, ки дар атрофаш бо гузашти солҳо баҳс кам намегардад, яъне рӯзгори даврони СССР, мавриди тасвир қарор гирифтааст.

Қаҳрамони асар - раиси номвари колхоз Ҷовид Мансуров дар авҷи шуҳрат ҳукми қатл мегирад, аммо аз он мераҳаду даҳ соли умрашро дар зиндон мегузаронад. Инчунин, муомилаву муованати минтақаҳои он кишвари беканор дар мисоли намояндагонашон муфассал ба қалам дода шудааст.

ISBN 978-99985-1-294-8

© Мирзо Саидзода (Мирзонасриддин), 2026.

© МН “Ирфон”, 2026.

Сарсухан

Романи «Нони шарикӣ» (Сад сол бо Русия) давоми романи «Оташ дар хонаи қадим» буда чунин ном гирифтанаш ҳам аз ҳамин ваҷҳ мебошад.

Рӯзгор чунон сурат гирифт, ки дар асри XX мо, тоҷикон, бо халқи рус ва халқҳои дигар ҳафтод сол дар арсаи як давлат бо ҳам зистем. Он ҳастӣ чӣ гуна буд, мо аз он давлат чӣ нокомиҳо дидем ва чӣ дастовардҳое гирифтем? Ҳамин аст дастонаш «Нони шарикӣ». Таҷрибаи он солҳо басо омӯзанда ҳам ҳаст.

Воқеаҳои дар романи «Оташ дар хонаи қадим» зикршуда аз соли 1916 то солҳои 1930-уми асри ХХ-ро дар бар мегирад. Пасон ҳаводиси романи «Нони шарикӣ» оғоз меёбад. Вақте ки ба навиштани роман шуруъ кардам, дар тасаввурам меомад, ки он калонҳаҷм хоҳад шуд. Аммо дар ҳоли ҳозир чунин романро касе намехонад, ба ҷуз онҳое, ки зарур медонанд.

Ин буд, ки аз баҳри навиштанаш баромадам. Вале воқеаҳои дар зеҳнам нишаста, оромам намегузошт. Билохира қарор додам, ки танҳо воқеаҳои марбут ба Тоҷикистонро ба тасвир меораму бас. Дар натиҷа интихоб кардам: Бунёди Вахш, сохтани колхозҳо, қаҳтии он солҳо, азоби деҳқонон (бештар занҳо) дар солҳои ҷанг ва баъди ҷанг ва туҳмати зиёднависии пахта, ки ба иттиҳоми он комиссияи аз марказ фиристода, ин ҷо одамони зиёдеро гирифтори бадбахтиҳо карданд. Аз он ҷумла қаҳрамони марказии асар - Ҷовид Мансуровичро бо буҳтону бадгумониҳо ҳукми қатл доданд. Аммо Маскав ҳукмро бекор мекунад. Ба ҳар ҳол Ҷовид даҳ соли пуразобро дар зиндон ба сар мебарад. Чун он ҷо бо «бадкешону бадҳолон» ҳамроҳ мешавад, тарафи торики давлатдориро дида, тасаввураш дар бораи давлати сохтаашон, ки «ҷоноҷон» меномиданд, дигар мешавад.

Давлати муқтадирро сарварони меросхури навомада бо бесалоҳиятӣ ва худдонамияшон оқибат заъиф карданд.

Ҷовид дар пирӣ вақте мефаҳмад, ки Иттиҳоди Шуравиро барҳам додаанд, андешаҳои зиёде дар зеҳнаш чарх мезананд ва худ ба худ мегӯяд:

«Болшевикҳо тавонистанд давлати номдоре созанду худнамоӣ кунанд. Вале пас за гузаштани ҳафтод сол фарзандони раҳгумзадаву бебаҳрамондаашон «ин давлат зишт будааст» гуфта, бо айбҷӯиву бадгӯӣ онро шикаст доданд».

Романро баъзеҳо «Аз бадеъият дида, таърих бештар аст» гуфта эрод гирифтанд.

Бояд дарк кард: Ҳар давр сурат, тасвир ва характери ҳалро дорад. Қаҳрамони асар тавре тасвир меёбад, ки он дар чӣ гуна ҷамъият кору зиндагӣ кардааст. Суҳбат, орзуву омолаш ҳам ба ҳамон муҳит ва замон марбут аст.

Дар роман тасвири манзара, ҷузъиёт, характер, андешаи қаҳрамонон ба қадри зарурӣ оварда шудааст. Арза доштани масъалаҳои ҳаёти иҷтимоӣ ва нуктаҳое, ки таърих ва руҳи замонро ифода мекунанд, бозтоб намудани замиру амалкарди намояндаҳои марказ, ки ба вазоратҳову корхонаҳо ҳамчун ҷонишин фиристода мешуданд, ва ҳам таҷрибаву шинохти он мардумони азиятдидаро ки барои ояндаҳо дарс хоҳад буд зарур донистам.

Донишманди арҷманд профессор Иброҳим Усмонов дар мақолаашон дар бораи роман фикре овардаанд: «Романи «Нони шарикӣ» (Сад сол бо Русия) нишон ва роҳи навест, ки адабиёти имрӯзаи тоҷик ба он по гузоштааст».

***

Тавораи чӯбии атрофи хона нест. Ҷои дарвозаи оҳанини ҳавлӣ низ холист. Рӯи ҳавлиро хору хас ва алафи аз гармо зардшудаву кайҳо хушкшуда пӯшондааст. Ду хонаи дарун ба дарун низ дару тиреза надоранд. Шамоли тирамоҳ коғазҳои даридаи китобро, ки баъзе нимсӯхтаанд, дар кунҷе тал задааст. Дар хонаи паҳлу, дар ду тарафи тиреза пору ғарам шудааст, маълум, ки ин ҷойро бекасу бехатар ёфта, хар бастаанд.

Соҳибхона – лейтенант Ҷовид Мансуров, марди бурутдори хушқомат, ки нав аз ҷанг баргаштааст, манзилашро ба ин сурат дида, дилаш таҳ кашид. Ақиб баргашт, оҳи сарде аз сина бароварду худро болои зинаи даромадгоҳи хона партофта, борхалтаашро аз китф гирифт. Лаҳзае беҳаракат ба самте дида дӯхт, буғзи аз қаъри дил ба гулӯяш омадаро фурӯ нишонд, пойҳояшро сахт–сахт ба замин зада, мӯрчаҳои ба мӯзаҳояш часпидаро резонд ва худ ба худ гуфт: «Бар падари ҷангат ҳам лаънату зиндагиат ҳам!» Ӯ нав дарк кард, ки хонааш мӯрчахона шудааст.

Аз дили Ҷовид гузашт, ки дар чор соли ҷанг, ҳатто вақте ки ними ҳамяроқонро баъд аз муҳориба абадӣ болои барфи яхбаста гузошта, афсурдаву озурда бармегаштанд, таскинбахши дилаш ҳамин умед буд, ки рӯзе ба ватани офтобиаш бармегардад, пагоҳиҳо аз хона баромада, лаб-лаби канали обаш равон, ки дуртар аз хонааш буд, қадам зада, дар ду ҷониб заминҳои пахтаашон шукуфону резонро дида, ҳама озори дилаш пасанда хоҳад шуд. Аммо, бибин, ватан бо чӣ ҳоле пешвозаш гирифт. Ҳамдиёрон хонаашро тороҷ карда, дару тирезаашро канда бурдаанд. Сухани пураламаш - «Бар падари ҷангат ҳам лаънату бар зиндагиат ҳам» ба роҳбарони замонаш равона шуда буданд. Охир, онҳо буданд, ки зиндагӣ ба чунин вомондагию парешонӣ расидааст.

Ӯро бештар ҳолати Қӯрғонтеппаи азизаш ба хашм оварда буд. Соате пеш, ҳангоме ки вориди шаҳр шуд, он ба назараш сокиту берӯҳ намуд. Мардуме, ки рӯбарӯяш меомадаанд, ба назар парешон, мушаввашхотир менамуданд.

Сари қадам ба бозор даромад. Он ҷо аз либосҳои гуногун то гилему дигар афзори рӯзгорро мефурӯхтанд. Фурӯшандаҳо аксар занон - ҳам русу ҳам таҳҷоӣ ва маъюбоне буданд, ки даст ё пояшонро дар госпиталҳо монда омадаанд; асобағалҳо дар паҳлӯ мондаю медалҳо ба бари пиҷак овезон, «ягон чиз харед» гуфта, зорӣ мекарданд. Аз хӯрокворӣ дар гӯшае чанд дона тарбуз буду бас…

Ҷовидро овози зане ба худ овард:

– Хато накунам, шумо Ҷовид?!

Як зани мавзунқомати рус, ки дар тан куртаи нимостин дошту жемперашро ба китфаш партофта буд, бо нигоҳи тараҳҳумомези синчакорона рӯбарӯяш меистод.

– Не, хато накардед, – Ҷовид аз ҷояш бархост ва, аз рӯи одат, куртаи аскарияшро ба тартиб дароварда, қадаме пеш ниҳод.

Зан, гардани барф барин сафедашро ба жемпер печонда, гуфт:

– Аз омадани мо ҳам беш аз ду сол гузашт. Хонаи ба мо додаашон низ дар надошт. Ҳанӯз дар солҳои аввали ҷанг дару боми хонаҳои бесоҳибмондаро канда бурдаанд. Баъди чанд ғоратгарро дастгир карданашон ин кор бас шудааст.

Ҷовид фаҳмид, ки ин суханонро барои тасаллои дили ӯ мегӯяд.

– Чизи бисёр доштед? – пурсид зан.

– Не–е, комсомол чӣ дорад?–Ҷовид табассум кард.– Ду кӯрпа, чанд китоб ва гилеме, ки аз падарам монда буд.

–Мо низ ҳамин қадар чиз дорем, - хандида, гуфт зан ва ҳамоно риштаи суҳбатро ҷониби дигар бурд: – Валя Григореваро мешинохтед?

–Бале, – чеҳраи Ҷовид кушода шуд ва беихтиёр қадаме пеш гузошт. – Ҳоло дар куҷо бошад?

– Ба рафтани Валя ду сол шуд. Модараш бисёр хоҳиш кард, ки биёяд.

«Валя рафтааст» - алами Ҷовид бештар шуд.

–Мо мукотиба доштем, баъди он ки ба госпитал афтодам, иртибот қатъ шуд. Адресашро намедонед?

–Кофта мерафтед-чӣ? – гуфт зан лабхандзанон ва илова кард: – Валя гуфт, ки Ҷовид ба назди зану фарзандаш баргардад.

Дар ин суханон ҳам сарзаниш ва ҳам ҳисси кунҷковӣ эҳсос мешуд.

Ҷовид, аз рӯи одат, лаби поинашро зери дандон гирифт, чизе гуфтанӣ шуд, вале зуд худро дошт.

Ин лаҳза писарчаи чор-панҷсолае омада, бари домони занро дошту бо ҳавас ба медалҳои сари синаи Ҷовид чашм дӯхт. Зан, хам шуда, писарчаро бӯсиду баъд, қомат рост карда, боз ба рӯи ҳамсуҳбаташ нигарист:

–Валя гуфт, ки агар Ҷовид хоҳад, ба хонаи ман равад. Лекин дарҳои ӯро ҳам канда бурдаанд, - зан маънидор табассум кард:– Валя ҳам шавҳарашро, ҳам шуморо ба некӣ ёд мекард. Баъди кӯчида рафтанаш ду-се дафъа нома навишта, ҷавоб гирифтам, баъд дигар хат наомад… Воқеан, мову шумо - ҳамсоя, мо як хона он тараф зиндагӣ мекунем.

Зан инро гуфта, оҳанги рафтан кард. Ҷовид ӯро гусел карда, роҳравон дар бораи сухани Валя - «хоҳад ба хонаи мо равад» андешид. Дар аввал қарор дод, ки хонаи худашро таъмир мекунад, пас ба хотир овард, ки дар сохтмони хонаи Валя ҳам камубеш даст дошт. Он ҷо шароит ҳам хубтар аст. Бо ин андеша борхалтаашро ба сари китф гирифта, сӯи хонаи Валя, ки тақрибан сад қадам дуртар буд, равон шуд.

Дар ҳақиқат, хонаҳои Валя ҳам дар надоштанд. Дар хонаи хоб кате, ки ҳамроҳи шавҳари Валя Бобо Ҳайдаров - он вақт узви бюрои кумитаи комсомоли сохтмони Вахш сохта буданд, барҷост. Баъд Бобо дар паҳлуи хонаҳо ошхона сохт. Акнун аз он нақшҳои дасташ осоре намондааст. Тӯфони таъқиботи соли сиюҳафт худашро низ бедарак кард.

Ҷовид дар ёфта, ба хонаҳо шинонд, даруну берунро ба қадри имкон таъмир кард ва аз давоми кораш ҳайрон буд, ки ҷавоне хабар овард: «Котиби райком Иван Буров интизоратон аст».

Ҷовид қаблан фаҳмида буд, ки ошнояш Иван Буров аввали ҳамин сол аз ҷанг баргашта, котиб якуми кумитаи ҳизбии ноҳия интихоб шудааст, лекин салоҳ надонист, ки наздаш равад. Агар ҳамон Ивани бевазифа мебуд, гапи дигар, лекин ҳоло, ки сари кор аст... Инак, дарак ёфта, худаш даъват кардааст...

Бафурсат худро ба тартиб оварда ба саҳни бинои райком омаду Буровро назди мошине ҳамроҳи чанд кулоҳпӯш дид. Аз афти кор меҳмонҳояшро гусел мекард Иван.

Ҷовид то равон шудани мошин истоду баъд наздиктар рафт. Ин дам чашми Буров ба ӯ афтоду ба истиқболаш шитофт ва шодонаю надоматомез ба тоҷикӣ нидо кард:

–То худам одам нафиристам, намеоӣ, ҳа?!

Онҳо ҳамдигарро ба оғӯш гирифтанд.

–Чашм нарасад, як марди олуфта шуда омадӣ. Ба гуфтаи худатон, бурутатро табар намебурад! – хушҳолона хитоб кард Буров.

–Ҳардуямон аз як обу гил! – Ба ҳамон оҳанг гуфт Мансуров.

–Қариб як сол мешавад, ки ин ҷоям ва ҳамеша туро интизор будам, – гуфт Буров ва пурсид: –Ғалаба баҳор буд, ту чаро тирамоҳ омадӣ?

–Полки моро нигоҳ доштанд. Як қисмаш ҳоло ҳам дар Германия… - Ҷовид ин суханро гуфту аз дилаш гузашт, ки мансаби баланд Иванро дигар накардааст, мисли солҳои пеш кушодаву самимист.

– Иван Акимович, шуморо ба муносибати котиби якум интихоб шуданатон самимона табрик мекунам! – Шӯхиомезу ботантана гуфт ӯ.

–Ба ману ту такаллуф намезебад! – Иван Акимович хандид.–Маро чун пештара «ту» гуфтан гир.

–Забони тоҷикиро хуб ёд гирифтаӣ.

–Ҳа, росту дурӯғ гуфта-гуфта, ёд гирифтам.

–Аҳли хонавода хубанд?

–Бад не. Раҳмат, ки ба Таня ёрӣ кардӣ. Гуфт, ки Ҷовид пеш аз рафтанаш ба ҷанг маро дар ҷойи худаш сардор монд, як халтаи калон гандум, як бидон рӯған оварда дод, вагарна, намедонам, ҳоламон чӣ мешуд.

–Хуб, ки ин ҷо мондааст, вагарна, ту кӯҳ ба кӯҳу дашт ба дашт ба суроғаш мерафтӣ!

–Рост мегӯӣ. Охир, чор сол барои вай ҷангидам.

–Ҳамин тавр, – Ҷовид ба аломати тасдиқ сар ҷунбонд. –Маълум, ки корат табъи дил.

–Кори ҳизбиро ҳам карда бинам, –гуфт Иван Акимович, аз китфи Ҷовид дошта, –Рафтем ба кабинет, он ҷо суҳбат мекунем.

Ҷовид, баробари Буров қадамзанон, гуфт:

–Дар Масков, дар хонаи писарамакат -- Максим будам, зиндагиаш нағз.

–Хабар дорам, ки вай он ҷост, – гуфт Иван ва дигар пушти гап нагашт.

Ба хотири Ҷовид сухани Максим омад: «Падари Иван, ки доро буд, давлати шӯравиро хуш надошт».

Буров нону каме ҳасиб ба рӯи миз гузошту як шиша коняк баровард ва, ба ду қадаҳ рехта, бе тантана, муассиру самимона гуфт:

–Барои баргаштанат, ғолибона баргаштанат, дӯстам.

Ҳарду нӯшиданд ва иван гуфт:

- Ку гап зан, дар ҷанг чӣ дидӣ, чӣ хотира овардӣ?

–Ҷанг чӣ хотира дорад – азобу алам, гум кардани азизон...

–Хотираи зиёд дорад, чунки ҷузъе аз зиндагии мост…

–Ҳангоме ки дар сохтмони Вахш кор мекардем, як андеша мудом дунболагирам буд: дар байни намояндагони миллатҳои гуногун кору зиндагӣ мекунем, мабодо тарсуӣ ё амали ноҷое аз ман сар занаду овоза шавад, ки “Тоҷикаш ана ҳамин!” Ҳамин андеша дар ҷанг низ лаҳзае таркам намекард.

- Ҳамин нангу номус, виҷдону шарафмандӣ буд, ки ғолиб омадем.

Ҷовид ба суханаш идома дод:

–Чор соли ҷанг ҳам тарс дошту ҳам ҷасоратҳо. Ҳар вақт ки ба ҳуҷум мерафтем, аз бими он ки мабодо тир расад, пойҳо вазнин мешуданд, пеши чашм тира мешуд. Лекин он тарс, он фишорро таҳи по карда, аз болояш мегузаштему ҳуҷумро идома медодем... Дуруст гуфтӣ, ки ҷузъе аз зиндагии мост. Ман илова мекунам, ки зиндагии фавқулоддаи мост ҷанг. Ва чун дар зиндагии оддӣ дар он зиндагии фавқулодда ҳам баробари инсониву мардӣ басо ноинсониву ноҳақиҳоро мебинӣ. Гоҳе касони носазовор номвар мешаванду касе, ки шоистаи ҳама гуна таҳсин аст, гумном мемонад...

Дар нигоҳи Буров ризоият аён шуд.

- Вақте ки ҷанг мегӯянд, садоқату разолат, шарафу бешарафӣ, маргу зиндагӣ баробар пеши назар меояд. Туро мекушанд, ту мекушӣ ва дигар на он одамӣ, ки қаблан будӣ...

Буров хомӯш буду ба оҳанги ҳамраъйӣ сар меҷунбонд.

Ҷовид қуттии папироси ӯро, ки дар гӯшаи миз буд, пеш кашида, якеро ба лаб ниҳод, оташ дод ва ба суханаш афзуд:

- Як ҷиҳати... чӣ гӯям... хубии ҷанг... он буд, ки халқҳои СССР дар майдонҳояш якдигарро шинохтанд. Мо дӯст шудем, як халқ шудем, якдилу якмаром шудем, ки неъмати бебаҳоест.

–Оре, бе ин ҳамдилӣ ғалаба бар душмани беамон имконнопазир буд, - тасдиқ кард Буров.

- Хуллас, гӯё бисёр чизҳоро мефаҳмӣ, лекин боз ҳам пинҳонаш аз аёнаш бештар боқӣ мемонад, - Ҷовид, нигоҳи саволомези дӯсташро пай бурда, шарҳ дод: - Имрӯзҳо дар бораи нофаҳмиҳо байни мову Амрико гап бисёр, лекин ману ту бо чашми худ дидем, ки дар он солҳо ёриаш кам набуд - душманро бомбаборон мекард, аз самолётҳо бароямон ғизову лавозимоти ҷангӣ мепартофт...

–Гӯш кун, азизам, - сухани Ҷовидро қайчӣ кард Буров, - ин гапу корҳо ба ману ту, ба аксари онҳое, ки дар ҷанг буданд, маълум, лекин дар дилат нигоҳ дор онҳоро! Сиёсати имрӯза чунин гапу хабарҳоро намебардорад. Он ҳамдастие, ки пеш бо Амрико доштем, ҳоло нест… Як фикр кун, ҳукумат ҳамон ҳукумати пешин, мабодо боз маъракаи поксозиро шурӯъ кунад... Худат мефаҳмӣ...

– Ташаккур, ки огоҳ кардӣ, - Ҷовид, ба худ омада, қадаҳро, ки дӯсташ боз пур карда буд, ба даст гирифт. – Пас бори дигар барои ғалаба, барои ин халқу давлати ғолиб ва барои фардои дурахшон менӯшем! – Ва, нигоҳи ҳайрони Буровро дида, илова кард: - Ҷиддӣ мегӯям, бе кадуча, аз дилу ҷон!

Қадаҳҳояшонро ҷанг андохта, нӯшиданд ва пас Ҷовид пурсид:

–Иван Акимович, ин ҷо чӣ гапу корҳо?

–Нуҳ моҳ шуд, ки кор мекунам, – гуфт Буров, – як чиз аниқ, ки шароит аз майдони ҷанг беҳтар нест. Чун дар майдони ҷанг ин ҷо ҳам, барф аст, борон аст, мардум бояд ҳар рӯз ба кор биравад. Кист мардуми ин ҷо - асосан занҳо, пиру беморон, кӯдакон... Дар чор соли ҷанг як тин ҳақ нагирифтанд, лекин буду шудашонро барои ғалаба доданд.

- Маро огоҳ мекуниву худат мелағжӣ-ку! – шӯхӣ кард Ҷовид.

- Ману ту намелағжем, Ҷовид, - ҷиддӣ гуфт Буров. – Аз имтиҳони Вахш гузаштем, санҷиши ҷангро паси сар кардем, ин ҳама сахтиву зориҳо, бовар дорам, ки дар роҳи пешгирифтаамон подортару устувортарамон мекунад... Аз ҳама муҳим ин, ки дар ҷанг ғалаба кардем. Мардҳо аз ҷанг нерумандтару пухтатар баргаштанд, ҳатман ба худ меоянд, корхонаҳоро ба кор медароранд, фарзандонро ба по мегузоранд, чанде нагузашта зиндагиамон хуб мешавад. Бовар дорам...

–Нағз кардӣ, ки омадӣ, Иван Акимович, бе ту ман ин ҷо танҳои танҳо мемондам! – бо эҳсос гуфт Ҷовид ва Буров, самимияти зотии ӯро, ки дар чашмони намолудаш акс ёфта буд, ҳис карда, гарм ба канораш гирифт.

–«Нағз кардӣ, ки омадӣ» мегӯӣ. Ба куҷо ҳам мерафтам? Ватани ба истилоҳ кӯчакам - беканор, лекин ман дар он ҷо унсури бегона будам. Вақте ки падарам дар он кашмакашҳои ба ном синфӣ ҷони ҷавонашро аз даст доду куллан ятим шудам, хонаи аҷдодиро тарк кардам. Дар бисёр ҷойҳо будам. Сипас «аз Русия дуртар гуфта», ба сохтмони Вахш омадам. Курси шоферӣ хондам, мошин доданд, пеши корам кушода шуд. Асосиашро гӯям - Таняро вохӯрдам, зиндагиам ранг гирифт. Аз дилу ҷон гуфтам, ки ҳамин ҷост ватани ман! Аз фронт ҳам, ки ҷавоб доданд, зуд ба ин сӯ роҳ гирифтам… – Иван ин суханонро гуфту хандид: –Ҳамин тавр, Ҷовид Мансуровичи азиз, мо ҳамдиёрем!

– Натанҳо ҳамдиёр, ҳамдил ҳам, – дар чашмони Ҷовид шуълаи меҳрубонӣ медурахшид.

Иван Акимович гуфт:

–Ҳоло ин ҷо раисони кордон даркоранд, Ҷовид, одамоне лозиманд, ки мардумро ба кор ҷалб карда, колхозҳоро ҷон бубахшанд.

–Дар ҳар ҷое, ки лозим бидонӣ, кор мекунам, – бо қатъият гуфт Ҷовид, мақсадро зуд фаҳмида.

–Раҳмат, дӯстам, рафта дам бигир, рӯзи душанбе вомехӯрем.

Рӯзи душанбе ҳамроҳ аспсавор аз маркази ноҳияи “Болшевик» баромада, ба самти ҷануб роҳ пеш гирифтанд. Аз байни найистону ботлоқҳо ва бошишгоҳҳое, ки муҳоҷирон сохта буданд ва ҳоло он ҷо аҳён–аҳён оилаҳо зиндагӣ мекарданд, мерафтанд. Колхози ба номи Черновро гузашта, ба маркази колхози Ежов, ки “Участкаи дуюм”-аш мегуфтанд, омаданду Буров гуфт:

–Дар ин ҷо Борис Стасов ном марде раисӣ мекард. Ду сол кор карда буд, ки душманаш эълон карданд.

Аз ин хабар дар бадани Ҷовид сардие давид. Ӯ хомӯшона ба атроф менигаристу гӯё ҳамсафарашро намешунид...

Ин ҷойҳо барояш шиносанд, овони ҷавониро дар ин ҷо гузарондааст. Маҳз дар ин ҷо Валяи зеборо дӯст дошта буд...

Бинои он сӯи роҳ клуб аст, онтарафтар – мактаб. Хонаҳо баъзе одам доранд, баъзе – бесоҳиб. Дар солҳои сиюм дар ин ҷойҳо чи сару садову шукӯҳмандиҳо буд, чи мардуме ҷамъ омада буданд...

Буров, гӯё фикрҳои Ҷовидро пай бурда бошад, гуфт:

–Ин ҷойҳоро худат аз ман хубтар медонӣ. Ман семент мекашондам, ту дар бригадаи пулсозон кор мекардӣ, Максим ҳамроҳи шумо буд... Ин колхоз номи Ежовро дошт, баъд аз он ки ӯро душмани халқ карданд, ба номи Кагановичаш монданд. Дар ду соли ҷанг ин ҷо Кузма Кувалдин раис будаасту ба колхозчиҳо бисёр ҷафо кардааст, ба наздикӣ аз кор гирифтем.

–Ҳамон Кувалдини НКВД?

–Бале, ҳамон, – Буров сар ҷунбонд. – Дар аввал бештар аз ҳамон тоифа раис мемонданд, ба андешае, ки онҳо ҳам дар кор таҷриба доштанду ҳам бераҳм буданд. Раиси ҳозира - одами хуб, лекин аз ҷанг маҷрӯҳ шуда омадаасту кор душвориаш мекунад.

Саҳни идораи колхоз васеъ ва дарахтзор буд. Маълум, ки кайҳо боз рӯбучинаш накардаанд.

Буров ҷониби хонаи дароз, ки се дар дошт, ишора карда, гуфт:

–Ин ҷо қароргоҳи раису фаъолони колхоз.

Онҳо аспҳоро дар гӯшае баста, наздик омаданд, ки аз хонаи дараш боз марди лоғарандоми якдасте баромад. Ба Ҷовид синчакорона нигариста, ба ҷониби Буров гуфт:

–Рафиқ Иван Аким, дилам мегӯяд, ки барои мо раис овардед.

Буров, ба атрофи бетартиб нигоҳи ношод андохта, гуфт:

–Рост мегӯяд дилатон, «раис ёбед, раис ёбед» гуфта, рӯзам намедодед. Ана, оқибат ёфта овардам, шинос шавед – Ҷовид Мансурович. Шумо ду сол раисӣ кардед, ҳа, Қобил Бадалович?

–Ду солу ду соат, – Бадалов хандида, даст ба китфи бедасташ бурд.

Дар ҳуҷраи кори раис, рӯи мизи дурушти худсохт байрақи сурхи фарсуда ва коғазу ҷузвдонҳо рӯйи ҳам хоб буданд. Ҳама - зери гарду ғубор. Дар ду тарафи миз харакҳои чанголуд намоён буданд.

Дили Ҷовидро изтироб фишурд. Ҳамоно аз зеҳнаш гузашт, ки “ана, ҳамин вайрона - ҷои корат!”

Буров нанишаст, пасу пеш қадам зада, рӯбарӯи Бадалов истоду андаке тунднамо гуфт:

–Плани пахтаро буд мекунед?

–Рафиқ Иван Аким, ҳоламон ба худатон маълум, лекин кӯшиш мекунем, ки то кӯраки охирин чида, ба давлат супорем.

–Соли гузашта низ ҳамин хел гуфта будед…

– Рафиқ Иван Аким...

–Гапа зиёд намекунем, Бадалов. Раиси нав оварда бошем ҳам, имсол саволу ҷавоби кори колхозатона шумо медиҳед! Мардум ҷамъ?

–Як бинам-чӣ... - Бадалов аз ҳуҷра баромад ва дере нагузашта, назди дар пайдо шуду ишора кард: - Ҷамъ!

Меҳмонон ва Бадалов дар паси мизе, ки бо алвони сурх пӯшонда шуда буд, ҷой гирифтанд. Бадалов бетаъхир маҷлисро кушоду суханро ба котиби якуми кумитаи ҳизбии район Буров Иван Акимович дод.

–Рафиқон, дар аввал хотиррасон мекунам, ки Қобил Бадалович, бо вуҷуди маҷрӯҳӣ, хуб кор кард. Дар район мо мудом ӯро ба некӣ ёд мекунем. Бовар дорам, ки шумо низ ҳамфикри манед ва минбаъд ҳам Бадалов шахси баҳурмати колхоз хоҳад монд.

Баъд Буров аз ҳар боб сухан карду раиси навро шиносонд. Баромади Мансуров, ки ҳама якдилона ба тарафдориаш овоз доданд, хеле кӯтоҳ буд:

–Ҷанги мо, ғалабаи мо барои он буд, ки зиндагиамон, меҳнатамон озодона бошад. Инак, чунин шароит муҳайёст. Ҳама бояд кӯшиш кунем, ки корамон пурмаҳсул бошад. Кор, ки пурмаҳсул шуд, зиндагиамон беҳтар мешавад.

-Дуруст.

-Ҷони гапа гуфтед.

-Муҳим, ки зиндагӣ хуб шавад! – аз ҳар ҷониб баланд шуданд садоҳо.

Сипас раисони куҳнаву нав якҷоя ба гусели котиби райком баромаданд. Буров, ба аспаш савор шуда, гуфт:

–Ҷовид Мансурович, аспи райком як ҳафта дар дастат меистад, асп, ки ёфтӣ, инро бурда месупорӣ!

Вай рафту онҳо ба ҳуҷраи кори раис баргаштанд.

–Буров, чанги кабинетро дида, табъаш хира шуд, - гуфт ғамгинона Бадалов. - Чӣ кунем, охир, ҳама овораи пахтачинӣ. Ман дар як ҳафта ҳам як бор ба ин тараф намеоям, гуфтугӯям бо колхозчӣ - дар сари замин!

Баъд рӯ ба рӯи Ҷовид нишасту суханашро давом дод:

–Колхоз чор барзгов дорад, ду трактори вайрона ва як аспу сӣ бузу гӯсфанд.

–Пеш як оилаи миёнаҳол аз ин бештар дошт! - қуттии папиросашро баровардаву якеро ба лаб ниҳода, бо лабханд гуфт Ҷовид

–Рост, додар, аждаҳои ҷанг ҳамаро фурӯ бурд. – Бадалов аз ҷайбаш дафтаре гирифта, ба он нигарист ва илова кард: – Бригадаҳо ёздаҳто, обмонҳо - асосан занҳо. Дар баъзе ҷойҳо замин аз беодамӣ боз ботлоқзору қамишзор шудааст.

–Дар ду ҳафтае, ки ин ҷоям, дидам, ки бисёр хонаҳо холианд...

–Боз як ҳафта истед, бисёр чизҳои дигарро мебинед,–гуфт Бадалов бо заҳрханд. Ӯ, аз бағал чизи латтапечеро бароварда, болои миз ниҳод: - Ин муҳратон, ман зуд меоям гуфту аз дар баромад.

Ҷовидро дороии колхоз ноумед кард. Пеш аз ҷанг колхозҳо қудратманду номдор буданд. Баъзе то ҳаштод–навад тонна пахта медод. Рамаи мол доштанд, колхозчӣ ҳаққи хуб мегирифт…

Дилтанг шуда, берун баромад. Медонист, ки дар он сӯйи боғи паҳлӯи идора канал мегузарад. Оҳиста-оҳиста он сӯ рафт. Оби тозаи канал дилашро равшан кард. Аз дил гузаронд, ки дар овардани дарёи Вахш ба ин дашту даман саҳми ночизи худаш ҳам ҳаст...

Ҷовид, дар кӯчаҳои хотирааш қадам зада, солҳои аввали ба ин ҷо омаданашро пеши назар овард.

***

Айёми гармии тобистон. Аз замин, чун аз хумдон, ҳавои гарм мехест.

Дар ҳамон ҳангом ҳафт нафар ҳамдарсро аробасавор ба ҷое, ки бояд минбаъд кор бикунанд, оварданд.

Аробакаш - ҷавони зардинаи пеши куртааш кушода дар рӯ ба рӯи сойчае, ки як гурӯҳ одамон девор мекарданд, аробаашро нигоҳ дошту садо баланд кард:

- Карим–ака, ёрдамчиҳоро қабул кунед! - Сипас, арақи рӯйҳояшро бо бари куртааш пок карду аз бағалаш дафтаре бароварда, хонд: - Мансуров Ҷовид, Буров Максим, ҷойи кори шумо ҳамин ҷо.

Ва, пас аз фуруд омадани ҷавонҳо, аспашро тозиёна зада, аробаашро, ки дигар ҳамдарсон дар он нишаста буданд, ҳай карда рафт.

Ҷавонон, дар байни роҳ истода, бо ҳайрат ба атроф менигаристанд. Аз рӯ ба рӯ гармсер мевазид. Коргари салладоре, ин ҳолашонро дида, садо кард:

–Меҳмонҳо, омадан гиред, шарм надоред!

–Ҷовид, ба хаёлам, ки аз гармӣ мағзи сарам меҷӯшад, - оҳиста гуфт Максим, ки аз сару рӯяш арақ мерехт. - Директорамон дирӯз хуб насиҳат карду ақаллан нагуфт, ки кулоҳ пӯшед...

Дар штаби комсомол Бобо Ҳайдаров ҳам гуфт:

- Шумо бояд дар кор намуна бошед, ба дигарон мизбонвор муомила кунед.

Лекин нагуфт, ки як рӯймол барои сарбандиатон гиред...

Бригадир Карим–ака, ки тахтаи бетонхобониро мех мезад, корашро монду ба пешвози онҳо омад. Баъд аз он ки салом карданд, гуфт:

–Номам Каримҷон,– ва бо табассум илова кард: – Мо ҳафт нафар будем, акнун нуҳ нафар шудем.

Каримҷон тахминан марди чилсола ва бакитфу бозу буда, чеҳраи кушодаи аз офтоб сӯхта дошт. Лаби поинаш ду ҷо кафидаю шах шуда буд. Ҳамроҳонаш низ аксар одамони миёнсол менамуданд. Баъзе девор мебардошт, қисме санг мекашонд. Марди садобаландкарда, ки аз дигарҳо ҷавонтар менамуд, бо танз гуфт:

–Каримҷон, агар инҳо ҳам аз комсомолони гурезпо бошанду корро шурӯъ накарда пас гарданд, чӣ?

- Аз даҳанат шамол барад, гапхунук! – нимшӯхию нимҷиддӣ ситеза кард Каримҷон ва аз навомадаҳо пурсид:

–Хуб, таассуротҳо чӣ хел, дар ин ҷойҳо чӣ мушоҳида кардед?

Максим пешдастӣ кард:

–Дар Қӯрғонтеппа, дар шафати штабатон ду гаражи беҳад калон дидем. Якеш мошину тракторҳои нав дошт, дигаре мошинҳои куҳна. Шутур ҳам бисёр будааст он ҷо...

Ҷовид илова кард:

–Қӯрғонтеппа ҳам хонаҳои гилини пастак доштааст. Коҳу найҳои боми хонаҳо овезон. Лекин кӯчаҳо пури мошину ароба, гарду ғуборро ба осмон хезонда, ин тараф-он тараф давутоз доранд. Аз байни галашутур мошини мо базӯр гузашта, то штаб рафт.

Каримҷон дар ханда шуду гуфт:

–Шумо корвони шутурро дидаед. Аз Сталинобод барои коргарон озуқа меорад.

Сипас аз миёнаш як рӯймоли тикро кушоду аз байн ду қисм карда, ба ҷавонҳо дод ва гуфт:

- Ба саратон бандед, офтоби ин дашта майнасӯз мегӯянд, одама аз кор мебарорад... - Гурусна нестед? Саҳар ношто карда будед? – Ва ҳамоно аз ҷайбаш соати занҷирдорро бароварда, ба он назар дӯхту афзуд:–Расо баъди як соат ғизо меоранд. Алҳол замбарро бигиреду сангу шағал оварда, ба паси девори навбардошта бирезед.

Баъд барои дилбардорӣ афзуд:

–Дар паси найзор хонаҳоро дидед? Он ҷоро “Участкаи 2” мегӯянд. Ин гуна бошишгоҳҳо дар ин чӯлистон то имрӯз дувоздаҳто шудааст. Одамонашон қисме машғули роҳиоҳансозӣ, қисме канал мекованд, бригадаи мо пул месозад. Бошишгоҳи мо ҳам дар ҳамон ҷо. Бегоҳ баъди кор он ҷо ҷавонҳо рақсу бозӣ мекунанд. Ҳар комсомолдухтаре ҳаст, ки аз тамошояш маст мешавед. Вақти зиқ шудан ҳам намеёбед.

Шахсе, ки номаш Луқмон будаасту ба замбар рег мебардошт, ҳадаҳаашон кард:

-Бачаҳо, тезтар! Комсомол бояд чаққон бошад! – ва ба оҳанги нармтар илова кард: - Пеш аз шумо ду комсомолро оварданд, ҳафтае кор накарда гурехтанд.

Максим ба русӣ ҷониби Ҷовид гуфт:

–Ман ҳам зиёд намеистам, интизор нашавад.

Ҷовид мушоҳида кард, ки Каримҷон худ сахткор аст ва, аз афти кор, дигаронро ҳам зери чашм дорад. Аз ин рӯ, кӯшиш мекарданд, ки суст наоянд ва бегоҳиҳо сахт монда шуда, ба бошишгоҳ бармегаштанд.

Сухани Каримҷон - “вақти зиқ шудан намеёбед” рост будааст. Ҷовид ҳар гоҳ ки баъди кор ба бошишгоҳ меомад, худро чун дар як бозори калон ҳис мекард. Дар хаймаҳову юртҳо одамони зиёд бо ҳою ҳӯй даробаро мекарданд. Дуртар шаш–ҳафт козаи афғонҳое, ки аз он сӯи дарё омада буданду дар гурӯҳи каналковҳо кор мекардаанд, намудор аст. Дар паҳлӯи онҳо ду мағоза ва майдони волейбол, ки низ он ҷо буд, бегоҳирӯзӣ серодам мешуд. Дар байни саҳн мизи дарозе баҳри ғизо хӯрдан сохта шудааст. Баъзе гурӯҳҳо хӯрокашонро он ҷо, баъзе назди хайма бурдаю то фуромадани торикӣ машғули суҳбат шуда, тановул мекарданд. Дар байн се хаймаи бузургтар барои занону духтарон буд. Гармоннавозон, ки оҳангашонро оғоз менамуданд, духтарҳо низ меомаданд ва то бевақтӣ рақсу бозӣ давом мекард.

Ҷовид бештар ба бозии волейбол ҳамроҳ мешуд. Максим ба ҳеч машғулият рағбат нишон намедод, дар атрофи майдони рақс каме чарх мезаду бармегашт.

Боре Ҷовид аз волейболбозӣ дертар омад. Луқмонро хоб бурдааст. Дигарон, каҷпаҳлӯ зада, чой менӯшиданд. Ҷавонҳо аз суҳбати ҳамкорон фаҳмиданд, ки имрӯз аз тарафҳои Русия наздики ҳазор комсомолро оварда, ба участкаҳо тақсим мекардаанд. Ба наздикӣ аз районҳои шимолии худамон ҳам сад нафар комсомол меомадааст. Боз гап–гап будааст, ки роҳбарони сохтмонро аз кор мегиранд...

Максим кӯрпаи хобашро дуртар бурданӣ шуд, ки Каримҷон огоҳ кард:

- Дур нарав, каждум бисёр!

– Ягон касро газида буд?–пурсид Максим.

–Гоҳ-гоҳ мешаванд ин гуна ҳодисаҳо.

–Баъд чӣ мешавад? Зинда мемонад? – Максим хотирпарешон шуд.

–Тез ёрӣ расонанд, сиҳҳат меёбад.

Максим кӯрпаашро ба байн оварду ба Ҷовид гуфт:

–Пӯсти ту ғафс, ошно, неши каждум намегузарад.

Хайрият, каждум пайдо нашуд, вале дар он шабҳои тобистон аз ҷафои пашша хоб рафтан муҳол буд. Боре, Максим ҷониби Ҷовид ғеҷида, бо овози паст гуфт:

–Муаллим Воҳидов моро оварду худаш рафта бошад?

–Шояд рафта бошад...

–Ин гармиро бин. Либосҳоям аз арақ тар шуданд. Луқмон гуфт, ки баъзан гармӣ аз панҷоҳ дараҷа ҳам зиёдтар мешавад.

–Зиёд шавад, кори мо чӣ? Мо ҳам ба қатори дигарҳо.

Ман дар ин гармӣ наметавонам, ба хаёлам, гӯштам об мешавад.

–Гӯш кун, ҳоло ин ҷо гӯшти касе об нашудааст. Агар баргашта равӣ, дар мактаб шармандаат мекунанд. Хубаш, ба гуфтаи ҳар кас гӯш накуну рӯятро сахт печонда, хоб рав!

–“Печонда хоб рав!”– масхараомез такрор кард Максим. – Хоҳӣ–нахоҳӣ, ман ин ҷо намемонам!

Ӯ хеста, назди лӯлаи об, ки он ҷо чанд нафар бо қуттиҳо ба сарашон об мерехтанд, рафт.

Хоби Ҷовид ҳам парид. Куртаи аз арақ шип-шилта ҳолашро бадтар мекард.

Ӯ ҳам аз хайма баромад. Моҳи нав нурафшонӣ менамуд. Дар зери анвори он роҳи навсохтаи қатора чун ду хатти зарин рӯи пуштаҳо медурахшиданд. Ба хотираш омад, ки имрӯз кадоме гуфта буд: аллакай бисту як километр роҳи оҳан сохта шуд. Акнун бояд боз сад километр бисозанд. Кай сохта мешавад ин қадар роҳ? Кай каналҳоро мекананд? Мегӯянд, ки дар марҳалаи аввал сесад километр канал кандан лозим будааст. Сесад километр - ба гуфтан осон. Хуб, каналҳоро канданд, обро оварданд, кӣ розӣ мешавад, ки дар ин дашту ҳомуни бе дору дарахт зиндагиву кор кунад? Ману Максим ин ҷо чӣ қадар меистем? Як моҳ? Як сол?.. Ҷовид ба саволҳои худ ҷавоб ёфта наметавонист.

Пагоҳӣ онҳо аз садоҳои гуногун бедор шуданд. Дар паси хаймаҳо харкорҳо бо харҳояшон моломол доштанд. Бори маркабҳо - семент.

Луқмон, ки дар паҳлуи Ҷовид буд, ҳайрон шудани ӯро мушоҳида карда, гуфт:

–Инҳо борро аз бандари Панҷи Поён меоранд. Дар ҳар тарафи ин дашт коргарони зиёд кор мекунанд, сементи бисёр лозим.

–Харҳоро аз куҷо мегиранд?–пурсид Ҷовид.

–Харҳои худашон, барои ҳар халтаи овардаашон пул мегиранд.

Баъд аз даҳ рӯзи корашон Максим гуфтаашро кард: ба кори гараж гузашт. Баъдтар ба Ҷовид гуфт, ки барои ба кори гараж гузаронданаш Иван – ҷавоне, ки гоҳе бо мошинаш барояшон семент меорад, мусоидат кардааст. Иван писарамакаш будааст. Максим Ҷовидро ҳам ба кори гараж моил кардан хост, вале Ҷовид розӣ нашуд. “Каримҷон меранҷад” гуфт. Аммо баъди рафтани Максим худро бисёр танҳо ҳис кард. Гоҳе аз алам дилаш буғз мекарду гиряаш меомад.

Дар ҳамон рӯзҳои гарм боре Каримҷон гуфт:

- Заминкан мековем, баъд боз корамона давом медиҳем. Ақаллан хӯроки чоштамонро баҳузур тановул карда тавонем, охир.

Баъди чанде заминкан тайёр шуд. Ҷовид, гоҳе ки аз гармии шадид дилбехуд мешуд, ба баҳонаи обнӯшӣ он ҷо фуромада, ду–се дақиқа нафаси озод мекашид.

Боре гашти рӯз аз обнӯшӣ баромаду як чойҷӯш обро, ки дар назди заминкан меистод, ба сараш рехт ва ҳамоно ҳис кард, ки ба танаш ҷони тоза дамид. Ҳамкори бадгапашон Ғоиб, инро дида, ғавғо бардошт: “Ту медонӣ, ин обро кӣ кашондааст?! Ман ту барин комсомола, медонӣ, чӣ кор мекунам?..”

Ғоиб пештар ҳам ба ҳар баҳона ба Ҷовид неш мезад. Ҷовид он лаҳзаро муносиб дида, барқосо аз ҷояш хесту бардошта ба заминаш зад ва ба болояш савор шудаву аз гулӯяш дошта, гуфт:

–Агар як бори дигар номи комсомола каҷ мегирӣ, мекушамат!

Сипас ҳарду пасу пеш сӯи коргоҳ равон шуданд. Чеҳраи Ғоиб пахта барин сафед менамуд. “Ҷувонмарг шавӣ!” – гуфт бо овози хиррӣ, вале аз воқеаи рухдода ба касе даҳон накушод. Яқин, аз номи комсомол тарсида буд.

Охири ҳамон ҳафта ҷонишини сардори участка Голубев бригадирҳо, комсомолон, зарбдорони меҳнатро ба мошини овардааш савор карда, ба Қӯрғонтеппа, ба маҷлиси сардори сохтмон, ки ба наздикӣ таъйин карда буданд, овард. Он ҷо дар саҳни штаб одамони зиёд ҷамъ омада буданд. Дар атроф мошин, аспу ароба ҳам бисёр. Аз Душанбе кормандони Сека ва чанд «комиссари халқ» омадаанд.

Дар ҳавои кушод, дар саҳни штаб барои президиум мизу курсӣ гузоштанд. Қисме аз коргарон ба замин нишастанду қисме дар атроф рост истоданд.

Дар аввал котиби Сека Чинор Имомов сухан карду сипас сардори тозатаъйиншуда - Иван Толстопятов, марди зардинаи миёнқади синнаш аз панҷоҳ гузашта ба минбар баромад. Ҳама гӯшбақимор шуданд: ку, сардори нав чӣ мегӯяд!

Толстопятов бо садои тозаву гиро гуфт:

–Дӯстон, дар тақдир будааст, ки мо бо ҳамдастии якдигар об оварда, биёбони Вахшро гулистон кунем. Ҳашт рӯз шуд, ки ман ин ҷо ҳастам. Каналҳоеро, ки ҷониби қитъаҳои Вахш, Тӯпаланг, Тошработ, Кофар, Ҷӯйбор, Ҷиликӯл мераванд, дидам. Бо коргарон суҳбат доштам. Ба онҳо гуфтам, шуморо тақдири ҳавасбарангезатон ба кори шарафманде овардааст! Мо дарёро ба чӯлистони Вахш мегардонему мардумонаш асрҳо моро ба некӣ ёд хоҳанд кард. Бинед, чӣ гуна корест ин! Дар бандари Панҷи Поён ҳам будам. Аммо аҳволи он ҷоро дида, дурӯғ намегӯям, гиря кардам. Трактору мошинҳое, ки мо бояд бо онҳо кор кунем, экскаваторҳо, ки мо онҳоро аз кишварҳои хориҷа ба ивази тило мехарем ва дигар масолеҳу таҷҳизот қисме шаш моҳ, баъзе як сол шудааст, ки зери барфу борон хобанд. Вагон–вагон фанеру семент, вагон–вагон дару тиреза дар зери боронҳо сафолак бастаю варам карда, корношоям шудаанд. Оҳанҳои дарози барои сохтани пулҳо лозимро оварда наметавонем. Нуҳсад сандуқ шиша, чӣ қадар тол, ки барои рӯйпӯш кардани бомҳо лозим ва дигар чизҳо, ки оварданашон зарур аст... Дар истгоҳи Тирмиз сад трактори «Интернатсионал», ки ду моҳ пеш оварда будаанд, чӣ қадар мошинҳо, қисса кӯтоҳ, дар ду бандар зиёда аз сездаҳ миллион тонна бор интизори моянд. Ҳеҷ имкон надорем, ки ҳамаи онҳоро бо аспу ароба биёрем. Ман дидам, ки бочкаҳои сӯзишворӣ, семент ва дигар асбобу анҷомро бо аробаву шутурҳо ба ин ҷо мерасонанд. Дидам, ки симчӯбҳоро ба ҳам бастаю чана сохта, бар болояшон релсҳои роҳи оҳан, чӯбу тахта ва дигар анҷому таҷҳизҳоти вазнинро бор карда, бо шутуру барзговҳо кашида меоранд. Дар пуштакӯҳҳо, кӯталу фарозҳо, дар регзорҳои тафсону беодам симтобҳо канда мешаванд.Бозбандӣ мекунанд, аз нав канда мешаванд... Худ шоҳид будам, ки аз бори вазнин, аз сӯзиши офтоб аспҳову шутурҳо беҳолу афгор шуда, дар роҳ афтодаанд. Рӯзҳоеро ёдовар шуданд, ки дар биёбон одамон аз ташнагӣ ҷон бохтаанд. Дар роҳ мошину тракторҳои вайроншударо, ки партофта рафтаанд, шумурдам, аз панҷоҳто ҳам зиёд аст. Инҳо мошинҳои нав аз завод баровардаву то Тирмиз расонида мебошанд. Ҳамаи ин меҳнатро сарварони сохтмон ба назар нагирифта, одамони тасодуфиро ба сари чанбари мошинҳо шинонда, фармудаанд: «Ҳай кардан гир, куҷое дармондӣ, аз пас рафтаҳо ёрӣ мерасонанд». Дар он сойчаҳову пуштаҳои даромади Ҷиликӯл, ки шумо дидаед, магар каси надидаву нахонда трактор ронда метавонад?..

Ҷовид он лаҳза дар паҳлуи Каримҷон менишаст. Ба назараш расид, ки бештари сарварони собиқи сохтмон, ки ҳоло дар президиум нишастаанд, суханони Толстопятовро бо дили нохоҳам гӯш мекунанд. Гӯё намоиш доданӣ ҳастанд, ки ин гуфтаҳо нав нестанд, гоҳе писханд ҳам мезананд.

Аммо оҳанги гуфтори Толстопятов торафт ҳарорати бештар пайдо мекард:

–Экскаваторҳои калонро, ки шумо дидед, «Драгеронӣ» мегӯянд. Онҳоро дар 120 километр роҳ бо тасмачархашон ҳай карда оварданӣ шудаанд. Аммо дар километри ҳафтум-ҳаштум чандтояш аз кор баромадааст. Магар ба моликияти давлат чунин муносибат мекунанд? Он экскаваторҳоро аз Америка харида, то ба ин ҷо расондаанд...

Ин лаҳза марди фарбеҳтане аз сафи пеш баланд шуду саллаашро ба пеши сар давонда, гуфт:

–Дар бандари Панҷи Поён мошин–мошин чӯбу тахта, сементу дигар масолеҳро ба афғонистониҳо мефурӯшанд!

Каримҷон ва боз чанд нафар низ аз дуздиҳои дар участкаҳо рӯйдода сухан карданд.

Толстопятов бо ишора онҳоро ором карда гуфт:

–Бародарон, пештар ҳушу ёди ҳукумати Шӯро ба гвардиячиёни сафед банд буд. Акнун онҳоро аз кишвар берун карда, рӯ ба душманони дохилӣ овардааст. Касе дуздӣ ё душманӣ кард, ҷавоб хоҳад дод!

Аз байни издиҳом кадоме садо кард:

–Вой бар ҳолашон!

Марди сурхинае, ки дар президиум менишаст, аз ҷояш луқма партофт:

–Рафиқ Толстопятов, дар бораи Драгерҳо гуфтед, онҳоро ба чоҳбуни асосӣ, ки канданаш зарур аст, расондан лозим буд. Мо маҷбур шудем. Онҳоро ба осмон бардошта бурдан нашавад...

Толстопятов сухани ӯро гӯш карду пас бо оҳанги қатъитар афзуд:

–Мо бояд нахуст сохтмони роҳи камбари Панҷи Поён– Сарбандро ба охир расонем. Баъд қисмҳоро бо қатор ба ҷойи лозим бурда, ҷамъугир кардан мумкин. Дар ҳар даҳ-бист километр бояд истгоҳ сохта шавад. Барои ин корҳоро ба сомон расондан, пеш аз ҳама, кӣ лозим? – мутахассис! Сабаби дигаре, ки қисме аз коргарон сарам–дилам кор мекунанду баъзеҳо гурехта мераванд, шароити бади зиндагист. Хаймаҳои брезентие, ки коргарон хоб мекунанд, беҳад гарманд. Бисёрашон дар офтоб сӯхта, корношоям шудаанд. Мо қарор додем, ки се–чор бригадаи сохтмон ташкил кунем, то ки ҳарчӣ зудтар барои мутахассисон хона ва дигар биноҳои маишӣ созанд. Мо ба ҷои он найзорҳои атроф, ки аспро бо савораш панаҳ мекунанд, хонаҳои хуб сохта метавонем. Ва месозем!

Аз ҳар тараф садоҳо баланд шуданд:

–Офарин!

–Мо розӣ!

–Ҳамин мардак куҷо буд, ки тезтар наомад?

Марди сурхрӯй боз луқма партофт:

–Аз най хона пӯшонда намешавад.

Толстопятов, боз ҳам ба сухани ӯ эътибор надода, бо оҳанги нармтар гуфт:

– Се рӯз пеш ба ман хабар доданд, ки мутахассисҳоятон омадаанд, онҳоро ба ҷои кор расондан лозим. Ба вокзали пойтахт шитофтам. Он ҷо комиссарҳои халқӣ низ буданд. Вақте дидем, ки як эшелон коргар омадааст, ҳама моту мабҳут мондем. Омадаҳо - муҳандис, роҳсоз, ронанда, харитакаш, устои мошин, устои барқ, заминков, бетонрез... Он мардум дар сохтмонҳои калон кор кардаанд, таҷрибаи калон доранд. Баъзеҳо зану бачаҳояшонро ҳам овардаанд.

Аз ҳар ҷониб садои «Ур–а–а! Зинда бод Вахшстрой!» баланд шуд.

- Саросема нашавед! –Толстопятов хандаашро дошта, афзуд: –Шумо медонед, ҳанӯз роҳи мошингарди Душанбе-Қӯрғонтеппа сохта нашудааст, ки онҳоро бо мошинҳо ин ҷо оварда тавонем. Як эшелон - шаст вагон одам!

Аз ҳар тараф садои «В–о–ой!» ва баъд ханда баланд шуд.

–Ба ин қадар одам аспу ароба ёфтаву онҳоро то ин ҷо расондан… Худатон мефаҳмед...

Толстопятов бо табассум истиҳола кард сипас афзуд:

-Мо онҳоро ба поезди омадаашон ба ақиб баргардондем. Фармудам, ки Тирмиз рафта аз он ҷо ба роҳи Амударё ба кишти биёянд.

Толстопятов ба коғази наздаш назар андохту бо оҳанги пешин афзуд:

–Бояд ба шумо хотиррасон кунам, ки мо бо Масков маслиҳат карда, сохтмони Вахшро ба гурӯҳи “сохтмони махсуси зарбдор» гузарондем. Ин чунин маъно дорад, ки минбаъд мо ҳама гуна молу маҳсулоти лозимро дар вақташ гирифта метавонем. Дар оянда моро чун «гурӯҳи кораш душвор» бо ғизои хуб таъмин мекунанд. Бовар дорам, ки аз ин пас корҳои шумо ҳам сазовори таҳсин хоҳанд буд.

Рӯиҳам садоҳо баланд шуданд:

–Корҳо хуб мешаванд!

–Кор, ана, ин хел шудааст!

–Зарбдорона меҳнат мекунем!

Коргарон аз ҷамъомад хушҳол баргаштанд.

Каримҷон раҳораҳ гуфт:

–Мегӯянд марди волоро гуфтааш волост. Сухани сардори нав мардумро дилгарм кард.

Навомадаҳоро ба сохтмони роҳи оҳани камбар вобаста намуданд, то ки он зудтар ба сомон расонда шавад. Қисмеро ба бригадаҳои хонасоз ҳамроҳ намуданд.

Он рӯзҳо дар аксари участкаҳо ячейкаҳои партиявию комсомолӣ кушода, ҷавонони қобилро ба узвият қабул мекарданд. Иттифоқи касаба ҳам амал менамуд. Бо ташаббуси он байни корфармо ва бригадаҳои роҳсозон, заминковон, бетонрезон, инчунин, сехҳо шартномаҳо баста шуд. Ба гурӯҳҳои корашон пешрав ҳам ҳаққи кори изофа ва ҳам мукофотпулӣ доданд. Чунин муносибатро ронандаҳоро водор кард, ки худашон давутоз кардаву усто ёфта, мошинашонро дуруст кунанд. Бригадаҳои заминкову роҳсозон бо хоҳиши худашон даҳ–дувоздаҳ соат кор карда, нақшаро ду бору се бор зиёдтар ба иҷро мерасонданд. Аз ҷониби профсоюз ба чунин бригадаҳо унвони «бригадаи зарбдор» ё «стахановчӣ» дода мешуд. Ин гурӯҳҳои пешрав соҳибимтиёз маҳсуб мешуданд ва гилему рӯймолу чинивориро, ки он замон камёб буд, арзон харида метавонистанд.

***

Тирамоҳ даромаду ҳаво сарду серун шуд. Дар як рӯзе, ки аз дуриҳо овози раъд меомад парвози нахустин се вагони пурборро то километри сиюм кашида овард. Омадани қатор коргаронро рӯҳбаланд кард ва акнун дар суҳбатҳо мегуфтанд: «Дигар нигоҳ карда наменишинем, ки бо хар кай ду халта семент меоранд!».

Ҳафтае пас Ҷовид бо ҳамкораш Иқбол чархи аробаашонро, ки дар роҳ шикаста буд, оварда ба усто дода, дигарашро гирифтанд. Чун анҷоми вақти кор наздик буд, Ҷовид чархро ба Иқбол дод, ки барад ва худ ба бошишгоҳ баргашт.

Ӯ аз баландӣ дид, ки бошишгоҳашон ба ду тараф «кушод» ва ба деҳа монанд шудааст. Дар байн бинои мактаб ва клуб, он тараф хонаҳои батартиб ва якранг сохта, ки “типовой” мегуфтанд, тӯл кашидаанд. Дар атрофи ошхона хаймаҳои брезентӣ ва юртҳои ҳамсояҳо – ӯзбеку қазоқу қирғизҳо. Дар гӯшае каппаву козаҳои афғонҳо ба мисли селаи кафтар намудоранд. Ҷовидро хуш омад, ки ин қадар одамон, ин қадар касбу пешаҳо аз чор тарафи олам омада, дар ватанаш бо ҷӯшу хурӯш кор мекунанд...

Моҳи гузашта дар бари мактаб аз фанеру тахта «мактабҳои маҳви бесаводӣ” пӯшонданд. Дар он хоҳишмандони зиёд баъди кор савод меомӯхтанд. Он солҳо бисёриҳо савод надоштанд, ҳатто баъзе русҳо хондану навишта наметавонистанд. Батадриҷ ҳамагон дарк мекарданд, ки бесаводӣ касро ба ҷаҳолату беризқӣ мебарад. Бояд ҳадди ақал ҳисобро донӣ, ки бо корфармо қарордод баста тавонӣ.

Ҷовид низ чанд дафъа барои дарс гирифтан ба он бино даромада буд. Муаллимон асосан русизабон буданду аз таърихи ҳизб, қарору қонунҳо ва вазъияти байналмилалӣ суҳбат мекарданд. Дарсашон бештар ба тарзи саволу ҷавоб сурат мегирифт.

Ҳоло Ҷовид аз паҳлуи бинои мактаб гузашту ба мағоза даромад. Дар гӯшае хӯрокӣ мефурӯхтанд, дар дигараш - ҳар гуна либосу матоъ. Чунин дуконҳо қариб дар ҳама участкаҳо фаъолият доранд. Ва агар аз як тараф маоши аниқ мардумро ба кори ин ҷо ҷалб кунад, аз тарафи дигар, ҳамин дуконҳои сермолу маҳсулот, ки нархи арзон доштанд, кашонда меовард. Онтарафтар, дар канортари роҳ як дукони дигар ҳам ҳаст, ки молҳои камёфт мефурӯшад ва фақат барои онҳоест, ки гувоҳномаи «зарбдор» ё «стахановчӣ» доранд.

Аз дукон баромада, дид, ки гурӯҳе волейболбозӣ доранд. Ӯ ин бозиро бинад, аз шавқ ғизохӯриро фаромӯш мекунад. Лекин ҳоло он сӯ майл накард. Сӯи лӯлаи об равон шуду Валяи шоираро дид, ки об гирифта, сӯйи хаймаашон рафту ба сафи дугонаҳояш пайваст. Ин духтари сарвқомати ситорагарм ҳамроҳи гурӯҳи комсомолон аз шаҳри Смоленск омадааст. Ӯ ва боз чанд духтар бегоҳиҳо ба кори ошпазҳо ёрӣ медиҳанд, атрофро рӯбучин мекунанд, баъд болои хараки назди хаймаашон нишаста, китоб мехонанд. Ҷавонони ошиқ бо баҳонаи «хондаатонро нақл кунед» дар атрофашон ҷамъ мешаванд.

Шеърҳои Валяро гоҳ–гоҳ рӯзномаи «Вахшстрой» чоп мекард. Дирӯз баъд аз кор, ки дар майдон ҷавонон баҳри рақсу бозӣ ҷамъ омада буданд, гурӯҳе бо гармон баромад, гурӯҳе дойразанон наздик шуд, баъзе балалайка дорад. Дар гурӯҳи русҳову украинҳо занҳо ва комсомолдухтарон ҳам ҳастанд. Дар аввал ҳар гурӯҳ рақсро бо савту сози худашон шуруъ карданд. Сипас ҳама омехта шуд.

Баъди як даст рақс кардан ҷавони лоғарандоме Валяро аз дасташ дошта, пештар бароварду гуфт:

- Рафиқон, имрӯз, ба муносибати аввалин бор омадани қатора то якумин стансия, шеъри шоираи мо Валентина Григореваро ҳам рӯзномаи «Вахшстрой», ҳам рӯзномаи «Сохтмони Вахш» дар тарҷумаи тоҷикӣ чоп кардаанд. Ҳоло худи Валентина Григорева он шеърро бароятон мехонад.

Валя дар аввал розӣ нашуд. Чун аз ҳар тараф нидоҳои хоҳиш баланд шуданд, ӯ шармида–шармида пештар қадам ниҳоду ба хондан шурӯъ кард:

Замоне баҳри ҳайвонҳои ваҳшӣ

Чарогаҳ буд ин саҳрои хомӯш,

Кунун роҳи қатора омад ин ҷо,

Садояш мерасад ҳар лаҳза бар гӯш.

Чун шеър тараннумгари меҳнати ҷамъомадаҳо буд, рӯҳияашонро болида кард. Ҳама аз омадани қатора эҳсоси болидагиву сарафрозӣ доштанд ва сатрҳои мавзуни ҳамкорашон ин эҳсосро меафзуд.

Валя, чун дид, ки давра ӯро бо шавқи табиӣ гӯш мекунад, овозашро баландтару далеронатар кард:

Садояш пурхурӯшу пурҳарорат,

Басе форам ба гӯшу дилнишин аст,

Садои Вахши нусратбахши фардо,

Садои Тоҷикистони навин аст!

Баъд аз он ки Валя шеърашро то охир хонд, ҳозирон хушҳолона кафкӯбию чакчакзанию изҳори миннатдорӣ намуданд ва боз дойраҳо садо доданду дастҳоро чун болҳои уқобон васеъ кушода фазои користонро пур карданд.

Ҷовид, саргарми он хотираи ширин, сӯи хаймааш рафтанӣ буд. Ин лаҳза марди қавиҳайкали бинипаҳн, ки мӯйҳои зарди ба ҳам печидааш то китфонаш фуромада буд, аз куҷое пайдо шуду чанг зада, китоби дасти Валяро гирифт ва бепарво роҳашро давом дод. Духтарҳо бо ҳайоҳӯй, баробараш тохта, онро гирифтанӣ мешуданд. Вале бинипаҳн китобро баланд бардошта, бепарво қадам мезад. Баъзе мардоне, ки назди хаймаҳояшон гирумон доштанд, аз ин манзара ба ваҷд омада, садо медоданд:

–Ефим, надеҳ!

–Хайма дарор!..

Ҷовид, қадаммониашро тез карда, рафту аз китфи мард дошта, гуфт:

–Китобро ба соҳибаш деҳ!

Мард пархошҷӯёна ба Ҷовид нигарист.

–Гапзанияшро бин-а! – ва китобро ба як сӯ ҳаво доду ба панҷаи хирсонааш ба рӯйи Ҷовид зад. Ҷовид чун ниҳоле, ки ба бехаш табар расида бошад, афтод. Ин кор чунон тез сурат гирифт, ки Ҷовид ҳатто даст бардоштани бинипаҳнро надид. Дарҳол хесту бо лаби хуншор ба ӯ ҳуҷум кард. Боз ҳам зарбаи аз аввал сахттарро хӯрду ба пушт зад. Аз шарму аламе, ки духтарҳо дида истодаанд, калавида хест ва тохта аз пойи ҳариф дошту кашида ӯро афтонд.

Валя бошитоб ба «штаб»-и партком, ки дар паҳлӯ буд, даромаду ду нафарро пешандоз карда овард. Яке аз онҳо - Константин Голубев, бо силтав Ефимро ба гӯшае кашида, пӯписа кард:

- Бори чандум аст, ки зӯратро нишон медиҳӣ? Ин дафъа аниқ беҷазо намемонӣ!” - ва ҷониби хаймааш тела дод.

Валя аз назди дари хайма китобашро гирифт ва аз дасти Ҷовид дошта,

- Рафтем ба назди духтур, - гуфт.

- Кирои гап не, – рад кард Ҷовид.

- Не нагӯй, лабат хуншор, рӯят кабуд шудааст… – овози Валя меларзид.

- Лозим не, - Ҷовид сар ҷунбонд. - ва сӯйи лӯлаи об рафт.

Зимистон даромада бошад ҳам, сармо сахт набуд. Ду–се дафъа сабук–сабук барф бориду бод абрҳои пуробро бо зӯри бемисолаш бардошта, ба заминҳое бурд, ки аз афти кор ба об бештар ниёз доштанд.

Дар ҳамон рӯзҳо Ҷовидро ба кори комсомол гузаронданд. Ӯ ҳамроҳи Иқбол ҳар рӯз, роҳи дарозеро тай карда, аз аҳволи коргарон ба штабашон хабар мерасонд. Баъдтар сардори ячейкаи комсомолие таъйинаш карданд, ки шаст нафар аъзо дошт.

Сохтмони роҳи камбари оҳан дар арафаи анҷом ёфтан буд. Кори чоҳбуни асосӣ ва каналҳое, ки ҷониби Вахш, Тошработ ва Ҷилликӯл мерафтаанд, низ қариб ба охир мерасид.

Боре, пагоҳӣ пеш аз кор Иқбол хабар овард, ки Ҳайдаров ҳардуро даъват кардааст.

Дуяшон ба қабулгоҳ омаданд. Он ҷо Валяи шоира дар сари мошинкаи чопӣ кор мекард. Пероҳани кимхо, ки бештар таҳҷоиҳо мепӯшиданд, ба бар дошт ӯ. Ҷовидро диду дар лабонаш табассум, хеста салом дод.

–Донистам, ту дар куҷо руст шуда мегаштаӣ! –Ҷовид низ хушнудиашро пинҳон карда натавонист: –Чанд дафъа ба хаймаат даромадам, наёфтам.

Валя аз Ҷовид чашм намеканд. Дар чеҳраи аз ҳаяҷон сурхшудааш ҳам меҳрубонӣ, ҳам накӯҳиш дида мешуд. Ӯ овозашро паст карда гуфт:

–Дурӯғ нагӯй!

–Ба билети комсомолиям қасам, ду бор даромадам, – гуфт Ҷовид ва ҷиддӣ ҷониби дар ишорат кард: – Сардор даъват кардааст.

–Даъват карда бошад, дар кушода, – гуфт Валя бо ханда.

Ҳангоме ки онҳо вориди хона шуданд, Ҳайдаров сархам чизе менавишт. Ишора кард, ки ба харак нишинанд. Ҷовид нишасту ба атроф назар андохт ва ба фикраш омад, ки пештар ҳар гоҳе ба ин ҷо медаромад, рӯйи фарш регу хоки рехта намоён ва атроф бетартиб буд. Ҳоло ҳама тозаву озода, бешубҳа, кори дасти Валя аст.

Ҳайдаров аз навишитан бозистоду ба Ҷовид нигариста гуфт:

–Аз Ленинград барои пайвастани релсу шпалҳо як вагон каҷмех равон кардаанд, аммо беш аз як моҳ аст, ки хабараш нест. Яқин, бар асари пуркории роҳҳо вагонро дар куҷое фаромӯш кардаанд. Мо аз стансияи Сталинобод хабар гирифтем, вагон он ҷо нест. Шумо ба Ӯзбекистон меравед ва, то вагонро наёбед, пас намегардед!

Ҷавонҳо, супоришро гирифта, аз кабинет баромаданд. Ҷовид назди Валя рафта, бо овози паст гуфт:

–Хумори шеърҳоят шудаам, ягонта намехонӣ?

–Э, мон… Бобо мегӯяд, ки, - Валя ҷониби кабинети Ҳайдаров ишора кард, - ҳоло шеърҳоят хоманд, на бихону на ба чоп бидеҳ.

–Худаш хом!

Валя, бо даст даҳонашро пӯшонда, хандаашро дошт.

–То ин дафъа омаданат омода мекунам.

Ҷовид чизе гуфтанӣ шуд, вале садои пойи Ҳайдаровро шуниду бо баҳонаи обнӯшӣ сӯи сатили назди дар рафт…

Ба берун, ки баромаданд, Иқбол гуфт:

- Валя зани Ҳайдаров аст.

Ҷовид ба рӯйи Иқбол нигоҳи пурҳайрате андохт, вале чизе нагуфт. Тамоми рӯз ғуссаи ноаёне дилашро мехарошид. Валяро дӯст дошта буд, охир, бехабар, ки...

Ҷуста–ҷуста, вагони гумшударо дар стансияи Қаравулбозори Узбекистон пайдо карданд. Он дар як кунҷи дури роҳи иловагӣ меистод ва каҷмехҳо аз сӯрохҳояш намоён буданд. Бо ёрии сардори стансия вагонро ба Тирмиз овардаву аз он ҷо ба Панҷи Поён равон карда, худашон савори қатора баъди ду рӯз ба Сталинобод расиданд.

Дар Сталинобод борон меборид. Дар истгоҳи роҳи оҳан аз ҳойугир ва давутози одамон саг соҳибашро намеёфт. Анборҳои бузурге, ки дар қади роҳи оҳан сохтаанд, пур аз ҳар гуна борҳо буданд. Мошинҳои наве, ки дар рӯзҳои охир овардаанд, қатор–қатор истодаанд. Онҳое, ки ронанда доранд, дар таги кранҳо, барои борашонро зудтар гирифтан бо мудирони анбор чуну чанд доштанд.

Ҷовиду ҳамроҳаш аз байни қатори мошинҳо мегузаштанд, ки касе номашро гирифта, садо кард. Ӯ, ҷониби овоз нигариста, Ивани ронандаро дид ва ҳарду ба истиқболи ҳамдигар шитофтанд.

–Чӣ қадар шуд, ки туро дар участка намебинам! – Ҷовид дасти Иванро байни дастонаш дошта истод.

–Аз рӯзе, ки ин роҳро кушоданд, моро ба ин тараф вобаста карданд, – гуфт Иван. Дар болои мошинаш ду компрессор намоён буд.

–Компрессорҳоро ба МТС мебарам, – гуфт ӯ, нигоҳи Ҷовидро пай бурда.–Маро ба МТС ба сифати сармуҳандис гузаронданд. Ту ҳар вақте дилат хост, биё, ба кор мегирам.

–Ҳоло корам маъқул, – гуфт Ҷовид.

Онҳо Иқболро ба мошине шинонда, гусел карданд ва, ҳангоме ки ба роҳи калон баромаданд, Ҷовид пурсид:

–Максимро ҳам мебинӣ?

–Максим ҳоло одами калон, – Иван нигоҳашро аз роҳ, ки ҳар ҷо-ҳар ҷо оби борон ҷамъ шудааст, намеканд. – Дар вақти нав омаданаш дар участкаи механикӣ устои мошин буд. Ба наздикӣ сармуҳандис монданд.

–Оҳ–о, офарин!

–Лекин кораш бисёр, – афзуд Иван. –Тамоми рӯз дар давутоз аст. Охир, дар гараж чандто сех ҳаст. Бисёр корҳоро ба роҳ мондан лозим, мутахассис нест…

–Вай худаш мехост дар гараж кор кунад. Ба мошин гирумон кардан маъқулаш аст.

Ҳоло борон аз боридан монда буд. Роҳи мошингарди Сталинобод–Қӯрғонтеппа, ки нав ба кор даромадааст, ноҳамвориҳои зиёд дошт. Дар роҳ мошину аробаҳои якаспаву дуаспаи пурбор равуо доштанд. Дар баромади ағбаи Фахробод, дар хамгаште аробае ба бероҳа ғеҷидаасту баромадан наметавонад. Чанд нафар аробакаш пойҳояшонро бараҳна карда, бори онро, ки ҳама тиреза аст, фуроварда, аспу аробаро бароварданиянд. Аспи арақшору бемадор, ба “чу, ҷонвар!” гуфтани соҳибаш эътибор надода, аз ҷой намеҷунбид.

–Дар зимистон ин роҳ аҷаб азоб медодааст, – гуфт Ҷовид.

–Тобистонаш ҳам азоб аст, дар гардишҳо эҳтиёт накунӣ, хоки мулоим мошинатро бозӣ медоронад.

Дар ҷойи дигар тракторе ба бероҳа ғеҷида буд. Тасмачархҳо дар лойи часпак дармонда, як ҷой тоб мехӯрданду пеш намерафтанд.

–Ба тракторҳои дармонда кӣ ёрӣ мекунад? – пурсид Ҷовид.

–Офтоб барояд, лой зуд хушк мешавад, сипас худашон роҳ кушода мераванд, – гуфт Иван.– Бозмондаҳояшро тракторҳои роҳгузар кашида мебаранд. Ҳоло то тори ағба ин гуна трактору аробаҳои дармондаро бисёр мебинӣ.

Сухани Иван рост буд. Мошину аробаҳои дар гардишҳо дармонда зиёд буданд.

Дар баландӣ Иван суръати мошинро паст карду гуфт:

–Як сол пеш каме дар Донбасс кор кардам. Он ҷо низ ҳамин хел. Халқҳои атроф ёфтаашонро ба коргарони сохтмони завод равон мекунанд, балки аз дасташон ба зӯр мегиранд. Дар ҷойи шумо ҳам мардум гурусна, аммо ҳукумат ҳама чизро ба ин сохтмон равон мекунад.

–Ҳамин тавр накунад, коргари маҳшарро дар сохтмон нигоҳ дошта наметавонанд.

–Бале, ҳамин тавр аст,– гуфт Иван ва оҳ кашид.

Онҳо ба тори ағба баромаданд. Он ҷо чанд аспу ароба дар интизори ҳамроҳонашон истодаанд. Ҳангоме ки нишеб шуданд, Ҷовид дар бузраҳае, ки аз поини теппа мегузарад, як гурӯҳ одамонро дид, ки дар пушташон бор, оҳиста–оҳиста қадам монда мераванд. Борашон қисмҳои мошин ва ҳар гуна бастаҳост. Тахминан сад қадам пештар гурӯҳе ҳамин гуна бор ба пушт равон буданд.

–Тобистону тирамоҳ корашон ҳамин, - нигоҳи ҳайратзадаи Ҷовидро дида, гуфт Иван. – Бор мебаранду рӯзашонро мегузаронанд.

–То Қӯрғонтеппа сад километр...

–Зиндагӣ, бародар, зиндагӣ... - Иван китф дарҳам кашид.

Онҳо наздики офтобзард ағбаро фуромада, ба деҳаи Уялӣ даромаданд. Шабро он ҷо ба рӯз бурданд. Иван он ҷо чанд мошини вайронро таъмир кард. Пагоҳӣ хестанд, ки ҳаво боз абр гирифтаву аз сӯйи шимол боди сахт мевазад.

Соати дуи баъд аз пешин ба деҳаи Қизилқалъа, ки дар соҳили Вахш ҷойгир аст, расида, аз вазъияти дар он ҷо бавуқуъомада моту мабҳут монданд.

Гузаргоҳи Қизилқалъа, ки дарёи Вахш аз он ҷо мегузарад, пул надошт. Зимистони соли гузашта ин ҷо паром дуруст карда буданд. Ҳоло дар ду ҷониби дарё одамон, мошину аспу аробаҳои зиёде барои аз дарё гузаштан навбат мепоиданд. Мошинҳои пурборе, ки аз ҷониби Душанбе омадаанд, аз садто ҳам зиёданд. Контейнерҳо бо борашон, скреперҳои навоварда хобанд. Дар соҳил, дар ҷое, ки чакалакзор буд, шутурҳои бисёре намудоранд, қисмеро ба дарахтони соҳили дарё бастаанд, қисме дар дуриҳо чарида мегаштанд. Соҳиби паром - марди бурутдори бакитфубозу, бо рӯйи фарбеҳи тозатарошида, дар дасташ тозиёна, рост истода ба атроф нигоҳ мекард. Ҷавоне, ки либоси низомӣ дошт, дар даст камон дар кунҷе рост истодааст. Зоҳиран, паромчиро ҳимоят мекунад. Як гурӯҳ мардони қазоқ бо кемарон баҳс доштанд. Иван раҳораҳ ба Ҷовид гуфт:

--Гӯй, ки котиби комсомолӣ, зудтар роҳамон медиҳанд, вагарна, боз як ҳафта ин ҷо мемонем.

Ҷовид ҷавоб надод, нигоҳаш ҷониби паромчӣ буд. Ҳарчанд шамол вазидаву як–як борон меомад, дар тани ӯ яктаҳи тунук аст, банди дилаш кушода. Тоқии сабзрангашро пасу пеш давонда, ҷониби қазоқҳо бо гӯйиши бадахшониҳо мегуфт:

–Бародарон, меҳмонони азиз, дар нуҳ моҳ бори сеюм аст, ки ин ҷо галаи шутуронро меоранд. Ду моҳ пеш ба як бор сесад уштур оварданд. Онҳо ин ҷо ду рӯз навбат поиданд. Дар ду рӯз ҳамаи бедаи деҳаҳои гирду атрофро хӯрданд, бибинед, ки дар дарахтони ин дашту даман пӯст намондаанд. Имсол инҳо ҳама хушк мешаванд. Мардуми ин ҷо, ки зиндагии фақиронае доранд, бештар азоб хоҳанд кашид.

Марде, ки каллапӯш қазоқ буданашро аён мекард, бо лаҳни шикастае гуфт:

–Гӯш кунед, мо ин шутурҳоро, ки дар ватани шумо беқадранд, осон наёфтаем. Соҳибонашонро кулак карданду инҳоро ин сӯ фиристоданд. Ин безабонҳоро аз гуруснагӣ накушед, ки уболашон ҳам шуморо мегираду ҳам моро!

Паромчӣ оҳанги суханашро нармтар карда гуфт:

–Меҳмон, аҳволи маро худатон дида истодаед – кранчӣ омадааст, ки як рӯзи кори ман ба чанд ҳазор рубл баробар мебошад, он пулро ту медиҳӣ, тракторчӣ ҳамин даъворо дорад, касе “ман аз НКВД” гуфта, тапончаашро намоиш медиҳад. Комсомола пӯписааш…

Ду нафар қазоқ дуртар истода, ҳамроҳашонро пас гардонданӣ шуданд. Вале ӯ, дасташро раҳо карда, афзуд:

–Ошно, ман суханамро гуфтам, ин ҷо дигар намеистем! Сесад шутурро монда меравам. Хоҳед, баромада шумуред!

–Ин ҷангалҳо пури гургу шағол аст. Паланг ҳам кам нест. – Паромчӣ рӯймоли гарданашро ба даст гирифт. – Партофта меравед, дар андак вақт тухмаш намемонад!

–Гург хӯрад, беҳтар аз он ки дар пеши чашми мо аз гуруснагӣ бимиранд, – марди қазоқ бо ситез ин суханро гуфту пас гашт.

Пеши назари Ҷовид аробаҳои дар ағба ғеҷидаву ғалтида, ки соҳибонашон борашонро мефуроварданд ва аробаро аз лой раҳонида, боз борашро бор мекарданд, омад. Чун ба ин ҷо расиданд, яқин боз як ҳафта интизори паром хоҳанд монд.

Ҷовид ба паромчӣ ҳуҷҷати комсомолияшро нишон дода гуфт:

--Ака, Вахшро сохтмони комсомолӣ мегӯянд. Мо ин ҷо як гурӯҳ комсомолон талаб мекунем, ки аввал шутурҳоро гузаронед, вагарна ба сардори сохтмон мерасонем, ки ба сохтмон омадаҳо аз кору муносибати шумо дилсард шуда, пас мегарданд.

–Медонам, ки шумо дар хабарбарӣ устоед, – дар лабони паромчӣ табассум, ба ҳамкораш фармуд: –Баъди тракторҳо шутурҳоро бор кунед!

***

Роҳи оҳани камбари Панҷи Поён-Сарбанд дар рӯзҳои аввали баҳори соли 1932 ба кор даромад. Акнун масолеҳро ба участкаҳо бо қатор мекашонданд.

Дар шохаҳои каналҳое, ки ҷониби участкаҳои Қумсангир ва Кофирқалъа мерафтанд, низ корҳо ба сомон расиданд.

13–уми сентябри соли 1933 - рӯзе, ки пеши обро кушоданд, чӣ шӯре барпо шуд! Одамон аз дуриҳо харакию аспакӣ ба тамошо меомаданд. Охир, як дарёи бузургро ба дигар тараф гардонӣ... Чунин корро фақат дар афсонаҳо мешунавӣ. Ба ғайр аз сарварони шаҳру ноҳияҳои худамон, сарварони ҷумҳурию вилоятҳои кишварҳои ҳамсоя низ омада буданд. Дар саҳни чоҳбуни асосӣ бештар меҳмонон ҷой гирифтаанд.

Ҷовид атрофро чарх задаву ба худ роҳ ёфта, пештар омада дид, ки дар раёсат роҳбарони ҷумҳурӣ ва вазоратҳо истодаанд. Мухбирҳои зиёд дар атроф гаштугузор мекарданд. Дар як гӯша - ҳайати Афғонистон. Ҳама аз ин воқеаи ғайриодӣ ба ваҷд омада буданд. Ба назари Ҷовид менамуд, ки ҳатто кӯҳҳои атроф ба одамон бо таҳсину таҳният менигаранд. Меҳмони аз Ӯзбекистон омада сохтмони Вахшро ба маҳтобе монанд кард, ки аз осмони Вахш зуҳур карда, тамоми хоки СССР–ро пурнур месозад. Гуфт, ки СССР сохтмони Вахшро шуҳратманд кард, сохтмони Вахш СССР–ро бештар шуҳратманд намуд. Ӯ боз гуфт, ки то халқи тоҷик ҳаст, ин замину об барояш хидмат хоҳанд кард, кордонии ин мардони майдон ҳеҷ гоҳ аз хотирҳо нахоҳад рафт.

Он рӯз хурсандии мардумро ҳадду канор набуд. Овози гармон, доираву карнай ба фалак мепечид. Занону мардон пеш–пеши об рақскунон мерафтанд.

Нигоҳи Ҷовид ба Каримҷон афтод, ки дар лабонаш табассум атрофро тамошо дорад. Рафту панҷаҳои дурушташро байни дастонаш гирифт.

--Меравем, - гуфт Каримҷон ва раҳораҳ афзуд: --Халқи шуравӣ дар якҷоягӣ ин сохтмонро анҷом доду тоҷикон соҳиби обу замин шуданд. Охир, аз обу замин беҳтар чӣ неъмат аст?!

Ҷовид он лаҳза ба маънои суханони Каримҷон чандон эътибор надод. Баробари об, ки дар масири наваш ҷониби заминҳои аз гармӣ сӯхта мешитофт, қадам зада, аз он чашм намеканд. Одамони аз дуру наздик омада то гашти рӯз хурсандӣ мекарданд.

Оре, об ба чӯлистони Вахш омад. Аммо ҳанӯз барои онро ба кишт муносиб кардану пахта гирифтан корҳо зиёд буданд. Он солҳо муҳоҷиронро бештар аз Хуҷанд, Конибодом, Ӯротеппа ва водии Фарғонаву Помир меоварданду тракторронҳоро асосан аз Русия. Аввалиҳо бояд заминро тоза ва қобили кишт мекарданду дувумиҳо пастию баландии заминҳоро ҳамвор. Гурӯҳе ба замини ҳамворкарда об мемонд. Дар хоки сӯхта ва асрҳо обнодида об ҳар лаҳза ҷоеро кофта, таҳ зада, нопадид мешуд.

Боре Ҷовид шоҳиди воқеае шуд, ки ҳеҷ аз хотираш намеравад. Айёми тирамоҳ буд. Тарафи бегоҳ, ҳангоме ки аз маркази район аспсавор бармегашт, дар замини навобод гурӯҳи одамонро дид, ки бо бел чанд ҷойро кофта, хоку лойро берун мегиранд. Дилаш аз нохушие хабар дод: “Мабодо мисле, ки дар колхози ҳамсоя тракторашон ба лой фурӯ рафтау фақат дудбарояш каме намоён буд, ин ҷо ҳам воқеае руй дода бошад!”

Ӯ дар сари роҳ, дар ҷое, ки аробаи пуралаф истода буд, аспашро ба санге, баста наздик омад. Дар сари замин чор–панҷ нафар зан меистоданд. Дар чеҳраашон ташвишу таҳлука намоён буд. Ҷовид аз онҳо воқеаи рӯйдодаро шунид: “Зани ҳамон ҷавони сарлучро лой фурӯ бурдааст, ҳарчанд мекобанд, намеёбанд”.

Ҷовид бо дили пуризтироб наздик омад. Мардҳо заминеро, ки болояш намдор, тагаш лой аст, қади одам, баъзан бештар кофтаанд. Аз ягона касе, ки номашро медонист, пурсид:

–Алексей, ҷойи зан маълум аст?

–Не, шавҳараш дақиқ намедонад.

–Ин кор кай шудааст?

–Нисфирӯзӣ. Мо дар он тарафи роҳ кор мекардем, шавҳараш саркану рӯкан омад, ки занам нест. Ман дарҳол пеши оберо, ки ба ин замин меомад, бастам. Ҳоло наздики се соат аст, ки мековем...

Ҷовид сӯйи ҷавони зангумкарда равон шуд, ки Алексей аз пас садо дод:

–Номаш Фазлиддин!

Ҷовид дид, ки аз ҳар тори мӯйи ҷавон арақ мешорад. Чеҳрааш суп-сурх, чашмонаш гиряолуд. Ӯ белро аз дасти Фазлиддин гирифту “ман каме ковам, ту дам гир” – гуфт.

Фазлиддин белро доду онсӯтар рафта нишаст. Танаш меларзид. Дилаш менолид.

Ҷовид ҷойи кофтаро кушодтар гирифту лойро берун ҳаво дод. Тахминан боз ним метр кофту монда шуд ва аз Фазлиддин пурсид:

–Дақиқ медонӣ, ҳамин ҷойро кофтан лозим?

Ҷавон бо гиря гуфт:

–Кош, ҳамон хӯрокро занам намеоварду мани фалакзада онро намехӯрдам. Дар зери ҳо, ана он дарахт нишастем. Занам гуфт, ки ман обро хабар мегирам, агар ба чуқурие рафта бошад, роҳашро мекушоям. Аз байн чор ё панҷ дақиқа гузашт. Яке менигарам, нест, дилам ларзид. Тохта омадам, ин тараф-он тараф давидам, садо додам... Охир, мани бадбахт аз куҷо донам, ки дар хоки ин замин одам фурӯ меравад! Одамхӯр будани ин даштро аз куҷо донам?! Касе ҳам нагуфт. Рафтам, белро овардам. Дар ҳамин ҷо пайи пояшро дидам...

Занони дар гӯша истода бо гиря алами дилашонро берун мерехтанд:

–Дар ин чӯли одамхӯр тобистон аз гармияш, зимистон аз сардияш рӯз надорем!

-Ин балояш – сарборӣ!

–Илоҳо давлати сохтаатон худатона фурӯ барад!

Ҷовид чуқурии кофтаашро, ки баробари қади одам меомад, боз кофтан гирифт. Поин - батамом лой, лойи мисли ширеш часпонро канда баровардан мушкил буд. Одамони атроф ҳам монда шуда, бо такя ба белҳояшон рост меистоданд. Рӯз бегоҳ шуда, бештари даштро соя пӯшондааст. Серунии бегоҳ эҳсос мешуд. Марди салладоре наздики Ҷовид омад ва рӯймоли миёнашро кушодаву аз нав баста, ба тариқи маслиҳат гуфт:

–Додар, ҳама коре, ки дар ин олам мешавад, бо розигии Худост. Аз се соат зиёд шуд, ки ин ҷойро мековем...

Ҷавони малларанге, бо бари яктаҳаш арақи рӯяшро пок карда, гуфт:

–Ин хок то даҳ–понздаҳ метр чуқурӣ суст мешавад.

–Ман низ ҳаминро гуфтанӣ. Агар он бечораро лой кашида бошад, дигар зинда ёфтанамон дар гумон. - Ва ба Фазлиддин рӯ овард: –Розӣ бошед, ҳоло, ки торикӣ нафуромадааст, ҷаноза хонем.

Фазлиддин, ҷониби салладор нигоҳашро дӯхта, норозиёна гуфт:

–Шумо равед! Ҳоло ҷаноза барои чӣ? Барои кӣ? Ку мурда?! Ку нишона?!

–Шумо ҳам равед, - ба дигарон низ муроҷат кард Фазлиддин, - ба ҳамаатон раҳмат! Ман то пагоҳ, то як ҳафта, як сол бошад ҳам, ин хока кофта, он уболро меёбам.

Фазлиддин ин суханро гуфту ба ҷойи кандааш фуромад ва лойро берун партофтан гирифт.

Ҷовид ва марди фарбеҳе аз ду ҷониби Фазлиддин ба андозаи як қадам дур истода, хоки лойшударо дур мепартофтанд.

-Дурро наковед, -- гуфт Фазлиддин ва ба кораш идома дод.

Зоҳиран, сухани “фуромадани торикӣ” ӯро бештар ошуфтаву ғамнок карда буд. Куртаи рангпаридааш ба баданаш часпидааст. Аз синаи бараҳнааш ҳавр мехезад. Дили Ҷовид ба холаш сӯхт, хост белро аз дасташ гирад, ки фарёди дардноке зад: “Мана! Мана! Дар ин ҷо!”

Ва нолакунон лойи атрофи занро, ки рӯймоли сараш намоён шуда буд, тез–тез канда, бехудона ба чор сӯ ҳаво дод. Аробакаш белро аз дасти Фазлиддин гирифт, дигарон лойи атрофи зан ва пас худашро берун кашиданд.

Яктаҳи сабзранг дар тани зан аз обу лой ранг бохта, рӯймол тамоми рӯяшро пӯшондааст. Як дасташ дар ҷабинаш шах шуда. Шояд дар лаҳзаи охир, ки замин бӯғияш карду шавҳараш фарёдашро нашунид, дигар илоҷ надидаву аз зиндагӣ умедашро канда, рӯяшро пӯшонд...

Фазлиддин, сари занро рӯйи дастон гирифту рӯймолашро боло кард. Саропои мард меларзид. Ӯ талх–талх гиря карда мегуфт:

- Э вой, ин чӣ ҳол, чӣ рӯзи сиёҳ, чӣ соати наҳс! Мунираи ман! Зиндагиям! Шодии дилам! Ту гуфтӣ, ки наравем, наравем ба он даштҳои сӯзон! Мани бетолеъ ба суханат гӯш надода, туро овардам! Кош, ин хок худама мекашид! Кош, аз ин олами пурҷафои бевафо худам нопадид мешудам!

Фазлиддин сари занро оҳиста ба замин монду худро болои лой партофта, бо ғазаб афзуд:

–Аз рӯзе, ки ин инқилоби касофаташонро оварданд, рӯзи хуша надидам! Падар хонаву дари бобоиро гузошту рафт ба он сӯйи дарё, бародар рафт! Пайвандон ҳама рафтанд! Ман гуфтам, ки ватан аст, дар бараш бошем, ободаш кунем! Бибин, бо мо чӣ кард!

Ҷовид хост дасти Фазлиддинро дошта, оромаш кунад, ки марди салладор пештар рӯ ба рӯйи Ҷовид шуду гуфт:

–Додар, мурдаро хона бурдан ҷоиз нест. Майит ёфт шуд. Ҳамин ҷо ҷаноза кунем, хубтар.

Ҷовид на “ҳа” гуфтанашро медонист, на “не” гуфтанашро.

Фазлиддин ба рӯи салладор чашм дӯхта, асабиёна гуфт:

–Ба шумо гуфтам, ки аз ин ҷо равед! Майит хона дорад, кас дорад! Он ҷо мешӯянд, кафан мекунанд, пас ҷаноза мехонанд!

Салладор рӯймоли миёнашро бори дигар кушодаву зуд–зуд баст ва худро ақиб гирифт.

Занҳо, ки расида, мурдаро гирд карда буданд, ҷониби салладор шиддат карданд.

-Мурда соҳиб дорад! Кори ҳар кас набошад! Ароба ҳаст, бор карда хонаш мебарем!

Аробакаш, бандҳои алафи болои аробаашро поин партофта, аробаро наздики замин овард. Занҳо ба Фазлиддин ёрӣ дода, ҷасадро ба ароба бор карданду худашон ҳам дар он ҷой гирифтанд. Кадоме тоқии Фазлиддинро, ки дар гӯшае афтода буд, бардошту аз паси ароба тохта, ба дасташ қапонд.

...Ин лаҳза ба фикри Ҷовид омад, ки мабодо Қобил–ака омада, ӯро ҷустуҷӯ кунад, дар ташвиш шуду ба пас нигарист, ки не, касе наменамояд.

Қад–қади канал қадам мезаду андешаҳояш мисли селаи мурғон дар сараш ғавғо мекарданд.

***

Колхозҳо, ки дар аввал халқро аз нони хӯрдан маҳрум карда буданд, дар ду соли охир ба зулму тааддӣ, яъне “колхозчӣ бояд рӯзи меҳнаташро буд кунад!”, каме “ҷон” дароварда, ба колхозчиён ба ивази меҳнаташон камобеш музд медоданд. Роҳнишондеҳу сарварони ин кор низ, албатта, болшевикон буданд. Онҳо - мардони банду зиндондидаи ситамкашида ва баъдҳо соҳиби ҷоҳу мақомҳо шуда, баҳри пешравии корашон ба мардум бисёр ҷафоҳо кардаву гоҳе худ низ нокомиҳо чашида, ҳоло бо ҷону дил меҳнат мекарданд, то ҷамъиятеро, ки дар орзуяш буданд, зудтар бисозанд ва ба оламиён бинамоянду садо баланд кунанд: “Чунин аст роҳу равиши партияи болшевикон!”

Мардумони миёнаҳол ва доро, ки аз инқилобу пасомадҳояш дилгазон шуда буданд, ҳоло дар натиҷаи ободонӣ, дар деҳаҳо кушодани мактаб, сохтани роҳҳо, бахусус, пайдо шудани ҷои кор, ки маош медиҳад, озори куҳнаро фаромӯш карда, бо сафои дил ба кору зиндагӣ пардохта буданд. Орзуи дубора осуда зистан, тӯйу сур кардан, ба ормони инсонӣ расидан дар дилашон ҷӯш мезад. Вале чунин рӯзгор дер давом накард. Фазои замона, ки олудаи ғаразу буғз буд, бисёриашонро дубора ба душманию ҷосусӣ айбдор кардаву ба зиндон кашид ва онҳо боз нушобаи заҳрогини замони истибдодро чашиданд.

Ҷовид яке аз рӯзҳои аввали тобистони майнасӯзи соли 1937–ро хуб дар хотир дорад. Он вақт ӯро аз кори комсомол озод карда, ба гидроузел - иншооти тақсими об гузаронда буданд. Гашти рӯз хабар омад, ки як гурӯҳ сарварони ҷумҳурӣ ба Қӯрғонтеппа омада, дар саҳни бинои кумитаи партиявӣ маҷлис мекардаанд. Ӯ ҳам бо коргаронаш бояд ба маҷлис ҳозир шавад.

Дар саҳни бинои кумитаи вилоятӣ одамон зиёд ҷамъ омада буданд. Дар пештоқи бино - сурати Сталин. Дар гӯшае навиштаеро овехтаанд: “Марг ба думравони Тротский!” Ду нафар либоси низомипӯш дар болои зинаҳоянд. Ҷовид якеро шинохт: Абдулло Раҳимбоев, ки ба наздикӣ роҳбари ҷумҳурӣ таъйин шуда буд.

Чун он рӯзҳо овозаҳои “боз одамонро банду зиндон мекунанд!” беш аз пеш паҳн мешуд, дили Ҷовид гувоҳӣ дод, ки омадани калонҳо дар ин гармои рӯз ба хубӣ нест. Ҳамчунон, ба мушоҳидааш омад, ки ошуфтагии худи меҳмонон бармало намоён аст.

Абдулло Раҳимбоев дар бораи он ки дар ватани умеду орзуи тамоми меҳнаткашони олам – СССР дар ду панҷсолаи сталинӣ сотсиализм комилан ғалаба кард ва оянда моро чӣ гуна фатҳу нусратҳои осмонкаф интизоранд, сухан гуфт ва пас таҳдидомез афзуд:

–Рафиқон, ҳамзамон бояд донед, ки раиси собиқи президиуми СИК, котиби Сека Шириншоҳ Шоҳтемур барои фаъолияти зиддидавлатӣ ва зиддиинқилобӣ доштанаш аз сафи ҳизби коммунисти Иттиҳоди Шӯравӣ берун карда, ба ҳабс гирифта шуд. Ин шахс ба зери ниқоби ҳизб даромада, мехост меҳнаткашони тоҷикро бар зидди деҳқонони Ӯзбекистон ва Русия шӯронад. Мехост, аз ҳисоби заминҳои Ӯзбекистон қисми зиёдеро гирифта, Тоҷикистони бузург созад. Ӯ бар зидди давлати ҷоноҷони мо фаъолияти зиёноварона карда, гурӯҳи террористӣ ташкил дод ва мехост, ки бар зидди роҳбарони ҷумҳурӣ амалиёти бадқасдонаашро амалӣ гардонад! Чунонки шумо огоҳ ҳастед, ду сол пеш Махсуму Ҳоҷибоев чунин амалҳоро роҳандозӣ карданӣ буданд. Лекин партияи ҳамабини болшевикҳо мақсади нопоки онҳоро сари вақт фош намуда, ҷазои сазоворашон дод!

Аз ду ҷониб овозҳо баланд шуданд:

–Смерть врагам народа![1]

Аз қатори пеш ҳам овози манқае баланд гардид:

–Ҷазояш – дор!

Кӯтоҳқади паҳлуи Раҳимбоев ҳам чизе гуфту шиор партофт ва сипас ҳарду зинаҳоро фуромада, ба мошине савор шуда рафтанд.

Аммо мардум дар ҷойҳояшон ҳамчунон ҳайратзада хеле истоданд. Охир, соли гузашта дар иди Октябр Шириншоҳ ин ҷо омада, онҳоро табрик карда, чунин суханҳо гуфта буд:

-Дӯстон, шумо медонед, ки дар солҳои пеш аз инқилоб деҳқон тамоми сол кор мекард ва боз дар тарс буд, ки мабодо охири сол фарзандаш гурусна монад. Ҳоло мо садҳо корхона дорем, ки дарашонро барои мардум кушодаанд. Минбаъд дари мактабу донишгоҳҳо барои ҷавонони мо боз аст! Колхозҳои сохтаи мо ранги деҳотро батамом дигар карданд. Қавми мо аз он боис шодмону шукуфост, ки дар замони сотсиализм зиндагӣ ва кор мекунад! Фарзандони мо боз беҳтару беҳтар хоҳанд зист!

Ҳар сухани Шириншоҳ ба дили ҷамъомадагон умеду бовар илқо мекард. Аммо ҳоло гуфтанд, ки ӯ ҳам душман будааст...

Баъди он рӯз дигар шуруъ шуд-е! Ҳар рӯзу ҳар ҳафта аз шаҳрҳо хабари «фалониро ҳабс карданд!”, “фалонӣ ҷосус будааст” мерасид. Бештар номи нависандаву шоирону олимонеро мешуниданд, ки солҳои пеш назди колхозчиҳо омада, суханронию шеърхонӣ мекарданд, бо ифтихор аз пешравию ободониҳои замона мегуфтанд.

Аз райони Болшевик нахуст Константин Голубевро, ки котиби аввал интихоб шуданашро як сол ҳам нашуда буд, бадном карданд. Сипас ду нафар раисро: яке аз онҳо Борис Стасов буд, ки дар колхози ба номи Ежов кор мекард. Вай як марди бошаҳомати дарёдилу суҳбаторо буд. Ба гуфтаи худаш, ҳафт сол «дар биҳишти сталинӣ» - маҳкамаи Иркутск умр гузаронда, пас ба ин тараф омадааст. Кордонияшро дида, Иван Буров, ки аввали ҳамин сол парторги сохтмони Вахш интихоб шуда буд, бо исрор ба раисӣ пешниҳодаш кард. Шахси дигар Григорий Громовик, аввал ба ҳайси заминшинос кор мекард. Ҳар серо чун ҷосуси Англия бо модаи 58 айбдор карда, ба зиндон андохтанд.

Он рӯзҳо дар маҷлису маъракаҳо, суҳбати хонаву кӯча сухан аз бурду оварди НКВД буду бас. Мегуфтанд, ки аз соли бист ин тараф мори болшевик мағзҳоро мехӯрад. Зиндагии мардум ҳамарӯза бо тарсу таҳлукае, ки пагоҳ ба туҳматеву буҳтоне гирифтораш накунанд, мегузашт. Ин гирдоби изтиробу дард тамоми соли 1937 ва то ними соли 1938 давом кард. Қариб аз ҳамаи ноҳияҳои ҷануб котибҳо ва раисонро ба маҳкама кашиданд. Аз ин рӯ, солҳои 30–юмро дар ин тарафҳо «солҳои маргу мотам» меноманд. Гирдоби он қариб буд, ки Ҷовидро низ бо худ бибарад.

Моҳи май даромада буд. Саҳари рӯз ҳамсояаш Умари тракторчӣ хабар овард: «Шаб одамони НКВД Бобо Ҳайдаровичро бурдаанд. Ҳоло омада хонаашро кофтуков доранд!» Ҷовид ҳайрон шуд. Ҳайдаров як сол боз дар райони Кировобод дар вазифаи котиби якум кор мекард. Мабодо ӯро ҳам бо ҳамон дасисаҳои бардурӯғашон бурда бошанд?

Ҳар ду ба хонаи Ҳайдаров рафтанд. Зани Ҳайдаров - Валя тани куртаи нимостин, кӯдаки навзод дар дасташ, бо тарсу таҳлука ин тараф – он тараф қадам зада, дар гиря буд.

Ду нафар бо либоси низомӣ, яке паканаи ришаш сип-сиёҳ ва дигаре зардинаи фарбеҳ хонаро кофтуков доштанд. Чойнику пиёла ва дигар асбобҳо дар рӯйи хона паҳну парешон мехобиданд. Ришдор кӯрпаҳоро як–як афшонда медид. Фарбеҳ дафтареро, ки дар он навиштаҳои Ҳайдаров буд, сарсарӣ назар андохта, варақ мегардонд.

Ҷовид аз софию содагии ҷавонӣ ба ғазаб омада, гуфт:

– Ин одам дар сохтмони Вахш се сол узви бюрои ташкилоти комсомол буд, котиби аввал буд. Кай вақт ёфта, душманӣ кард?

Марди фарбеҳ, тапончаашро намоиш дода, сӯи Ҷовид чанд қадам монду гуфт:

–Ту кормардони НКВД–ро таъна мезанӣ?! Худат кистӣ?

–Дастпарвари интернати 35. Узви комсомол, фарзанди диловари давлати Шӯравӣ! – Ҷовид ин суханро, ки ҷонишини директори мактабашон - Нина Воронина ҳангоми ба сохтмони Вахш гусел карданашон гуфта буд, ба ёд овард. Воронина гуфта буд, ки ҳар вақте дармондед, ин суханро гӯед.

Марди фарбеҳ каме мулоим шуд ва ҳамоно боз бо оҳанги дурушт афзуд:

–Модом ки бо Ҳайдаров ҳамақида ҳастӣ, мо гузаштаи туро ҳам таҳқиқ мекунем!

Ба фикри Ҷовид омад, ки инҳо чӣ қадар русҳои худашонро, ки дар сохтмони Вахш кор мекарданд, гирифтори зиндон намуданд. Тарсе ноаён дилашро фишурд.

Валя, дар ҳоле ки оби дидаашро зуд-зуд пок мекард, назди Ҷовид омада, гуфт:

–Илтимос, бо инҳо баҳс накун, - ва ҷониби низомии фарбеҳ рӯ оварда, илова кард: –Ин ҷавон бо шавҳари ман ҳамнишин нест. Ҳамсоя ки ҳаст, омадааст.

- Ба ту ҷавоб, – ба сухани зан аҳамият надода, гуфт фарбеҳ ба Умар ва ба Ҷовид фармон дод: – Ту ист! Ҳамроҳи мо меравӣ!

Ҷовид ба кунҷе рафта, чунон ки одаташ аст, лаби поинашро ба зери дандон гирифта истод. Ҳам аз тарс ва ҳам аз гармии хона баданашро арақ зер кард.

“Худо накарда, барои як сухан бурда, несташ кунанд”–гузашт аз дилаш.

Валя, ба хонаи дигар рафта, кӯдакашро ором кард ва ба китфаш жемпер партофта омад. Нигоҳи тараҳҳумомезаш ҷониби Ҷовид буд.

Низомиҳо кофтуковашонро анҷом дода, ба “набаред!” гуфтанҳои Валя парво накарда, Ҷовидро ҳамроҳ гирифта, ба НКВД омаданд. Фарбеҳ дар гӯшаи саҳни бино марди аспсавореро диду бошитоб наздаш рафт. Ҳамроҳаш низ аз паси ӯ шитобид.

Ҷовид худро, чунон ки пояшро саг гирифта, раҳо намекунад, ҳис кард. Ба фикраш омад, ки мепурсандаш: “Бо Ҳайдаров чӣ мегуфтед?” Мегӯям, ки сухани мо аз кору бори комсомол буд. Агар пурсанд, ҳамроҳат кӣ буд? Комсомолони сохтмон, дигар кӣ мешуд?

Ин лаҳза назараш ба Иван Буров афтод, ки дар дасташ папка аз бинои райком баромада, сӯи онҳо меояд. Дилаш қувват гирифт. Иван ҳам ӯро диду ба истиқболаш омад.

–Ин ҷо чӣ гум кардӣ? Ҳолат парешон барин, – Иван дасти Ҷовидро дошта, озмоишкорона ба рӯяш зеҳн монд.

Ҷовид кори шударо нақл кард.

Иван гуфт:

–Ту ба инҳо пасту баланд нагӯй. Ҳукумат ҳуқуқи зиёдашон додааст. Он дурушти ба ту дӯғзадаро Кузма Кувалдин мегӯянд. Одами хуб нест. Ман мегӯямаш, ки ба комсомоли мо нарас.

Ҳангоме ки Кувалдину ҳамроҳаш аз назди аспсавор баргаштанд, Иван ба пешвозашон рафт. Онҳо бо ҳам гуфтугӯйкунон наздик омаданд. Фарбеҳ, ҷониби Ҷовид нигоҳи қаҳромезе карда, гуфт:

–Раваду дигар ба чашмам нанамояд!

Иван Акимович ҳамроҳи Ҷовид то роҳ баромад ва ба рӯяш маънидорона нигариста гуфт:

–Медонӣ Толстопятовро, ки ин ҷо сардори сохтмон буду баъд ба канали Туркманистон фиристоданд? Ҳамонро ҳам ба маҳкама кашидаву гузаштаашро кофтуков доранд. Як тракторчии мо ҳамроҳаш рафта будааст. Ба наздикӣ омадааст, ҳамон гуфт.

–Чунин марди номдори замонаро! – Ҷовид ҳайрон монд. –Чӣ гуноҳ ба сараш бор карда бошанд! Ҳар дафъа, ки ба участкаи мо меомад, мегуфт: «Ҳар қадаре ки шумо ба давлат хидмат кунед, давлат даҳҳо баробар зиёд карда, ба шумову фарзандонатон бармегардонад».

Иван Акимович бо ришханд гуфт:

–Акнун фаҳмидӣ, ки душмани синфӣ чӣ гуна будааст? Солҳои 1920–1929, ки давлати Шӯро беқувват, бемуттако буд, ба қисме аз мардуми доро, донишманд ва рӯҳонӣ рӯи хуш нишон дод, ба кор гирифт, ба мансабҳои калон баровард. Онҳо ҳам, ки аксаран дигар роҳ надоштанд, тақдирашонро бо он пайвастанд, фармудаашро бо ҷону дил иҷро карданд. Лекин баъд аз он, ки давлати синфи коргару деҳқон қувват гирифт, онҳоро бо туҳмату таҳдид аз сафаш берун кард, бисёриҳоро ба зиндон андохт, чунки табиати синфи дорову камбағал мисли обу оташ аст, бо ҳам намесозад... Ана, ҳамин хел, ошно, барои ҳамин, аз бало ҳазар гуфта, бояд аз рӯи мақоли худатон - «Замона бо ту насозад, ту бо замона бисоз» амал бикунӣ, – гуфт Иван Акимович.

Иван ба сӯйи мошин қадаме монд, вале ҳамоно истоду афзуд:

–Вақтат шуд, ба ҷойи корам даро.

–Ман ҳоло дар Гидростансияи хоҷагии об кор мекунам, – гуфт Ҷовид.

–Шунидам, ки котиби нав туро он ҷо гузарондааст, ба партия ҳам қабул кардаанд. Табрик!

–Ҳоло номзад, – чеҳраи сурхи Ҷовид сурхтар шуд.

– Кори нават мушкилтар аст, аммо зарурӣ! Хабар дорӣ, ҷӯраат Максимро ба Кировобод, ба кори сарҳад гузаронданд?

Ба ёди Ҷовид солҳое омад, ки ҳамроҳи Максим дар мактаб–интернат мехонданд. Он солҳои ҷавонии бебозгашт чӣ қадар озоду беғам буданд… Зимистон, ки дарёи Панҷ ях мекард, баъди дарс то фуромадани торикӣ корашон яхмолакбозӣ буд. На сардиро ҳис мекарданду на гуруснагиро.

…Ҷовид аз он ки осон халос хӯрд, оҳи сабук кашида, ба хона равон шуд. Эҳсос мекард, ки дар дилаш як халои андӯҳоваре пайдо шудааст. Табиати бойу камбағал ба ҳам намесозад –сухани Максимро замзама кард.

Ба ҷойи кор расиду дид, ки коргарон атрофи насосҳоро девор мебардоранд. Корхона бояд то чил нафар коргар дошта бошад. Ҳоло понздаҳ нафар дорад. Коргар намеёфт, ки ба кор бигирад.

Бригадир Икром ба ҳуҷраи кораш даромада гуфт:

-Ба шохаи канали ҷониби Тангӣ об сар додем.

Баъд рӯймолеро болои миз монду илова кард:

-Инҳоро аз хонаатон фиристодаанд. Ҷавоне, ки шуморо мешинохтааст, монда рафт. Гуфт, ки номаш - Насим.

Насими ҳамдеҳаи Ҷовид дар гараж кафшергар аст.

Дар рӯи миз ду нома мехобид. Ҷовид номаҳоро ба гӯшае тела дод ва тӯшаи аз хона фиристодаро кушод: нони фатир ва дар халтачае мағзи чормағз. Ба лабонаш табассум дамид. Занаш - Шарофат медонад, ки Ҷовид фатирро дӯст медорад.

Фикр кард, ки расо ним сол шудааст, ки занашро надидааст. Пештар зуд-зуд ба диданаш мерафт. Дар ду соли охир, ки ба кори нав даромад, дигар банд шуд. Аз тарафи дигар чунон қонунҳо фикр карда баровардаанд… Аз кор дер мондӣ, ҷавобгарат мекунанд. Ҳар бор, ки равад, занаш мегӯяд: «Ин дафъа, ки дер омадӣ, худам ба ҷои корат меравам!» Қарор дод, ки охири ҳафта аз котиб ҷавоб пурсида, хонаро хабар мегирад.

Як номаро пеш кашида, назар андохт: аз Комиссариати халқии оби ҷумҳурӣ будааст. Дар он талаб карда мешуд, ки канали Тангӣ бояд то охири моҳ ба кор омода бошад. Дандон фишурда пичиррос зад: “Коргар несту ин талабашона бин! Ҳол он ки кофтани канал ба охир нарасидааст». Бо алам фикр кард, ки акнун то кори каналро тамом накунанд, ҷавоб пурсида наметавонад.

Аз байн ду ҳафта гузашт. Пеш аз иди Якуми май Ҷовид ба деҳаи Новдонак занашро хабаргирӣ рафтанӣ шуду боз ҳам натавонист. Ин дафъа Валя сабаб шуд. Тарафи бегоҳ ба мағозаи дохили бозор даромаду он ҷо Валя, он шоираи зеборо дид. Духтарчааш дар бараш, халтаи бозорикардааш дар дасташ.

Валя низ ӯро диду бо табассум истиқболаш кард.

Ҷовид халтаро аз дасти зан гирифту гуфт:

–Баҳор гулафшонат кардааст, Валя.

–Шоир шудаӣ, чӣ?– нигоҳи дилҷӯяшро аз Ҷовид наканда, посух дод зан. –Вақтҳои охир кам меоӣ…

Онҳо суҳбаткунон то хонаи Валя омаданд.

–Ҳамроҳ хӯроки шом мехӯрем, –гуфт Валя,– помидору бодиринги наврасида овардам.

Ба ҳавлӣ даромаданд. Атрофи ҳавлӣ тавораи ба қади одам бардошта дорад. Дохил медароӣ, ошхона, он ҷо мизи дароз барои хӯрокхӯрӣ, дар тарафи чап - хонаи хоб. Ин ҷо аз ду ваҷаб баланд тахта хобонда, кати хоб дуруст кардаву дар тагаш ашёи рӯзгорро мемонданд. Тахтаро аз гараж Ҷовид бо мошин оварда буд. Ду рӯз дар бардоштани девори ошхона ҳам ёрӣ дод. Ҷиҳози ошхонаро Бобо худаш сохт. Раҳматӣ ба ҳавас хонаву дар сохт, вале рӯз надид.

Валя сабзаҷоти овардаашро назди Ҷовид гузошта, «тоза карда ист», – гуфту духтарчаашро хобонда баромад ва ба кори Ҷовид ёрӣ дода, афзуд:

–Ҳамин гуна ки мебинӣ, зиндагӣ дорам. Мисли мурғи дар ошёнаш танҳомонда.

-Ба каси танҳо мушкил, - Ҷовид ба чеҳраи кӯдакона ва дилпазири Валя бо муҳаббат назар дӯхт.

-Аз хонаамон хат гирифтам. Модарам исрор дорад, ки ба хона баргардам, - дастархон андохта, зикр намуд соҳибхона.

–Ту равӣ, ман танҳо мемонам, – гуфт Ҷовид.

Валя табассумкунон ба рӯи Ҷовид нигарист ва рӯзеро, ки аз Ефими «хирс» ҳимояаш карда буд, ёдовар шуд.

Ҷовид ба лабаш даст бурда гуфт:

– Ҳоло ҳам дард мекунад!

Валя бо завқ хандида гуфт:

–Ту ҳам тан намедодӣ. Маро нотарсии ту ба ҳайрат оварда буд.

–Кӣ мехоҳад, ки дар назди ту барин паричеҳра нотавону бечора намояд?

–Офарин, духтарҳо чунин ҷавононро меҷӯянд.

«Лекин ту ҷуста–ҷуста Боборо ёфтӣ–ку»,– гуфтанӣ шуд Ҷовид ва ҳамоно худро дошта, лаб таги дандон гирифт.

Валя хуришро ба тақсимчаҳо рехта гуфт:

–Барои он ки лабат дигар дард накунад, имшаб ҳамин ҷо мемонӣ.

–«Аз дӯст як ишорат…» - гуфт Ҷовид ва ҳарду хандиданд.

…Пагоҳӣ Ҷовид пештар бедор шуд. Насими саҳарӣ бӯи гулҳои рангоранги паси тирезаи кушодаро ба машом меовард. Он тараф дарахти гелоси ҳамсоя пухтааст, шохаҳои суп–сурхаш намоён. Осмони тозашуста ва нишотбахш низ худнамоӣ дорад. Ба фикри Ҷовид омад, ки рангу бӯи ин гулҳо, ин дарахти сар то по мева, ин зан, ин неъмати осмонӣ, ки саропояш ҳавасатро меорад, ҳама аз каромату бахшоиши Худованд аст. Одам – ин махлуқи соҳибандеша дар байни чунин неъматҳо зиндагӣ мекунад. Ва дар баробари ин неъматҳо азобу тарс ҳам дорад, тарсе, ки мабодо бадхоҳон ба туҳмате гирифтораш намоянду пайвандонаш бе пушту паноҳ монанд… Аҷиб, ки ин ҳама шавқу шӯр ва ҳам ин ҳама озору ситамро дар маҷмӯъ ном зиндагист.

Дасти Ҷовид дар таги сари Валя карахт шуда бошад ҳам, тоқат мекард, то ӯро бедор накунад. Ин лаҳза Валя худ бедор шуд.

–Саодатмандиро бин, ки ҳам аз ҷониби тиреза, ҳам аз тану мӯйҳои ту чӣ насимаки масткунандае мевазад!

Валя, нигоҳи дурахшонашро аз Ҷовид наканда, гуфт:

-Модарам мегуфт, ки вақте духтар ошиқ мешавад, аз танаш бӯйи хуш меояд.

- Чӣ сухани хуб гуфтаанд Модарат!

–Боз мегуфтанд: «Ишқ аз олами ғайб меояд, агар маҳрамат дид, мемонад, вагарна таркат мекунад».

Ҷовид пештар ғеҷида гуфт:

-Ҳавзи дили ман саршори муҳаббати туст….

Валя бадани зебояшро ба тани сӯзону беқарори Ҷовид ҷафс карда, дар ҳоле, ки дар чашмону садояш муҳаббату иштиёқмандӣ мавҷ мезад, гуфт:

–Суханҳоят шоирона.

–Бо шоира, ки ҳампарвоз шудӣ, шоирона сухан мекунӣ, - гуфт Ҷовид ва ҳар ду дар ханда шуданд.

Баногоҳ Валя оҳи сард кашид:

–Дар он тобистони тафсон, ки роҳи оҳани камбарро месохтем, ман бисёр мехостам, ки ту ҳамроҳам бошӣ, ҷавоният, чеҳраи дар офтоб сӯхтаат, гуфтори русият ҳавасамро меовард. Аммо ту парво надоштӣ. Ду бор ба дари хаймаат рафтам, набудӣ. Бори сеюм рафта, ҳангоме ки волейбол бозӣ мекардед, гуфтам, баъди бозӣ наздам биё. То фуромадани торикӣ интизор шудам, наомадӣ. Баъд Бобо пайдо шуда, гуфту-гуфту ба домаш андохт...

–Он вақт бефаҳм будам, шарм мекардам.

–«Бефаҳм», – такрор кард Валя ва ангушташро ба лаби ҷавон ниҳода афзуд: – Рост мегӯйӣ...

– Вақте ки ақлам даромад, ту шавҳар карда будӣ.

–Ҳоло ҳам худам кашолаат карда овардам-ку!

–Бале, дар мо мардон ба зани кас чашм намеандозанд.

–Мон таърифата, гӯё ки ман намедонам. Танҳо бошӣ, чунон бардошта мебарандат, ки шамол дарёбат намекунад.

–Рост, чунин шӯрапуштҳо ҳастанд!

…Баъдҳо Ҷовиду Валя бисёр шабҳоро бо ҳам саҳар карданд.

Ҳамон рӯзҳо Валя сухане гуфт, ки Ҷовид эътибор надода буд. Аммо баъди хеле гузаштани вақт ба даркаш расид: он сухан аз озори ба замона доштааш будааст.

-Аз қисмати духтарони қавмам меандешаму аламам меояд, - гуфта буд Валя. - Синфи ҳафт мехондем, ки ба комсомол қабуламон карданд. Баъди хатми мактаб ҳам, котиби кумитаи комсомол ҳар моҳ ҷамъамон карда, аз амру фармонҳои «боло» ёдрас мешуд. Рӯзе хабар дод, ки партия комсомолонро ба сохтмони Вахш даъват мекунад. Аз шаҳр ва деҳаҳои атроф панҷоҳ нафар духтарону беш аз сад нафар писаронро номнавис карда, қисмеро ба ин тараф, боқиро бо кадом як сохтмони дигар роҳӣ карданд. Мо дар рӯзҳои аввали ба Вахш омадан сарҳисобамонро гум карда будем. Дар он хаймаҳои брезентӣ на шаб хоб рафта метавонистему на рӯз. Дар се ҳафтаи аввал чор нафар духтар, ба худ ҳамдостон пайдо карда, гурехтанд. Чандеро ба бемории исҳолшуда ба Сталинобод, барои табобат бурданд. Вале мо дигар онҳоро надидем. Ман дар номае аз модарам пурсидам: «Чанд духтари ҳамроҳи мо омада баргашта рафтанд, оё ба манзил расиданд?» Ҷавоб омад, ки фақат чор нафар, ки бемор будаанд, омаданд. Аз дувоздаҳ нафари боқимонда то ҳол хабаре нест. Мо, шавҳаркардаҳо, ин ҷо мондем.

Ҷовид, ба нишони «гӯшам ба туст» ба Валя менигарист. Валя, инро дарк намуда, ба суханаш идома дод:

-Манзурам ин, ки духтарони қавми моро ҳаёти душвор дар насибашон будааст. Оё хуб аст, ки духтарони мисли гулро комсомолдухтар гуфтаву аз модараш ҷудо карда, ба саҳрои сӯзоне биёриву ба дасташ белу каланд диҳӣ?

Ҷовид сари Валяро ба синааш зер карда, шӯхиомез гуфт:

-Духтарон – ҷузъи муҳими ҳизби болшевикҳо!

-Ман аз қисмати нобасомони духтарон мегӯям, ту ба шӯхӣ мебарӣ, - Валя ранҷид.

Ҷовид, мӯйҳои зебою хушбӯи ӯро байни кафҳояш гирифта, гуфт:

-Азизам, замона пуризтироб шуд…

***

Омад–омади тобистон Ҷовид дар маҷлиси пешқадамони хоҷагии деҳот, ки дар райони Кировобод баргузор шуд, иштирок карду баъд ба деҳаи Новдонак, ба хонааш рафт. Раҳораҳ ба зеҳнаш омад, ки падарарӯсаш - амаки Кӯчибой аз боиси дер–дер назди занаш рафтан кордораш нест, лекин модарарӯсаш – холаи Каромат мисли дафъаи гузашта боз ғавғо хоҳад кард. «Ин чӣ заношӯйӣ? Ин чӣ рӯзгордорӣ! Ҳафт сол шудаасту фарзанд надоред! Бо ин аҳвол фарзанд аз куҷо мешавад?!.» Лекин фаҳмонӣ: «Ин солу замонаи нотинҷро бинед, мардум ба душмании ҳамдигар камар бастаанд, панҷ дақиқа аз кор дер мондӣ, ҳашт сол зиндон мекунанд», мефаҳмаду ором мешавад.

Аммо ба рағми тарсу бими Ҷовид ин дафъа модарарӯсаш ӯро дар даромадгоҳи ҳавлӣ диду соғуи шири дасташро болои чӯбҳои тӯбкардаи паҳлуи девор гузошта, бо шодмонӣ ба истиқболаш шитофту хабар дод:

–Домод, шодиёна диҳед, занатон духтар кард. Як зебояк, мегӯӣ, маҳтоб аст…

Шарофат, магар овози модарро шунид, ки кӯдак дар даст аз хона баромад. Рангаш кандагӣ, каме лоғар шудааст. Лекин лабҳояш, чашмҳояш механданд.

Ҷовид аз занаш чашм намеканд.

–Бағал гиред духтаратона! – фармуд хола. – Шумо дер омадед, худамон ном мондем.

Ҷовид кӯдакро ба бар гирифт. Дар чеҳраи сурхинаи майдаякаш чашмакони обияш кушода асту дар атрофи лабаконаш сафедӣ шира бастааст.

Аз дили Ҷовид гузашт, ки ӯ ба ин кӯдак падар аст ва ҳамоно худро шахси солор ҳис кард.

Шарофат, дар ҳоле ки нигоҳи пур аз муҳаббаташро аз Ҷовид намеканд, гуфт:

– Номашро Меҳрубон мондем.

–Меҳрубон, номи нағз, – Ҷовид сари занашро пеш кашиду аз рӯяш бӯсид.

Шарофат дар назди модар шарм карда, бо ханда: «Ҳой, духтари мардака сар диҳед», - гуфт.

Бегоҳ амаки Кӯчибой омад. Ҷовид ҳоли ӯро дида, дилаш фишурда шуд. Амак ҳам пир, ҳам лоғар шудааст. Хандаи баландаш ҳам намондааст. Ҳангоме ки дастархон густарданд, аз кораш шикоят кард.

–Ба раис мегӯям, ки ба ҷойи ман одам ёб, баногоҳ дар роҳ наафтам, имрӯзу пагоҳ гуфта гаштааст.

Кӯчибой дид, ки домодаш бодиққат гӯш дорад, косаи қаймоқро наздиктари ӯ давонду суханашро давом дод:

– Сухани вай ҳам ҷон дорад. Як қисм ҷавонҳо дар вақти ошӯбҳои солҳои бистум аз ватан ба он тарафи дарё гузашта рафтанд. Як қисм дар солҳои колхозсозӣ гурехта, то ҳанӯз интизоранд, ки кай урус аз ин ҷойҳо мераваду онҳо ба хонаву дарашон бармегарданд. Баъзе деҳаҳо ҳанӯз ҳам беодам, дар ҳамон солҳои аввали инқилоб, ки рафтанд, дигар барнагаштанд. Ҷавонони инзамона ба сохтмони Вахш рафта, бештарашон ҳамон ҷо монданд. Ҳамин гуна корҳо шуд.

Ҷовид дар се рӯзе, ки дар хонаи падарарӯс буд, мушоҳида кард, ки Шарофат мисли солҳои пеш ба хонаву дар бепарво нест. Ҳоло гирумонаш дигар. Муҳаббати ба Ҷовид доштаашро пинҳон намедорад. Шабона дар рахти хоб, гоҳе ки ба оғӯшаш кашида, саросема мешавад, ба завқ хандида мегӯяд: «Ҳой, эркаи Бухоро, оҳиста, ман намегурезам». Сипас миёни сухани ҳамдигар давида, ҷангу ҷӯши солҳои ҷавониашонро бо фараҳмандӣ ёдовар мешаванд.

Соли аввале, ки Ҷовид ба хонаи онҳо омад, корҳоеро аз қабили макондани барраи навзоду рӯфтани оғил чандон хуш надошт. Шарофат инро дида, “Ҳой, эркаи Бухоро!” гуфта, мазоҳаш мекард ва худаш он корҳоро зуд анҷом медод. Баъзан, ки баҳсашон мешуд, Ҷовид, белро бардошта, аз пасаш медавид. Шарофат кокулонашро пеш кашидаву ба даст гирифта, бараҳнапо мегурехт. Хуш замоне буд...

Ҷовид пагоҳи рӯзи душанбе ба ҷои кор баргашт. Мошине, ки ба он савор буд, аз раҳгузари участкаи сеюм – Молотовобод, ки баъдтар Колхозобод шуд, гузашт ва ба мушоҳидааш омад, ки ин ҷо аз дигар участкаҳо ободтар менамояд. Бештари мардуме, ки аз Русия оварда буданд, дар ҳамин ҷо зиндагӣ мекунанд. Мардуми шаҳрӣ ки ҳастанд, кӯчаҳояшонро васеъ монда, хонаҳоро ба тартиб андохтаанд. Заводи хишт дар он тарафи бозор намоён. Чор-панҷ сол пеш ин ҷо даште буд пури хорбун. Об, ки омад, мардум афзуд. Ҳоло одамон худашон хоҳишманд шуда меоянд. Имсол вилояти Қӯрғонтеппа ба давлат наздики сад ҳазор тонна пахтаи маҳиннах дод. Масков чор сол шуд, ки дар рӯзҳои иду айём аз корҳои деҳқонони тоҷик изҳори қаноатмандӣ мекунад, пешқадамони меҳнатро бо ордену медал сарфароз мегардонад. Шароити зиндагии мардум ҳам сол то сол хубу рангинтар шуда истодааст. Дар барномаи партия ҳаст, ки ин ҷо корхонаҳо бунёд мекунанд. Он орзуи рангин, ки дар дилҳо нишастааст - «Мувофиқи тавоноият кор мекунӣ, мувофиқи талаботат мегирӣ» шояд амалӣ шавад...

Ногоҳ Ҷовид дар рӯбарӯяш ду тақсим шудани каналро диду дар ҷояш истод, фикрҳояш қатъ шуданд. Дар ҷое, ки об ду тақсим мешавад, гумобест. Аз ду ҷонибаш панҷарае, ки то миён меомад, насб кардаанд.

Ҷовид болидахотир даст ба панҷара ниҳод ва ба фикраш омад, ки агар одам бе тафаккур бошад, мисли ҷуволест холӣ. Тафаккур бо одам ҳамон кореро мекунад, ки боду борон бо замин. Яъне, мисле, ки ҳоло бо ман рӯй дод: ҳамаи амалу афкорат, шахсони дар зиндагият вохӯрда, ҳама чизу ҳама кас мисли абри даргузар ба хаёлат меоянд. Яъне, тафаккуру хотира зиндагии инсонро сабзишу афзоиш медодааст.

Ин лаҳза Қобил омаду садо дод:

–Ҷовид–ака, бубахшед, ки дер кардам, охир, каси нимтанаро кораш ҳам нима будааст. Хонаам - дар канори участка, рафта дидам, духтарчаам нест. Дидам, ки аз дасти худам коре намеояд, тохта занамро аз пахтачинияш мононда овардам. Шумо ба кабинет рафта, чойи овардаамро гардон карда истед. Ман шавла фармудам, хӯроки сабукаки зудпаз.

–Эҳ, Қобил–ака, худатона саргардон кардаед,–гуфт Ҷовид.– Ҳамон чой бас аст. Баргардед, меравем.

–Шумо сухани маро гӯш кунед, – Қобил–ака ҷиддӣ шуд.– Гашти рӯз аст, бо як чой кор буд намешавад.

–Хуб шудааст, – Ҷовид ҳамчунон нигоҳаш ҷониби гумоб, лаҳзае истоду пас ақиб баргашт ва боз ҳам дар замир бо худ дар мунозира шуд: “Ҷовид, ба худ биё, зиндагӣ нишон дод, ки “мувофиқи тавоноият кор мекунӣ, мувофиқи хоҳишат мегирӣ” орзуе беш набудааст... Агар ҷанг намешуд, шояд он ба ранге сурат мегирифту таҷрибае барои зиндагии ояндаи инсонҳо мешуд. Лекин алҳол ҷуз хобу хаёл нест. Бас мардумро фирефтан...

Ёд дорӣ, соли аввали ҷанг, охирҳои моҳи декабр, баҳри гусели ду нафар коргарат ба вокзали Қурғонтеппа омадӣ. Чоштгоҳ шуда, шамол барфро ба сару рӯй мезад. Даруну беруни вокзал аз бисёрии одамон ва даробарои онон меҷӯшид. Он рӯзҳо ба сари халқ чи мушкилиҳо оварданд, ҳисоб надошт. Қатораҳо аз ин тараф сарбоз мебурданд, аз он тараф сарбозони захмӣ ва занону кӯдаконро меоварданд. Аз шаҳрҳое, ки душман наздикашон шуда буд, заводҳоро канда меоварданд, то ки ин ҷо насб карда, ба кор дароранд. Тамоми зану марди ҷумҳурӣ дар кашокаш буд...

Ҳангоме, ки ба толори вокзал ворид шудӣ, чанд шиносатро дидӣ. Аз онҳо фаҳмидӣ, ки Иван Буровро ҳам ба фронт равон мекардаанд. Дере нагузашта, худаш омад. Аз авзояш пай бурдӣ, ки маҷбураш кардаанд. Охир, як сол ҳам нашуда буд зангирияшро. Як духтари аз худаш дувоздаҳ сол ҷавонтарро хуш карда гирифта буд. Зинаида Потапова дар гидростансияи хоҷагии об, ки он ҷо ту сарвар будӣ, кор мекард. Иван гуфт: «Аз МТС шаш тракторчиро ба фронт роҳӣ мекардаанд. Ба ман фармуданд, ки бояд ҳамроҳи онҳо биравӣ”. Сипас, мисле ки дар монда бошад, илтиҷоомез илова кард: “Ҷовид, агар Зина бихоҳад, ки боз ба наздат ба кор баргардад, ёриятро дареғ надор». Ваъда додӣ, ки ёрӣ мекунӣ. Иван дубора гуфт: «Зина бо модараш аст. Бародараш ба зодгоҳашон - Брянск рафт. Алҳол дар ҳамин ҷо будани занҳо хуб...” Ба Иван ваъда додӣ, ки “То ин ҷо ҳастам, аз онҳо бохабар мешавам». Вале, дере нагузашта, худат ҳам ба ҷанг рафтӣ.

Дар чор соли ҷанг ба чанд полку дивизия ҳамроҳ шудӣ, ҳуҷум кардию ақиб нишастӣ, бо ҳар гуна командирҳо сари кор гирифта, дар байнашон касонеро ҳам дидӣ, ки мегуфтӣ ҷони одаманд ва бо онҳое ҳам вохӯрдӣ, ки хабисони маҳз буданд. Чанд дафъа захмӣ шуда, дар госпиталҳо хобидӣ, шоҳиди буридани дасту пойи ҳамяроқон шудӣ, ба сахтиҳо ҷон додани ҷавонони зиёдро дидӣ.

Дидӣ, ки инсон дар вақте ки муттако надорад, ба таври ҳайратангез пуртоқат мешудааст. Дар рӯзҳои охири ҷанг, ҳангоме ки бо армияи панҷуми зарбазан барои гирифтани Берлин даромадед, он ҷо бо ҳамяроқон ба хонаи дуошёнае ворид шудед, даст боло кардани пирон, кӯдакон, занонро, ки ба пойҳоятон афтода, зорӣ мекарданд, дидӣ ва нашъаи ғалабаро чашидӣ.

Полкатонро боз се моҳ дар Берлин нигоҳ доштанд, чанд даъфа ба он хона рафтӣ. Он ҷо ба як ҷавонзан, ки бобояш дар давраи инқилоб аз Русия рафта будааст, унс гирифтӣ. Зан русиро хуб медонист. Баъд аз он ки ротаатонро ҷавоб доданд, ба Масков баргашта, ба хонаи дӯсти даврони ҷавонӣ - Максим Буров омадӣ. Максим ду сол пеш, аз пояш маҷрӯҳ шуда, ба госпитал афтода буд. Пас аз сиҳҳат ёфтан ӯро ба заводи катюшасозии шаҳри Маскав ба кор мефиристанд. Мукотиба, ки доштед, Максим мудом таъкид мекард: «Баргаштӣ, аввал ба Маскав меоӣ».

Ҳангоме ки занги дарашро задӣ, баромадаву туро дида, чӣ қадар хурсанд шуда буд! Бо овози баланд занашро нидо кард: «Саша, баро, бин, кӣ омад! Ҷовид, ҳамоне ки маро аз марг наҷот дод!».

Саша - ҷавонзани зардинаи ситорагарм, қоматбаланд, мӯйҳои тилоияш дар паси сараш «сабадча» аз хона баромада, синчакорона ба сӯят нигарист:

- Мо шуморо интизор будем!»

Баъд, дар сари миз гуфт:

–Максим чанд бор нақл карда буд, ки дар дарёи сард ғарқ шуда, аз ҳаёт даст шустаасту шумо аз марг наҷоташ додаед.

Бо ханда гуфтӣ:

–Максим воҳимаро дӯст медорад. Танҳо Худованд одамро аз марг наҷот медиҳад. Дигар ин ки Максим одаме нест, ки ба осонӣ аз ҳаёт дил канад. Ман андаке ёрӣ кардам, худаш дарёро лагадкӯб карда баромад.

Максим қаҳ-қаҳ хандазанон гуфт:

–Ҷовид, азизам, ту хоксориятро мон, - ва ҷониби занаш нигариста, афзуд:– Ба ту гуфта будам, боз як дафъа дар назди худаш ёдовар мешавам. Мо дар полкҳои гуногун хидмат мекардем. Аввали моҳи декабри соли 1944 буд. Бояд шабона Днепрро мегузаштем. Баъзеҳо гупсар сохтанд, баъзеҳо аз чӯб амад сохта, ба дарё даромаданд. Ҷое, ки дарёро мегузаштем, чунон паҳн буд, ки мегуфтӣ баҳр аст. Аз ним бештари дарёро гузашта будам, ки амад кушода шуда, чӯбҳояш аз ҳам пошиданд. Ман ба дарё афтодам. Об чунон сард буд, ки ҳамоно саропоям карахт шуд; каме даступо задам, дигар қувватам намонд. Дидам, ки амади рӯ ба рӯ ресмон партофт. Мутаассифона, натавонистам онро бигирам. Дар назъи ҷон медидам, ки он соҳил наздик, аммо фикре ноумедам мекард, ба он расида наметавонам…

Баъди ин гуфтаҳояш Максим ба ту фармуд:

- Он тарафашро худат гӯй.

Ту, ба суханат оҳанги шӯхӣ дода, илова кардӣ:

–Маҳтобшаб, қариби саҳар буд. Мо бо амадҳо шино мекардем. Ҳама дар талвосае, ки зудтар ба соҳил бирасад, ҷонашро аз ваҳшати дарё бираҳонад. Аз росту чап амадҳо мегузаранд, баъзе тез, баъзе оҳиста меравад. Пеши полк ба соҳил расида буд. Яке дидам, ки амаде аз ҳам пошиду одамаш афтод. Амаде, ки баробари мо мерафт, банд андохт, одами афтода бандро дошта натавонист. Ман чӯберо, ки ҳамроҳ доштам, дароз кардам, ки дорад. Чӯб нарасид, хавфи ғарқ шуданаш пеш омада буд. Дигар истиҳола накарда, худро ба об андохта, доштамаш. Аммо соҳил дур набуд, зуд баромадем.

Максим суҳбатро идома дод:

–Ҳангоме ки маро ба соҳил баровард, субҳ дамида буд. Дарахтони атроф намудор шуда буданд. Мо ғарқ шудани одамонро медидем. Аксаран бо талвоса сарашонро намоён мекарданду нопадид мешуданд. Дар он арасот камтар одамон ба дармондаҳо ёрӣ мерасонданд, бисёриҳо дар ғами ҷони худ буданд. Наҷотдиҳандаи ман рафтанӣ шуд, ки дасташро доштам. Мехостам номашро, дар кадом қисм хидмат карданашро бипурсам. Аммо ӯ дастамро сар надода гуфт: «Хез, ҳаракат бикун, гарм мешавӣ». Сухан карду… аз овозаш шинохтам ва сахт ба оғӯш гирифтамаш. Лекин аз ларзаи саропо буд ё хурсандӣ, ки чизе гуфта наметавонистам.

–Ман низ ҳамон лаҳза шинохтамаш,–гуфтӣ ту.

Он лаҳза дидӣ, ки чӣ сон дар симои Саша шафқат ва сипосгузорӣ мавҷ мезанад. Хеста дастархон андохту гуфт:

–Раҳмат ба шумо, ки Максими маро наҷот додед, вагарна…

–Вагарна, ин духтари зебои маскавӣ… - Максим давоми суханашро дуздонд ва илова кард:– Саша, чизе дорӣ, биёр.

Саша, ки баромад, гуфтӣ:

–Хуб, ҷӯраҷон, духтари зебои Маскавро гирифтӣ, маскавӣ шудӣ. Акнун дар чӯлистони Вахш кӣ кор мекунад?

Максим бо завқ хандид ва хеста аз ҷевон як шиша коняк гирифту гуфт:

–Ту ин суханро ба Саша гӯй. Агар бе ӯ ба ҷаннат баранд, намеравам.

Саша ҳар лаҳза ба нон тухми моҳӣ молида, наздат мегузошт, Максим аз рӯзҳои гузашта ёд мекард:

–Дар чӯлистони Вахш роҳ сохтем, канал кофтем. Шабҳои тобистон ягона ҷои камхавфтар заминкан буд. Боло - пури мору каждум, атроф туғайзор, зимистон гургону шағолон қариб ба хаймаҳоямон зада медаромаданд.

Саша ҳайратзада гуфт:

–Модом ки чунин будааст, чаро ҳар замон «Вахшро хоб дидам, Вахш маро ба худ мекашад” мегӯӣ?

Максим бори чандум ба қадаҳҳо коняк рехту гуфт:

–Саша, азизам, дилкашолиам аз он сабаб аст, ки тоҷикон мардумони дигаранд. Туро ҳеч вақт надидааст, лекин агар нохост дар ҳолати дармондагӣ ба дараш биёӣ, намепурсад кистиву чӣ мехоҳӣ? Аввал бо лаҳни меҳмоннавозона марҳабо мегӯяду дастархон меорояд. Баъд аз он “чӣ хидмат кунам?” – гуфта мепурсад. Вақте ки хестӣ, боз ду нонро ба дастат қапонда, «дар роҳ мехӯрӣ» гуфта, гусел мекунад. Барои чунин корҳояш аз занаш гап намешунавад... Бубин, он азизон чӣ гуна фарҳанг доранд!

–Вале ман, то нашиносам, биё намегӯям! – Саша бозавқу зебо хандид.

–Ман тарафдори шумо, Саша,– гуфтӣ ту ва, чун зан аз ҳуҷра баромад, ба Максим рӯ овардӣ:

–Хуб, аз гузашта хеле гуфтем, акнун, биё, аз коруборат дар ин зебошаҳр суҳбат кунем.

– Ба завод ба кор фиристоданд. Он ҷо Сашаро дидам. Аз рӯзи аввал ҳамдигарро дӯст доштем. Чунон дӯст доштем, ки гӯё тамоми умр якдигарро меҷустем. Ҳама ба муҳаббати мо бо ҳавас менигарист.

Ту ба Саша, ки косаҳои хӯрокро дароварда буд, шунавонда гуфтӣ:

–Рост, овозаи ишқи шумо то фронт рафта буд!

–Ҳардуятон ҳам дар воҳима устоед, – гуфт Саша хандазанон.

Максим ба суханаш идома дод:

–Дар завод сардори сехи механикиам. Ин хонаро завод дод. Бо Саша ҳамроҳ ба кор меравем, ҳамроҳ меоем.

Ту аз писарамаки Максим – Иван гап кушодӣ.

Максим худро ношунида вонамуд карду таноби суҳбатро ба рӯзҳое, ки дар мактаб–интернат мехондед, гардонд. Баъдтар, ки рахти хоб дуруст мекард, гуфт:

–Бо Иван дар аввал мукотиба доштем. Баъд робитаро гум кардем... Ба ту нагуфта будам, Иван давлати Шуравиро чандон хуш надошт. Падараш доро, соҳиби аспу ароба ва замини зиёд буд. Замини калонашро бо меҳнати худаш обод мекард. Сурхҳо, ки омаданду бойҳоро аз диёрамон берун карданд, бадашон дид. Падари ман, ки мисли вай доро набуд, тарафи сурхҳоро гирифт. Аз ин рӯ, бародарон бо ҳам соз набуданд. Дар охир падари вай ба сафедҳо ҳамроҳ бо ҳамин бедарак шуда рафт. Падари ман, дар ҳайати армияи сурх, ба тарафҳои шумо мераваду дар як муҳорибаи зидди босмачиён аз тири онҳо ҳалок мешавад. Модарам, ки он вақт дар Қӯрғонтеппа кор мекардааст, аз бемории исҳол вафот мекунад. Маро бибиям бо худ мегирад. Ту ӯро дида будӣ. Вай дар мактаб–интернате, ки мехондем, кор мекард. Қисмат дар сохтмони Вахш ману Иванро ба ҳам овард. Худат медонӣ, он ҷо кораш пеш рафт. Лекин ҳақиқат ҳамин, ки дар байнамон ҳанӯз андаке сардӣ барҷост.

Ба хотират суханони чанд сол пеш гуфтаи Иван омаданд: «Табиати синфи дорову камбағал мисли обу оташ аст, бо ҳам намесозанд». Ба фикрат омад, ки қисмати Иван ва худат монандӣ дорад. Яқин, замона қисматсози одамонаш аст.

Дар хонаи Максим як ҳафта истода, шаҳрро тамошо кардӣ. Пас ба Самарқанд омадӣ. Дар ин қадар солҳое, ки набудӣ, мудом шунидани номи шаҳри бобоӣ ба ҷону дилат гармӣ мебахшид.

Дар хобгоҳе, ки «Зарафшон» мегуфтанд, ҷой гирифтӣ. Субҳдам ба гузари Дари Занҷир рафтӣ, то манзили бобоиро, манзилеро, ки болшевик ба зулму зӯр гирифт, манзилеро, ки хуни нофат рехтааст, бубинӣ. Омадӣ, вале он ҷо нишоне аз гузашта надидӣ. Ба ҷояш хонаҳои дуошёна ва сеошёна қад афрохта буданд. Дар он солҳои кӯдакӣ ҳар гоҳ ки аз кӯча бармегаштӣ, саҳни хона аз дарвозаи яктабақааш намоён мешуд, он ҷо падару бобоят - усто Меҳронро медидӣ, ки болои сабза гилем густарда, суҳбат доранд. Онҳо то ҳафтод пушт ҳама усто будаанд. Аз рӯйи ёддоштҳо аҳли ин хонадон дусад сол боз барои самарқандиҳо ва мардуми деҳаҳои атроф хона пӯшонда омадаанд. Инқилоб ин равишро қатъ кард. Нафақат моро, балки ҳар касеро, ки ҳунарманд, табиб донишманд буду таҷриба ва пешаашро пушт ба пушт меовард, аз асл ҷудо кард. Он тоифа одамонро аслан боқӣ нагузошт. Баъди онҳо насли мо чӣ дид? Мактаб хонда савод баровардем. Одобу русум, санъати бобоёнро дақёнусӣ гуфта, барҳам задем. Ба дину оин бетавофутӣ кардем. Дигар хонаву дари дуруст кардан, асп доштан мумкин набуд. Худам чӣ дорам? Ба ҷуз кулбаяке гилӣ ҳеҷ чиз...

Дар баҳои ин ҳама давлати муқтадире сохта шуд. Ва агар акнун ҳам ҳаёт хуб нашуда, чун солҳои гузашта бо зӯру куштор давом ёбад, халқи олам ба рӯямон туф мекунад. Он лаҳза бо чунин фикрҳо ва ҳамзамон, аз хонаи падарӣ осоре надида, дилшикаста ба кӯча баромадиву шаҳрро чарх задӣ, ба бозори “Сиёма” омадӣ, то ки аз ҳолу ҳавои шаҳр огоҳ бишави. Аз яке мавиз харидаву пурсидӣ:

–Амак, ин ҷо боре пеш аз инқилоб омада будам. Ҳоло мебинам, ки ҳам шаҳр, ҳам одамонаш дигар шудаанд.

Мавизфурӯш, ба рӯят синчакунон нигариста, гуфт:

-Бародар, қисмеро гирдоби инқилоб печонда бурд, қисме ба ҳар тараф рафтанд”. Замона, ки дигар мешудааст, додар, одамаш ҳам дигар мешудааст, - Ва ҳамоно, гӯё аз гуфтааш бим кард, ки бо оҳанги дигар афзуд: - Шукр, ҳоло ба шарофати партия ва давлатамон зиндагӣ рӯз ба рӯз хуб шуда истодааст.

–Суханатон рост, амак, – гуфтӣ ва, пас гашта, худро таъна кардӣ: «Чизеро, ки аён аст, чӣ мепурсӣ?»

Рӯзи сеюм аробасавор аз шаҳр баромада, ба деҳаи Найзаварон омадӣ. Дар чор соли ҷанг ҳар гоҳ, ки бо ёрон ба ҳуҷум мерафтед, орзу мекардӣ: “Саломат монда, ба Ватан ки баргаштам, аввал ба зиёрати оромгоҳи модару бародарам Баҳодур меравам». Ҳангоме ки ба деҳа даромадӣ, дар баробари чанд хонаи шинос, хонаи амаки Мирзоумед, ошнои падаратро ҳам як назар дидӣ. Он ҷо рӯйи ҳавлӣ зани хурдҷуссае пахтаҳои паҳнкардаро дудаста чӯб мезаду ба ин тартиб тоза мекард. Аз болои пул гузашта, ба хона наздик омадӣ. Аз дилу ҷон мехостӣ, ки он хона барҷой бошад. Ба дарунаш даромада, ба дару девораш назар андозӣ. Он рӯзҳои бо модару бародар буданро пеши назар биёрӣ. Ва дидӣ хонаро. Аммо дигар он хонаи дуҳуҷрагии шинос не, навсохту барҳаво сохтмоне буд. Чӣ ҷойи ҳайронӣ - замона дигар шуд, ҳама чиз дигар шуд. Аз кӯча дарахтони себу шафтолу, ки ҳанӯз мева доранд, намоёнанд. Деҳаро гузашта, ба гӯристон омадӣ. Аз ароба фуромадӣ, ки аробакаш овоз дод: «Ака, зудтар бошед, ки торик нашуда ба шаҳр баргардем». Роҳравон дидӣ, ки аз вақти аз ин ҷо рафтанат гӯристон ду баробар калон шудааст. Дар изтироб шудӣ, ки мабодо манзили пайвандонатро пайдо накунӣ. Ба хотират омад, ки қабри модарат дар рӯ ба рӯйи бедҳои куҳна аст. Бедҳоро нишон гирифта, чанд қадам зада, ба назди теппачае, ки аз боду боронҳо паст шудааст, омадӣ. Мадфани модарро шинохтӣ. Ва ҳамоно чеҳраи азизаш, ки мудом бо меҳр ба сӯят менигарист, дар рӯ ба рӯят намоён шуд. Аз омаданат хурсанд буд. Эҳ, модар, модари мушфиқ, меҳнатзода, ту дар ҳамон лаҳзаи дард доштанат ҳам ба сӯям бо табассум менигаристӣ... Қабри канори ӯ аз они бародарам - Баҳодур аст, қариб ба замин яксон шудааст. Алафҳои дар болояш рӯида хушкидаанд. Он бародари ба ҷон баробар ба зиндагӣ чӣ қадар муҳаббат дошт, чӣ қадар орзуҳо мепарварид... Чаро ҳама ин ҷо монд? Чӣ боис шуд?

…Дар байни ду қабр нишастиву чанд оят хонда, суханҳои аз қаъри дилат ҷӯшзадаро замзама кардӣ: «Модари меҳрубон, аз он рӯзҳое, ки моро аз ҳам ҷудо карданд, бисту панҷ сол гузаштааст. Оташи марги фарзанд сӯзонду хокистарат кард. Падарам ҳам аз он марг захме дар ҷигар дошт... Ману падарам чӣ рӯзҳое дидем… Дар охир падарам ба Афғонистон рафту наомад. Мабодо маро НКВД ба ҷурми ӯ гирифтор кунад гуфта, наомад. Ман мехостам, меистод. Ман инро медонистам. Ӯ ҳам медонист. Аз ман ишора ё дилгармӣ надиду рафт. Баъд аз он бадкирдорӣ чӣ гуна пушаймон шудам... Ба хотирам ояд, тану ҷонамро дард мегирад. Ба худам нафратам меояд. Намедонам, падарам зинда бошад ё на. Кор ҳамин гуна сурат гирифт, модари азиз. Боз як фикр ба сарам ояд, дилам аз ваҳм метаркад: вақте ки рӯзам буд шуду ба он дунё рафтам, оё бо падарам рӯ ба рӯ мешавам? Агар рӯ ба рӯ шавем, бо кадом рӯ ба рӯяш менигарам? Охир, мо ҷавонҳои нодон будем. Замона гӯё тилисму афсун карда, дар вуҷудамон берасмии худашро нишонда буд. Ба падарону одатҳояшон душман карда буд... Ва дигар буғзи дилатро дошта натавониста, гиряро раҳо кардӣ. Дастатро болои қабри Баҳодур гузошта гуфтӣ: “Баҳодур, бародари баимонам, баномусам, биҳиштиям! Ман мисли ту баҳамият нашудам. Ту барои падар ҷонатро фидо кардӣ. Ман натавонистам ақаллан ёрияш кунам, ки дар ватан бимонад. Дар назди ту шармандаам, забонкӯтоҳам”. Пас хеле вақт хомӯш мондӣ, гӯё аз сухан кардан шарм мекардӣ ва ногоҳ садои аробакашро шунидӣ: “Ака, дер мекунем”. Ин вақт аз фикрат гузашт, ки Баҳодур номзадаш-- Меҳрубонро сахт дӯст медошт. Мабодо рӯҳаш интизор шавад, ки аз ӯ ҳам ёдовар мешавӣ, чунин суханҳо гуфтӣ: «Бародари баландқадрам, бародари арҷмандам, дӯстдоштаат – Меҳрубон, баъд аз он ки туро бурданд, шавҳар кард. Аммо ҳақиқатро гӯям, ӯ айб надошт, дигар коре карда наметавонист. Чанд сол гузашта буду фарзанд надоштанд. Мудом бо муҳаббат туро ёд мекард. Мегуфт, ки Баҳодурам ҳамеша дар пеши рӯям аст”. Сипас аз ҷоят хеста гуфтӣ: «Хайр, модар! Хайр, бародарам! Хайр, эй замини мушфиқ, замини модарон, замини падарон, ки аз неку бади мо огоҳӣ, ҷафокашидаҳои маро азиз бидор!..”

***

Бадалов табақи шавла ва духтарчааш чойҷӯшро бардошта омаданд. Баъд аз тановули ғизо пешниҳод кард:

-Рафта пахтаи ақаллан ду бригадаро бинем, нағз мешавад.

Ҷовид майл накард:

-Дидем-ку!

–Чӣ дидан – сари роҳ ҳолпурсӣ карда гузаштем. Акнун суҳбати ҳақиқӣ мекунед, хурсанд мешаванд.

-Хайр... – дили бедилон розӣ шуд Ҷовид, ки ба кори колхозчиҳо

халал расондан намехост.

–Ҷовид–ака, ман шуморо нахустин бор дар мактаби 65-и Қӯрғонтеппа дида будам, - гуфт Бадалов, вақте ба кӯча баромаданд. - Ман он вақт муаллим будам, шумо - корманди комсомол.

–Ҳа, аз он замон чӣ қадар вақт гузашт...

Аз назди шипанге мегузаштанд, ки зани қоматбаланде бо бари яктаҳаш рӯйҳояшро пок кардаву сӯяшон омад. Бадалов ба ӯ фармуд:

--Раҷабгул, аъзоятро бигӯ, баромада, бо раиси нав шинос шаванд.

–Лозим набуд, беҳуда фармудед. Ман ба онҳо чӣ мегӯям?– Гуфт Ҷовид.

--Чизе пурсанд, ҷавоб медиҳед. Аз худатон гап намемонад, ҷанг буд, тамом шуд, акнун хуб мешавад, гӯед,– Бадалов ба дарахти сари роҳ ишора кард:– Аспҳоро ин ҷо мебандем.

Аз замин занону духтарон ва чанд писарак берун омаданд. Баъзе пешдомани пахта дошт ҳамроҳаш. Ҷовид онҳоро диду дилаш фишурда шуд. Ранги рӯяшон зард, дар нигоҳашон ҳузне намоён аст; либосҳо ямоқкарда, кафшҳо дарида, чанд нафар - пойлуч... Онҳо ҷониби раиси нав бо ҳавас ва ҳамзамон бо умед менигаристанд.

Раҷабгул, мӯйҳои сиёҳу сафедашро таги рӯймолаш тела дода, аз Бадалов ному насаби раисро пурсид ва мисле, ки базӯрӣ табассум карда, гуфт:

–Рафиқ Мансуров ва дигар мардони кишвар, ки бар зидди душман ҷангида ғалаба кардед, ба шумо салламно мегӯем. Аммо ҷавру ҷафои кашидаи ин муштипарҳо аз азобҳои шумо, ҷанговарон, кам набуд. Шукр, ки ҷанг тамом шуд. Акнун коре кунед, ки ин муштипарҳо ақаллан фарзандонашонро аз нон сер карда тавонанд. Ҳар субҳ, ки ба дарашон рафта, “Ҳой фалонӣ, ба кор баро!” мегӯям ва мебинам, ки ба решаи гиёҳ гарди орд зада, меҷӯшонанд, ҷигархун мешавам. Баъзеҳо “либосамро дарбеҳ кунам” мегӯянду ҳамон як пора дарбеҳро ҳам намеёбанд. Баъзе ба пояш чизи мегирифта надорад,–овози бригадир ларзид, лабонаш париданду суханаш қатъ шуд.

–Раҷабгул, ту гумон мекунӣ, ки ин одам намедонад аҳволи моро?–Бадалов занро маломат кард.– Алҳол дар ҳама ҷо зиндагӣ ба чунин ранг аст. Русияро аҳволаш аз мо бадтар асту беҳтар не! Ман инро ба чашми худам дидам! Фашистҳои малъун шаҳрҳояшонро бо хок яксон кардаанд.

Бригадир, нафас рост кард ва, ба суханони Бадалов эътибор надода, бо ҳамон оҳанг гуфт:

–Ман ба он хотир ин суханонро гуфтам, ки раиси навамон ҳоли моро донанд ва аз пайи беҳбуди кор бошанд. Охир, то кай...- Бригадирро боз гиря гулӯгир кард,–Ҳафтаи гузашта корманди андоз омад, пӯписа кард, ки “Равғани ҳаққата супор!” Гуфтамаш, ҷанг буд, ғалаба шуд, боз чӣ мехоҳӣ? Ба шумо шикоят мекардем, Бадалов, “аз дасти ман чӣ меояд?” гуфта, роҳи баромадро нишон медодед!

Аз байн ҷавонзане садо баланд кард:

–Шабҳо мо пахта об медодему рӯзона каланд мезадем, Хормоя бошад...

–Хоҳарам, инро ҳама медонем, ягон гапи нағз гӯй! – гуфт Бадалов ва ҷониби Мансуров афзӯд: - Аз аламашон раиси пештара Квалдинро “Хормоя” меноманд.

Аз гӯшае зани қоматбаланде рӯймолашро болои чашмонаш кашиду гуфт:

–Гапашона бинед! “Ягон гапи нағз гӯй” будааст! Он рӯзҳои ғамфазо, ки аз сарамон гузаштанд, дар даруни гӯр ҳам аз хотирам намераванд! Ун Хормоя бо як нафари дигар, қаламу коғаз дар дасташон, ба хонаҳо даромада “ку, гап зан, ба фронт чӣ додӣ!” гуфта, хонаро тагурӯ мекард.

Ҷовид дид, ки гулӯи дигар занҳоро низ буғз мефишорад, бо қатъият гуфт:

–Хоҳарони азиз, хоҳиш, як дам ба ман ҳам гӯш диҳед. Агар ин колхозҳо намебуданд, агар шумо қаҳрамонона заҳмат намекашидед, армияи мо ғалаба намекард. Мо инро дар майдони ҷанг эҳсос мекардем. Ин заҳматҳои шумо бесамар нахоҳад монд. Ба наздикӣ бо имзои рафиқ Сталин қарори ҳукумат “Дар бораи ҳаматарафа беҳбуд бахшидан ба кори колхозҳо” баромад. Мо минбаъд трактор мегирем, мошин мегирем, корамон осон мешавад. Худатон медонед, ки мо баъди ҷанг нав ба худ омада истодаем. Халқи қаҳрамони СССР бисёр мушкилиҳоро бартараф кардааст. Мушкилиҳои баъди ҷанг ҳам базудӣ бартараф хоҳанд шуд. Боз мисли солҳои пеш ҳама чиз фаровон мешавад. Баъд аз он шумо ин рӯзҳо ва тарзи корфармоии “Хормоя”–ро ҳамчун афсона ёд хоҳед кард.

Бадалов хушнудона қадаме пеш гузошту гуфт.

–Сухани марде, ки то Берлин рафтааст, ин гуна мешавад. Акнун аз пайи кор шавед.

–Шумо–ку дигар раис нестед, Қобил–ака,–Раҷабгул ба суханаш оҳанги шӯхӣ дод.–Монед, ки ба раиси нав дарди дил кунем.

--Мо бояд дигар бригадаҳоро ҳам бубинем,-- гуфт Бадалов ва ба чашм ишора кард: “Акнун равед”.

Онҳо бо занҳо хайрухуш карда, аспҳоро савор шуданд. Ҷовид сухани бо гиря гуфтаи занеро шунид: “Имзош сараша хӯрад, рӯяш дар гӯр золима, ки дар олам мард намонд!”

Ҷовид нағз фаҳмид, ки дуои зан ба кӣ равона шудааст, вале аҳамият надод. Медонист, ки чунин андешаро аксарият дошта бошанд ҳам, ба забон намеоранд.

Ӯ хост баргашта ба он зани нотарс як назар андозад. Вале аз фикре, ки ҳамкорон “раис суханатро шунид!” гуфта, ба таҳлука андозанд, аз фикраш гашт.

Бадалов ҳам, худро ношунида вонамуд карда, бо ишора ба хонаҳои паҳлуи роҳ, гуфт:

–Дар хотир доред: ин ҷо ҷангали касногузар буд?

–Оре, дар хотирам ҳаст...

Онҳо аз назди кӯле гузаштанд, ки поёнаш нонамоён буд ва дар он мурғобиҳо шино мекарданду дар мобайнаш ҷазираҳои ба найзор табдилёфта менамуданд.

–Дар ҷойи ин кӯл наздики сад гектар замин буд, - шарҳ дод Бадалов. - Дар ҳамон соли сар шудани ҷанг қисмеро обод карда, пахта мекоранд. Ҳангоми гул кардани пахта канал канда шуда, заминро об зер мекунад. Мардумро ҷамъ оварда, каналро дуруст мекунанд. Ду ҳафта мегузараду боз аз поинтар меканад. Дере нагузашта, наздики як километри канал мешинаду об поин меравад. Баъдтар иншооти обрасонӣ низ аз кор мебарояд. Дигар ин кор ҳамту мемонаду аз ёдҳо меравад. Ҳоло шашум сол аст, ки об меояд ва ин ҷойҳо мисли обанбор шудаанд.

Ҷовид ба атроф назар афканду аз зеҳнаш гузашт, ки ин заминро ба кор дароранд, хуб мешавад.

–Шояд илоҷи дуруст карданаш бошад? – пурсид ӯ

–Он замон ҳушу хаёли ҳама ба ҷанг буд, - гуфт Бадалов. - Акнун шумо трактор ёфта, ба фикри обод карданаш мешавед.

Аз роҳи паҳлуи кӯл гузашта, ба бошишгоҳе даромаданд. Як-як заминканҳои куҳна ва ҳанӯз даҳонашон яла намудоранд. Манзилҳои бесоҳиб ва вайроншуда зиёд ба назар мерасанд.

Ҷовид гуфт:

–Намуди ин ҷойҳо ҳам мисли шаҳрҳои бомбабороншудаи Русия.

Бадалов шарҳ дод:

–Худатон медонед, ки солҳои сиюм дар қатори мардуми худамон дигар миллатҳоро ҳам ба ин ҷо оварда буданд. Ин дашт ҳама ҷангали хору хормоя буду ботлоқҳои серпашша дошт. Ҳамонҳо ин ҷангалҳоро сӯзонда, бошишгоҳ сохтанд. Вақте ки ҷанг сар шуд, як қисмашон рафтанд. Бори дигар дар айни ҷӯши ҷанг, немисҳои муқими Поволже, баъд тоторҳои Қримро оварданд. Онҳо аз дуриҳо об оварда, кулбаву коза сохтанд. Дар ҳамон баҳор аз заҳри мору ғунда чандин нафар ҳалок шуданд, дар гармои тобистон аз набудани доруву дармон кӯдакҳову занҳо мефавтиданд. Зимистон азобашон боз бадтар буд. Карасин намеёфтаанд, ки чароғҳояшонро равшан кунанд. Онҳо ҳаққи бе иҷозат аз участка берун рафтан надоштаанд, чунки дар роҳҳо посбон монда буданд. Ин ботлоқҷойҳоро ҳамонҳо замини корам карданд. Ҳама чиз мекоштанд, лекин ба пахтакорӣ гардан нафуроварданд... Баъди ғалаба касе тавонист, ба ватанаш рафт. Ин аст сабаби холӣ мондани хонаҳо.

Ин лаҳза аз болои пуле гузаштанд, Бадалов беихтиёр хомӯш монд ва ҳангоме ки онро паси сар карданд, ба суханаш идома дод:

–Ба болои ин, ҳамоне ки занҳо “раиси Хормоя”-аш номиданд, “фалон қадар пахта мечинӣ”-ю “заём мехарӣ” гуфта, мардумро пӯписа мекардааст. Аз ҷабри ӯ баъзе оилаҳо ба Афғонистон, баъзе пинҳонӣ ба зодгоҳашон мераванд. Марде аз ҷанг якпо омада, ин аҳволро мебинаду ба марказ рафта, ба калонҳо арз мекунад. Баъд аз он раисро аз кор мегиранд.

Аз дили Ҷовид гузашт, ки дар айёми ҷанг касе намедонист - колхозчиҳо чунин азоб доранд.

– “Аз некон боғу аз бадон доғ”, – зери лаб гуфт ӯ.

Ба охири участка расиданд ва Бадалов, ба хонае, ки дуртар аз роҳ буд, ишора карда, гуфт:

–Ин ҷо кампири Гулистон - модари сарбозе бемор аст. Сари қадам хабар гирифта мегузарем.

Наздики хона, ки омаданд, афзуд:

–Номаи охирини писараш шаш-ҳафт моҳ пештар аз Берлин омада буд, то ҳол дигар хатту хабар нест. Мо намедонем, ба зан чӣ гӯем. То баҳори соли гузашта келини кампир ҳамроҳаш буд. Як духтарча дошт. Баъд фаҳмидем, ки кӯдакашро гирифта рафтааст. Ба куҷо рафтааст, зан ҳам намедонад.

Аксари хонаҳое, ки он вақт ин ҷо сохтанд, як намуд доштанд: даҳлез ва дар ду тараф – хона. Ба дари хонаи нимароғ ворид шуда, зани хобидаеро диданд. Калламушеро ҳам, ки ба кунҷе рафта, мисле ки оташин ба онҳо менигарист. Ду ангушти пойи зан хуншор менамуд. Зоҳиран, муш онҳоро хӯрда буд... Аз дидани ин манзара дили Ҷовид ларзид: “Мурда бошад?” Аммо баробари наздик рафтанашон зан сар бардошту садо кард:

–Муҳаммадҷон, ҷони оча, омадӣ? Умеди гӯру кафанам, омадӣ?

Ӯ ҷомаи чити гулдор дар тан, болои пӯстаке хобидааст, сараш бараҳна, мӯйҳои сафедаш парешон. Дасташро бардошта, рӯймоли ақибрафтаашро пеш кашиданӣ шуд, вале қувват накард, дасташ ба қафаси синааш афтод. Чеҳрааш ожанг гирифта, рӯйи мисли кӯдак хурдшудааш чун барги хазонзада менамуд. Фақат абрӯи борики камоншакл аз ҷавонии зебояш шаҳодат медиҳаду бас.

Бадалов овозаш баланд кард:

–Хоҳарҷон, ҷавонони мо душмана зада–зада, ба ватанаш бурда, дар хонаҳояшон саркӯб карданд. Худашон баргашта омада истодаанд. Ҳоло дар роҳанд. Охир, Гирмон дар он сӯи дунёст, то меоянд, ки хеле вақт мегузарад.

–Бадаловед? - Зан чашмонашро ба мусоҳибаш дӯхт. Дар онҳо андӯҳ, пазмонӣ ва ноумедӣ хона монда буд. Ин дафъа зан бо садои паст гуфт: –Охир, чеҳраи Муҳаммадҷонама як бор медидам, нашавад, ки ӯро надида, аз ин дунёи пуршӯри шумоён равам.

Ҷовид дар оҳанги гуфтори зан таънаро ҳис карду бо меҳрубонӣ дасташро гирифт ва ҳамоно раҳо кард. Дар болои таксарӣ ду қатор шабушк мисли хати сиёҳ мехобид.

Кампир бо чашмони камнураш ба сӯйи Бадалов, пас ба сӯйи Ҷовид хира шуд ва бо овозе, ки гӯё дар гулӯяш дармондаву базӯр мебарояд, гуфт:

–Се солу чор моҳ шуд рафтани Муҳаммадҷони мана. Ин чӣ ҷанг буд, ки модар ба хотираш нарасид...

Оби дидаи зан мисли чашмае, ки аз кӯҳ ҷорӣ мешавад, ба рӯйи болишту пӯстак мерехт.

–Мо ҳам ҳайронем, хоҳар, - гуфт Бадалов.

Ҷовид аз дил гузаронд, ки ҷанговар фикри хонаву дар надорад, дар дами тир аст, ҳар лаҳза аз марг меандешад. Ҳатто таъми хӯроки хӯрдаашро намедонад. Аммо раису райкоми ин ҷо бояд аз ҳоли модари сарбоз хабар мегирифтанд.

Тахмин кард, ки зан чилсола аст. Яқин, замоне духтари овозадор буд. Ҳавас дошт, дилбарӣ мекард. Вале, бубин, ки тақдир дар номаи аъмолаш чӣ ҷафоро рақам зада будааст...

Бадалов ба рӯйи кӯрпаи зан даст бурда гуфт:

–Хоҳарҷон, Ашӯраи ҳамсояаатро мегӯям, наздат дарояд.

Зан чизе гуфтанӣ шуду зоҳиран, лозим надонист, ки ба маънои “лозим нест” сар ҷунбонд, китфонаш ларзиданд. Дар ҳамон ҳолат як даст ба дуо бардошт:

- Худои меҳрубон, ман кулфат дидам, аз ту мехоҳам писараки меҳрубонам, Муҳаммадҷонама дар ду дунё азиз бидорӣ!

--Илоҳо, омин, -- гуфт Бадалов ва ҷониби Ҷовид ишора кард, ки “мехезем”.

Ба кӯча, ки баромаданд, Ҷовид буғзи дар дилаш ҷамъшударо ба сари Бадалов рехт:

–Касе пайдо нашуд, ки аз ҳоли ин зан хабар бигирад?

–Ҷовид–ака, аз дасти ман чӣ меояд? Ман худама баазоб саришта карда мегардам! Ҳама ҳушу ёдам ба ҳамин дасти набуда!

Ҷовид хомӯш буданро авло донист.

Дақиқае пас Бадалов бо оҳанги муросо гуфт:

–Мисли ин зан танҳомонда алҳол се нафаранд. Дар ду моҳи охир, ба пахтачинию плон овора шуда, ин бечораҳоро аз ёд бурдаем.

Ба роҳ, ки баромаданд, афзуд:

–Боз як бригадаро мебинем. Дар наздикӣ аст.

Ҷовид розӣ нашуд.

- Пас мегардем, - гуфт, – ҳамсояи ин занро ёбеду барояш панҷ-шаш кило гандум фиристед, гӯед, ки дами гарм пухта, аз ҳолаш бохабар шавад...

Ва ҳамоно аз зеҳнаш гузашт, ки шояд он муштипари дилшикаста то расидани гандум напояд...

***

Баъди як ҳафтаи кор Ҷовид ба қароре омад, ки бояд чорае ёфта, дили колхозчиҳоро гарм кунад, вагарна, гапу кори хушку холӣ дигар маза надорад, ба шикаст дучор мешаваду бас. Зимни чунин андеша аз ҳоли колхозу колхозчиёна мактуб навишт ва ба Сталинобод рафта, назди раиси кумитаи озуқа даромад.

Раиси кумита Сергей Капустин - марди айнакдори шикамкалон, аризаи Ҷовидро то охир нахонда, барошуфт:

–Шумо аз осмон афтодаед?! Дар ин шабу рӯзе, ки ҳар донаи гандум баҳисоб аст, ман на ин ки як тонна, як кило ҳам ба шумо додан наметавонам!

Ҷовид оромона гуфт:

–Сергей Василевич, дар панҷ соли ҷанг, ба сабабе, ки раиси пешин ба мардум басо ҷафоҳо кардааст, дар колхоз одамони башумор мондаанд. Агар ҳоло гандум надиҳед, боқимондааш ҳам аз гуруснагӣ ҳалок мешавад. Дар соли оянда на гандумкор мемонад, на касе, ки ба шумо гандум биёрад.

Капустин бештар сурх шуду гуфт:

–Воҳима накунед! Нағз медонед, ки ҷои воҳимачӣ куҷост!

–Ман аз аҳволи воқеӣ огоҳатон кардам, - гуфт Ҷовид. - Агар ба боқимондаи одамон ҳам кору ҳоле шавад, саволу ҷавобаш ба гардани шумост.

Капустин бо қаҳр ба рӯйи Ҷовид нигарист, сипас мактубашро аз рӯи миз гирифту дар баромад. Тахминан бист дақиқа гузашта буд, ки баргашт.

Ҷовид аз вазъаш пай бурд, ки кораш рӯ ба беҳбуд аст. Капустин бо оҳанги дӯстона гуфт:

–Баъзан ду рӯз навбат мепоем, назди Бобоҷон Ғафурович даромада наметавонем, бо кори шумо рафтаму дарҳол даромадам. Вазъиятро фаҳмондам, ҳаштсад кило иҷозат дод.

–Агар медонистам, ки назди рафиқ Ғафуров медароед, мегуфтам, ки барои ободонии колхозҳо боз мисли солҳои сиюм одамонро ба тариқи муҳоҷир овардан лозим аст.

––Парво накунед, дирӯз дар бюрои Сека аз ин боб гуфтугӯ шуд, – гуфт Капустин. – Тахминан аз соли нав овардани одамонро сар мекунанд. Қарор шуд, ки ин дафъа мардуми районҳои ҷанубро бештар ҷалб кунанд.

Ҷовид гандумро оварда, сад килоро барои тухмӣ гузошту боқиро ба бригадаҳо тақсим карда, фармуд, ки ҳар нисфирӯзӣ ба пахтачинҳо ғизои гарм диҳанд.

Ҳамин ғизо додан сабаб шуду аъзои колхози Каганович ду ҳафта пеш аз соли нав кӯракчиниро ба охир расонданд. Аммо дар дигар колхозҳо то даҳуми январ, ки заминро барф пӯшонда буд, кӯрак мечиданд.

Аз баҳори соли 49–ум боз муҳоҷир кардани мардум оғоз шуд. Аз ҷанубу шимоли кишвар оилаҳоро базӯр меоварданд. Ҷовид бештари одамони ба колхозаш фиристодаро дар участкаи дуюм, ки ба замини садгектара наздик буду он ҷо бархе муҳоҷирони дар давраи ҷанг овардашуда низ иқомат доштанд, ҷой кард. Ба як қисми муҳоҷирон хонаҳои холишударо доданд. Боқӣ рӯзҳои аввал дар каппа ё заминкан зиндагӣ мекарданд.

Акнун барои замини садгектараро обод кардан қувва пайдо шуда буд. Ба колхозчиҳо нормаи кор ва аз рӯйи корашон паёк - озуқа медоданд. Дар ивазаш онҳо қамишу буттаҳои хордорро, ки ҳар ҷо-ҳар ҷо рӯида, баъзе минтақаҳои даштро мисли ҷангали касногузар кардааст, решакан менамуданд.

Аввалҳои моҳи май ҳаво дигар гарм шуда буд.

Боре Ҷовид дар аввали рӯз кори идораашро ҷамъбаст карда, наздики пешин баҳри хабаргирии кори колхозчиҳо аспсавор ба замини навобод омад. Баъзе муҳоҷирон дар замин кор мекарданд, баъзеҳо дар каппаҳо дам мегирифтанд. Духтаракону писаракон, дар танашон куртаи тик ё чит, аз канале, ки аз он сӯйи дашт мегузашт, бо чойҷӯшу қумғон, баъзе бо каду об мекашонданд.

Ҷовид сойчаеро гузашт, ки марде бо номи Алишер, дар лаб папирос, дар тан куртаи суф бо фӯтаи шилшиладор миёнашро бастааст, сари роҳаш баромаду гуфт:

–Раис, як пиёла чойи моро гирифта, пас мегузаред.

Бори дуюм буд, ки ин мард даъваташ мекард, аз ин рӯ, Ҷовид боз баҳона пеш оварда, гузашта рафтанро аз рӯйи одоб надид ва, аз асп фуромада, онро дар бехи қамише баст.

Дар назди каппае, ки атрофаш найбаст шудааст, зан ва ду духтарчаи тахминан даҳ–дувоздаҳсолаи гандумгуни лоғарандом гирумон доштанд. Писарчаи тахминан сесола ҷониби аспи раис равон шуд, ки апааш пешашро гирифт.

Онҳо ба каппа даромаданд. Дар дохил, дар ду тарафи даромадгоҳ асбоби рӯзгор, аз қабили сатилу соғуву дигар чизҳоро мондаанд, онсӯтар, дар атрофи мизи пастак кӯрпача оҳорӣ андохтанд.

Алишер дастархонро кушод. Дар он ду нон, дар як тақсимча конфет ва чанд дона бодиринги навканда буд.

–Ба наздикӣ помидорамон ҳам мерасад, – гуфт ӯ. – Ниҳолашро аз немиси ҳамсояамон гирифтам. Онҳо ҳам мардуми деҳқон будаанд.

–Онҳо дар ҳама кор сад сол пеш рафтаанд, – гапашро об дод Ҷовид. - Мо ҳангоми ҷанг, ба ватани онҳо даромадаву рӯзгордориашонро дида, ҳайрон монда будем. Хонаҳо об, газ, барқ доранд. Шаҳрҳо ойина барин тоза. Сохту шароити хонаҳояшон ҳавасатро меоранд.

–Ман ҳам дар ҷанг будам, – гуфт Алишер. – Дар даромадгоҳи Киев тир хӯрдаму ба ақибгоҳ баргардонданд.

Ин лаҳза Ҷовид дид, ки ҳамсари Алишер - зани қоматбаланди газгӯшт, қарсашро болои пешонияш фуроварда, тараддуди дегмонӣ дорад, гуфт:

–Хоҳарҷон, ташвиш накашед, ман ду–се дақиқа нишаста мехезам.

–Ту кората кардан гир, – гуфт Алишер ҷониби зан. – Раис ҳам бояд каме осояд, охир.

Ҷовид, норозиёна ба ӯ нигарист, вале қатъияти чеҳраашро дида, мавзӯи суҳбатро дигар намуд:

–Баъзе оилаҳо нормаашонро нисф кардаанд, баъзе ҳоло сар накардаанд, сабаб чӣ бошад?

–Онҳое, ки меъёрро қариб иҷро кардаанд, одамони арзандаву дастбакоранд. Замона хонаву дар, боғу заминашона гирифтаву худашона бадарға карда бошад ҳам, шабу рӯз дар фикри корашонанд.

–Пас дигарон киҳоянд? – ҳайрон шуд Ҷовид.

–Мебахшед, раис, батрак, пастфитрат, ландаҳуранд онҳо! «Пролетар» гуфта, рӯйи дасташон бардоштаанд, нафаҳмидам, пролетараш чӣ маънӣ дорад.

-Эҳ Алишер-ака! Сӣ сол шуд, ки дар ҷамъияти пролетарӣ зиндагӣ дорему шумо ҳоло ҳам маънояшро нафаҳмидаед?

-Не, як одам ёфт нашуд, ки фаҳмонад.

-Хуб, ман мефаҳмонам... Пролетар, сода карда гӯем, коргар аст, заҳматкаш аст, ки соҳибкорон киро карда, кор мефармоянд. Як замон кор ба ҷое расид, ки соҳибони заводу фабрик, бонк, роҳи оҳан ва амсоли онҳо беҳад бой шуданд, аммо ба коргаронашон музди ночиз медоданд. Сарват чунон бераҳмашон карда буд, ки заррае даромадашон бикоҳад, бе ҳеҷ андеша ними коргаронро ихтисор ё маошашонро кам мекарданд. Батадриҷ ҳизбҳое пайдо шуданд, ки ҳифзи ҳақу ҳуқуқи ранҷбаронро мақсади худ қарор доданд, “пролетар”-ҳоро даъват карданд, ки муттаҳид шуда, моликияти хусусиро барҳам диҳанду як зиндагии барои ҳама баробарро бисозанд.

-Нав фаҳмидам, ки бесарусомониҳои солҳои бисту сӣ аз куҷо сар задааст! Лекин зиндагӣ беҳ нашуд, баробарӣ нашуд-ку!

-То охир гӯш кунед... Бойҳо, ки буржуйашон меномиданд, ҳама ашёи хом, мошину дастгоҳҳоро соҳибӣ ва даромади корашонро дар бонкҳо ҷамъ меоварданду ба ҳар номаъқулие, ки ба сарашон меомад, сарф мекарданд. Ватан, миллат дар чи ҳол аст, ба ёдашон намеомад. Дар ҷамъияти пролетар ё сотсиалистӣ бошад, корхона моли давлат аст. Ҳам коргар маоши хуб мегирад, ҳам даромадро ба ободонии диёр, некуаҳволии халқ сарф мекунанд. Акнун гӯед, ки оё ҳамин бад аст?

-Не, бадӣ надорад, аммо ними умрамон гузашту кай...

-Охир, кадом кор дарҳол хуб шудааст? Ба болои ин, ҷанг моро панҷоҳ сол ақиб партофт.

-Нияташон хуб бошад... - оҳ кашиду даст афшонд Алишер ва аз ҷайб қуттии папироси «Беломор–канал»–ро бароварда, болои дастархон монд: - Бо ин исқот аз замони ҷанг ҳамроҳем. На ин маро раҳо кардан мехоҳад, на ман инро.

Ҷовид медонист, ки оилаи Алишерро маҷбур ба ин тараф равон кардаанд. Ҳанӯз зимистон буд, аз маркази район чанд оиларо ба аробаҳо бор карда, ба колхозашон оварданд. Алишер, чобук аз ароба парида фуромад ва назди фаъолони колхоз, ки дуртар аз дарвоза меистодаанд, омаду ба чеҳраи гирифта ба ҳама шунавонида, гуфт:

- Мо - аз Конибодом. Хуб мешуд, ки дар як ҷо маконамон медодед.

Ҷовид фармуд, ки ҳамаро ба ду бригада тақсим ва дар участкаи 2-юм ҷойгир намуда, замини обчакорӣ диҳанд. Дигар хабар надошт, ки Алишеру ҳамроҳонаш хона пӯшониданд ё не...

-Кори замину киштро касе медонад, ки пуштбапушт деҳқон буд, - фалсафаи худро идома медод Алишер.

“Ин тоифа ҳеҷ гоҳ алами мулкашро гирифтани болшевикро намебахшад” - гузаронд аз дил Ҷовид ва гуфт:

-Шароит маҷбур кунад, батрак ҳам корро ёд мегирад, – ва супоришомез илова кард: –Шумо дар бараш бошед, ёд медиҳед.

-Баъзеш ёд мегирад-куя...

Нигоҳи Ҷовид ба ниҳолакони бодиринги зери ду дарахти нав қадафрохтаи бед афтод. Он ҷо ниҳоли харбуза ҳам ҳаст. Лекин дар атроф на ҷӯй буду на об. Аз ин рӯ, пурсид:

–Обро аз куҷо мегиред?

–Ду машк дорам. Ҳар пагоҳӣ баъд аз намоз пур карда меорам. Басӣ мекунад.

Ҷовид аз фикр гузаронд, ки одами заҳматкашро ҳама кораш басомон аст». Ӯ бодиринги дасташро бозӣ доронда, гуфт:

–Чашм нагирад, ҳоло кори муҳоҷирон хуб рафта истодааст.

–Бале, хуб аст, –розӣ шуд Алишер. – Як сухан мегӯям, хоҳед, қабул кунед, нахоҳед, не - муҳоҷирон мардуми дилшикастаанд. Бисёр озорҳо дида, ин ҷо расидаанд, ба онҳо бо нармӣ сухан кунед, дастгириятонро дареғ надоред, шод мешаванду ҳама коратонро аз ҷону дил иҷро мекунанд.

–Ин гапатон қабул, – Ҷовид хушнудона сар ҷунбонд.–Чӣ кор кардан лозим?

–Ҳоло барои як қувваи корӣ дар як моҳ бисту чор кило орд медиҳанд, намешавад, ки ҳамонро сӣ кило кунанд? Дар ин офтоби гарм сер набошӣ, каланд зада ҳам наметавонӣ.

–Медонед, ки он меъёр барои коргар аст? – пурсид Ҷовид. - Ба касоне, ки коршоям нестанд, ҳамагӣ дувоздаҳ кило ҷудо мешавад. Ба ёдам мегирам, насиб бошад, зиёд мекунем, –ва боз мавзӯъро тағйир дод: - Шабона дар каппа хоб мекунед?

–Шабҳое, ки гарм аст, дар заминкан. Заминкан амнтар, пашшааш ҳам камтар.

–Чоятон хуштаъм шудааст…

–Медонед, раис, мо обро оварда меҷӯшонем, таҳшин, ки шуд, бори дигар ҷӯшонда, баъд чой дам мекунем.

–Маълум, ки таҷрибаи зиёд доред, - Ҷовид табассум кард. - Пеш аз омаданатон ба ин ҷо ҳам бо пахта сарукор доштед?

– Мардуми тарафҳои мо сӣ сол шуд, ки пахтакорӣ мекунанд.

–Дар ин ҷо маҳз чунин одамон даркоранд. Давлат сол то сол аз мо ҳарчӣ бештар пахта талаб мекунад… - Ҷовид ҳис кард, ки ҳамсуҳбаташ чунин гапҳоро хуш надорад, лаҷоми суханро ба тарафи дигар кашид: - Замин дода будем, хонапӯширо сар кардед?

–Не, ду бор ба анбори чӯб рафтам, анбордор гуфт, ки ҳоло чӯб нест. Буду ба ман «нест» гуфт...

–Номаъқул кардааст, – Ҷовид хатчае навишта ба Алишер дод. – Дар бораи бо чӯбу тахта таъмин кардани муҳоҷирон қарори ҳукумат ҳаст, мурда-мурда ёфта медиҳад!

Алишер дилу бедилон хатро гирифт ва нигоҳашро гурезонда, пурсид:

–Мо як умр ҳамин ҷо мемонем-мӣ, раис?

–Се–чор сол мегузараду ин дашту даман пахтазору сабзазор мешавад, Алишер-ака! Он гоҳ шуморо бо тиру туфанг ҳам пеш карда наметавонем. – Ҷовид хандон-хандон аз ҷояш хест.–Дарвоқеъ, гуфтанӣ будам, ки шуморо бригадир интихоб мекунем, бояд кор беҳтар шавад.

–Ин ҷо фарғонагиҳои ботаҷриба бисёранд, пахтаро беҳтар медонанд, –гуфт Алишер ва, дасти ҳамсуҳбаташро дошта, афзуд:–Раис, шуморо барои он даъват кардам, ки як гапа гӯям: ин ҷо, дар ҳамсоягии мо, оилае зиндагӣ мекунад, сари ҳамин сол аз Хуҷанд омаданд, илтимос, ба он эътибор диҳед. Номи марди хона – Ёқубҷон, лекин чанд вақт боз бедарак аст... Духтаре доранд, ба хироҷи мамлакат меарзад. Духтари хубу аспи хуб дарҳол ба чанг мезананд. Дар ин айёми шӯрангез мабодо ба дасти нокасе афтад...

Суханони охирини Алишер кунҷковии хушояндеро ба рагҳои Ҷовид давонд. Аспашро маҳмез занонду рӯзеро ба ёд овард, ки аз зани аввалаш - Шарофат ҷудо шуд.

Шарофат ҳеч айб надошт, бо айбу хатои Ҷовид ҷудо шуданд. Баъд чӣ қадар аламаш карду чӣ қадар сӯхт!

Баҳсашон асосан масъалаҳои ночиз буд: Шарофат куртаву камзӯли дароз мепӯшиду рӯймолашро то болои чашмаш мефуровард. Ҷовид, ки комсомол буд, чунин урфу одатҳои куҳнаро хуш надошт. Дар чунин лаҳзаҳо Шарофат ошуфтаҳол шуда, Ҷовидро «эркаи Бухоро!» меномид ва мешуданд қаҳрӣ.

Соле, ки Германия ҷанг сар кард, дар Кировобод ба муносибати даҳсолагии ташкилоти комсомолии ноҳия ҷамъомади калон ороста, Ҷовидро ҳам ба сифати меҳмон даъват карданд.

Ӯ як рӯз пеш аз Қӯрғонтеппа ба деҳаи Новдонак омада, ба Шарофат гуфт:

-Ҳамдарсам Максим, ки дар сарҳад кор мекунад, ба маҷлис меояд, ба хона даъваташ мекунам, ягон чизи бамазза бипаз.

- Саҳарӣ шӯрбои калла-поча андохта будем, - ҳамоно посух дод Шарофат.

–Бӯ намекунад?

–Не, бо модарам нағз тоза кардем.

–Хуб аст, - гуфт Ҷовид. – Зирбаки паловро ҳам тайёр карда мон, аз маҷлис, ки омадем биринҷашро меандозӣ.

Меҳмонҳо омаданд. Ҳамроҳи Максим ҳамдарси дигарашон - Доро ҳам буд. Ҷовид ҳамон ҷо фаҳмид, ки бо ёрии Максим ба сарҳад ба сифати ронанда қабулаш кардаанд.

Дастархон бо нони фатир, гӯшти қайла ва ҳар гуна меваҳо ороста шуда буд. Доро арақ ҳам овардааст.

Ҳама – олиҷаноб, лекин, вақте ки шӯрборо ба косаҳо кашиданд, бӯйи ишкамба доштанаш маълум шуд. Ҷовид кафгирро ба дег зада гуфт:

-Ту кай як кори ҳалол карда будӣ!

Шарофат гап нагардонд.

Ҷовид, то ки меҳмонҳо бӯйро ҳис накунанд, пеш аз овардани шӯрбо ба пиёлаҳо зиёдтар арақ рехт, аммо ҳилааш фоида накард: Максим кинояомез гуфт:

–Ишкамба шӯрборо бисёр лазиз кардааст.

–Ин шӯрбо не, дору! - гуфт Доро ва ҳарду хандиданд.

Баъд аз он ки меҳмонҳо хестанд, зану шавҳар боз дар тую ман шуданд ва Шарофат бо гиря гуфт: «Ҳар вақт ҷӯраҳои арақхӯратро оварда, дили мана сиёҳ мекунӣ!»

Ин лаҳза додари Шарофат – Шералӣ, Меҳрубон дар бағалаш, даромад ва, апаашро гирён дида, ҳайрон шуд.

Ҷовид рафта Меҳрубонро аз дасти Шералӣ гирифту пойҳои бараҳнаашро бо кастумаш пӯшонд. Кӯдак ширин-ширин ба ӯ менигарист. Ҷовид ҳеҷ гоҳ чунин амиқ меҳри падарӣ ҳис накарда буд... Ҳамон замон Шарофат расиду кӯдакро бо хашм аз дасти Ҷовид гирифт:

-Корҳои ман маъқулат набошанд, рав бо ҳамоне, ки мефорадат, зиндагӣ кун!

Ва шитобон ҷониби хонаи падараш рафт.

Ҷовид ғазаболуд аз пас дод зад:

–Зиндагӣ мекунам!

Шаб Шарофат ба хона наомад.

Пагоҳӣ Ҷовид ба шаҳр баргашт.

Аз байн тахминан се моҳ гузашта буд, ки ҷанг сар шуд. Ҷавонҳоро ба фронт мефиристоданд. Ба чанд коргари Ҷовид низ даъватнома доданд. Аз ин сабаб серкор шуд.

Миёнаҳои тирамоҳ ҷавоб гирифта, бозор даромаду барои зану кӯдакаш либос ва каме ширинӣ гирифт ва, ба мошини раҳгузаре савор шуда, нисфирӯзӣ ба хона омад. Ҳангоме ки аз мошин фуромада, ба кӯчаашон ворид шуд, ба назараш намуд, ки ҳамсояҳо ҳайрон-ҳайрон ҷонибаш нигоҳ мекунанд. Аз кӯча то хонааш чанд зина буд. Туҳфаҳоро дар сари зинаҳо гузошту Шарофатро дид, ки дар гӯшаи ҳавлӣ нонҳои аз танӯр кандаашро ба карсон мегирад. Дар як гӯшаи ҳавлӣ марди сияҳандом ишкамкалон, ки аз Ҷовид калонсолтар менамояд, нигоҳаш қаҳромез, рӯйи курсие нишаста, кафш медӯхт. Ба фикри Ҷовид омад, ки яқин, куҳнадӯзро даъват кардаанд.

Шарофат Ҷовидро диду ҳангуманг монд, лабонаш аранге ларзиданд. Лаҳзае диранг кард, сипас, оҳиста қадам зада, пеш омад. Дар нигоҳаш он шодмонию содагии пешина нест.

Шарофат бо нигоҳи шахси бегона рӯ ба рӯи Ҷовид истод ва ҷониби мард ишора карда, гуфт:

–Ин кас шавҳарам…

Ҷовид сухани занашро дарҳол дарк накард. Баъд дилаш сихзаду хун дар рагҳояш ҷӯшид.

–Шавҳарат?!

Шарофат нигоҳи таъқибкоронаашро аз ӯ намеканд.

Ҷовид азм кард, ки рафта он сияҳандомро зери по кунаду то хунук шудани дилаш бикӯбад, лекин Шарофат, гӯё фикрашро пай бурд, ки саросема гуфт:

–Ин корро ман кардам, ман!

Ҷовидро аз аламу озор банд–банди ҷисмаш оташ гирифта буд. Фикрҳои зиёд мисли сангҳое, ки касе аз дур сӯяш ҳаво медиҳад, ба сараш бармехӯрданд. «Марде омада, хонаву дарашро гирифтааст! Шарофат ӯро аз дилаш берун кардааст!» Хост, ки ин хонаву дарро зеру забар карда, баромада равад. Вале чӣ фоида дигар, чӣ фоида?!

Барои бештар шарманда нашудан зудтар бояд аз ин ҷо равад. Дигар чизе нагуфта, зинаҳоро нишеб шуд, ки Шарофат бошитоб рӯ ба рӯяш омаду дар ҳоле, ки гиря гулӯгираш мекард, рост ба чашмонаш нигарист:

–Ҳашт моҳ хату хабарат набуд, Ҷовид! Баробари сар шудани ҷанг ин ҷо дуздию фосиқӣ сар шуд. Ба болои ин, хабар оварданд, ки ту зани урус доштаӣ! Мани бесаробонмонда чӣ кор мекардам?!

Аз дили Ҷовид гузашт, ки ба Валя муносибат доштанашро ба ӯ расондаанд!

Насими ҳамдеҳааш ду дафъа ӯро дар хонаи Валя дида буд. Хомӯш қадамашро тезтар кард.

Шарофат, аз пасаш фуромада, дасташро дошту нидо дардод:

–Суханама шунав, Ҷовид! Модарам маҷбур кард! Биё, зиндагӣ мекунем, Ҷовид! Охир…

Ҷовид дасташро силтав доду кашиду ба гиряву зории Шарофат гӯш надода, равон шуд.

Дар поён чанд зану кӯдак ҷамъ омада буданд. Яқин, «Ҷовид бо шавҳари нави Шарофат занозан мекунад» гуфта, ба тамошо омадаанд.

Ҷовид сархам аз назди онҳо гузашта, ба роҳи калон баромад ва, ба мошини раҳгузаре савор шуда, шабона ба Қӯрғонтеппа расид.

Ба хона даромада, кӯзаи сафолии дастадорро, ки дар паҳлуи дар буд, чунон ба лагад зад, ки ба девор бархӯрда, пора-пора шуд. Сатили обро бардошту то нафастанг шудан дам кашид ва пас рафту худро болои гилем афканд. Дар қаъри дилаш оташе аланга мезад. Он чизе, ки то имрӯз дошт, ҳама аз даст рафта буд. Чизи асосӣ - бовар, он меҳри беандозаеро, ки Шарофат ба ӯ дошт, бебозгашт аз даст дод. Лаҳзае пас нолишкунон хест. Он кору гуфтугӯеро, ки рӯй дода буд, аз нав пеши назар овард. Ин гапу кори куҷо? Ба хонаат медароӣ, он ҷо ба ҷойи ту марди дигаре соҳиби хонаву дарат шудаст… Занат туро аз дилаш берун кардааст, зане, ки маҳрами ту буд, тану ҷонашро ба марди дигаре бахшидааст... Дигар барои ӯ нон мепазад, ба ӯ ғамхорӣ мекунад, бо ӯ мегӯяду механдад… Ҳаргиз ба ин дараҷа дарк накарда буд, ки Шарофат барояш чӣ қадар азизу мӯнис будааст. Аз ҳисси пушаймонӣ, кин, аламу андӯҳ банд–банди танаш месӯхт. Охир, ҳанӯз аз кӯдакӣ боҳам буданд, дар як хона калон шуданд, ҳамроҳ бозӣ ва гоҳе ҷангу ҷӯш мекарданд. Ҳангоме ки аз интернат меомад, Шарофат мисли каси сахт пазмоншуда ба истиқболаш мешитофт, механдиду шодмонӣ мекард. Вақте ки номзадашон карданд, Шарофат дигар худро дур мегирифт. Баъд зану шавҳар шуданд. Ҳафт сол бо муҳаббат зистанд, духтарчадор шуданд… Ин ҳамаро чӣ гуна метавон фаромӯш кард?!

Ҳарчанд бисёр бевақт шуда буд, ба кӯча баромад. Тез-тез қадам мезад, гӯё он чизи аз дасташ рафтаро дарёб карданист. Нигоҳи бегонаи Шарофат аз пеши назараш дур намерафт. Ҳамон нигоҳ дасту пояшро карахт карда буд.

«Шарофат, эҳ, Шарофат… Чӣ гуна дилат шуд, ки аз баҳри он меҳру муҳаббат бигзарӣ? Чӣ гуна тавонистӣ маро бо он сияҳандомро иваз кунӣ? Духтари боғурур будӣ, охир, хулқу атворат мардона буд…»

Ин суханҳоро гуфта, дар дил худро нафрат мекард, ки Шарофатро ба чунин рӯз расонд! Сухани охирини Шарофат дар бехи гӯшаш садо дод: «Биё, зиндагӣ мекунем, Ҷовид!» Хуб, ана, истодам, гуфтаи ту шуд. Оё минбаъд метавонем мисли солҳои пеш зиндагии озода дошта бошем? Аз ишқ, аз покию софӣ ба ҳам бигӯем?.. Гуфтем ҳам, бо шарм мегӯем, нигоҳамона гурезонда мегӯем, дилхун шуда мегӯем…

Он шаб то бевақтӣ дар кӯчаҳо гашт. Охир қарор кард, ки ба ҷанг меравад. Хубаш, ки дар он ҷаҳаннам азоби сага кашида, мурад!

Пагоҳии барвақт рафту ба комиссариати ҳарбӣ ариза дод.

***

Лаҳзае, ки Ҷовид аз назди Алишер баромада, ба дидани духтари таърифкардааш мерафт, чоштгоҳ шуда буду аз рӯ ба рӯ ҳур–ҳур шамолаке мевазид.

Ҷовид найзорро чарх зада гузашту духтари мавзунқоматеро дид, ки дар тан куртаи адраси рангпарида, кокулонашро дар паси сар ғун карда, бо рӯймол бастааст. Ҳамроҳаш писараки чор ё панҷсола. Онтарафтар, дар назди каппаи аз замин ним метр баланд, зане гирумон дорад.

Ҷовид лаҷоми аспашро кашида, пештар омад. Духтар қамишеро, ки бехаш монанди лаълӣ паҳн буд, яла мекард. Решаҳои қамиш бо хоку рег ҷӯшида, мисли қир сахт шудаанд. Духтар, дар наздаш истодани марди бегонаро дида, нигоҳи ҳаёомез ва саркашашро ба замин дӯхт. Гӯё мегуфт: “Чаро истодаӣ, ба роҳат рафтан гир!”

Ҷовид аз асп фуромаду «ку, андак дур истед гуфт ва дудаста аз бехи қамиш дошта, зӯр зад. Як тарафи қамиш аз решааш канда шуд, ними бештараш монд.

Писарак ҷониби духтар гуфт:

– Гуфтӣ, ки замин сар намедиҳад! Дидӣ, сар дод, дурӯғгӯй!

Духтар, абрӯи борики дарозашро бардошта, лабханд карду сари кӯдакро сила намуд.

–Додаратон? – Нигоҳи Ҷовид ба чашмони духтар афтод ва ҳамоно дар дилаш шиҳобе дурахшид.

–Ин якравро тамоман кашида мегирем, - гуфт Ҷовид ва, зоғнӯлро аз дасти духтар гирифта, бехи қамишро кушодтар кард.

– Раис, либосатона гардолуд мекунед, –зан сӯйи онҳо омад.

Ҷовид нимаи дигари решаи қамишро зӯр зада канданӣ шуд, ки боз ҳам як қисмаш монд.

–Сухани шумо ҳам китобӣ, замин ҳаққи худашро раҳо накард, - гуфт бо ханда.

Духтар ҳамчунон бо абруи гиреҳкарда ба дастакони коркӯфтааш менигарист.

Зан наздик омада, қарсашро болои ҷабинаш кашиду гуфт:

–Аз ҳамин гуна қамишҳо дар як рӯз ба азоб шаш–ҳафтто меканем, раис.

–Офарин ба шумо, баъзе мардон базӯр се-чорто мекананд,–гуфт Ҷовид ва дастонашро ба ҳам задаву пок карда, аз зан пурсид: –Хӯҷаин дар куҷо?

–Як ҳафта зиёд шуд, барои чӣ коре ба Сталинобод рафта буданд, то ҳол даракашон не, - Зан решаҳои кандаро ҷамъ карда, ба дасти духтараш доду фармуд: –Гулнисо, чой мон, бачаҷон.

Ҷовид номи духтарро ба хотир гирифт ва пурсид:

–Аз Хуҷанд кай баромада будед?

– Зимистон фаъолон чунон саросемаамон карданд...

–Боз хешҳо ё шиносҳо ҳастанд ин ҷо?

–Ҳастанд, дар участкаи 7-ум. Ба наздикӣ хоҳарам бо шавҳараш бояд биёяд.

–Ҳоло дар каппа зиндагӣ доред?

–Бале.

–Чӣ ёрӣ кунам? –пурсид раис ва ҷониби Гулнисо, ки дар назди каппа гулхан меафрӯхт, нигарист.

–Ду зоғнӯл дорем, ҳар дуяш ҳам кунд, – афзуд зан.

–Ҷовид дигар истодану таҳковӣ карданро ҷоиз надида, аспашро этак карда рафт. Ҳаракатҳо, ба замин нигоҳ карда, ҳаёомез сухан кардани духтари хуҷандӣ ба назараш аз ҳазорон нозу ишва ҷозибтару дилпазиртар намуд. Номаш Гулнисо, ба ҳуснаш муносиб.

Ҷовид ҳанӯз дар колхоз хона надошт. Ҷойи хобаш идора буд. Рӯзҳои якшанбе ба хонаи шаҳрияш мерафт. Ҳоло ки духтари писандидаашро ёфт, фикри хонапӯшӣ ба сараш омад. Ҳамон бегоҳӣ дар наздикии канал ҷой интихоб карду охири ҳафта аз шаҳр усто оварда, фармуд, ки барои чор ҳуҷра таҳкурсӣ андозад.

Се рӯз пас барои Алишер фонус ва барои модари Гулнисо ду зоғнӯл харид ва ҳам бозорӣ карда овард.

Модари Гулнисо аз он ки раис дастовез овард ва аз тарзи сухан карданаш бо фаросат дарёфт: “Ба духтараш чашм андохтааст!”. Нигоҳаш қаҳролуд шуд. Халтаи нону конфетро бемайл гирифта, як тараф монд.

Раис, гӯё ки шиноси дерини хонадон бошад, аз кору зиндагии зан пурсид. Вай гиряашро базӯр дошта гуфт: «То ҳол аз падари бачаҳо дарак нест. Метарсам, ки ба сараш балое омада бошад».

- Пагоҳ, ки ба район рафтам, аз сардори милиса мепурсам, беҳуда хавотир нашавед, - дилбардорӣ кард раис.

Ӯ ба атроф назар андохт. Гулнисо наменамуд. Яқин, дар каппа аст.

Зан дигар худро дошта натавониста, гиряашро раҳо карду гуфт:

–Ман бо ин кӯдакҳо дар ин дашти сӯзон чӣ кор мекунам?

Раис, баробари писандидани Гулнисо модару додараш ва ҳар чизи ба духтар наздикро дӯст дошта буд, бо оҳанги маҳрамона гуфт.

–Ман шуморо ҳеҷ гоҳ танҳо нахоҳам гузошт. Шумо барои ман мисли хоҳар, мисли модарам ҳастед. - Ва ҳамоно беназокатӣ карданашро пай бурду илова кард: - Аъзои колхоз танҳо нест. Мо ин ҷо наздики се ҳазор нафар мисли як оилаем.

Модари Гулнисо ҷониби раис нигоҳи сарзанишомезе афканду сухан накард. Ӯ бо ҳисси занонааш пай мебурд, ки ин мард духтарашро аз ӯ мерабояд.

Ин лаҳза Гулнисо аз дохили каппа баромад, ба Ҷовид салом доду ҷониби модараш гуфт:

–Чой дам кунам?

Дили Ҷовид лабрези шодӣ шуд. Гулнисо барои ӯ чой карданист!

Фикр кард, ки лаҳзае нишинад ё равад. Модом ки марди хона нест, рафтанаш беҳтар. Зоҳиран, модари Гулнисо ҳам чунин фикр дошт, ки сари забон «менишастед» гуфту бас. Ҷовид боз фикр кард, ки дар бораи Гулнисо ҳоло гап накушояд, хуб аст. Ҳоло дар фикри падаранд инҳо, нагӯянд, ки «буз дар ғами ҷону қассоб дар ғами чарбу».

–Чойро дигар вақт менӯшем, – гуфт Ҷовид ва аспашро савор шуду рафт.

Аз он рӯзе, ки Ҷовид Гулнисоро дид, наздики як моҳ гузашт. Аммо аз дур аз ҳоли оилаи онҳо воқиф мешуд. Аз сарвари хонаашон Ёқубҷон ҳоло ҳам дарак набуд. Ҷовид нони гарм, помидору бодиринг ва як халта ҳандалак гирифта, тарафи бегоҳ аспсавор ба манзили каси маҳбуб омад. Имрӯз гимнастиёркаи навашро пӯшидаву худро ба тартиб дароварда, қарор дода буд, ки матлабашро ба Гулнисо ва модараш мегӯяд.

Аз дур Гулнисову додарашро диду дилаш дар таҳлука афтод: “Мабодо модари Гулнисо чизҳои овардаашро қабул накунад”. Қабул накунад ҳам, ба касе медиҳед, гуфта, дар наздаш монда меравад.

Ҷовид халтаҳоро аз пушти аспаш гирифту болои суфаи назди каппа гузошт…

Гулнисо бо ҳамон нигоҳи ҷиддии пешинааш ба раис салом дод. Ҷониби халтаҳо ҳатто нигоҳ накард. Кӯрпачаҳои суфаро зуд ҷамъ кардаву ҳамзамон гуфт:

–Модарам бозорӣ карда буданд, шумо беҳуда овора шудед.

–Дурӯғ мегӯяд! Ин фақат дурӯғ мегӯяд! – Нидо кард писарак. – Очам бозор нарафтааст!

–Ҳабиб! – Гулнисо писаракро песонд,– ба ман ёрӣ деҳ!

–Ҳабибҷон, духтарҳоро дурӯғашон бофурӯғ, –гуфт Ҷовид ва як ҳандалакро аз халта гирифту ба дасташ дод: –Барои худат!

Писарак, ҳандалак дар даст, шодикунон ба каппа даромад.

–Модар наменамоянд…–Ҷовид ба духтар, ки суфаро тез–тез ҷорӯб мезад, нигарист.

–Ба замини ҳамсоя гузаштанд, –гуфт Гулнисо ва ба ҷонибе нигариста, ҳамоно афзуд:–Ана, омаданд.

Ҷовид модари Гулнисоро дид, ки пулро гузашта, ба сӯяшон мешитофт. Бо илтиҷо ба Гулнисо гуфт:

–Гулнисо, шуморо дӯст доштаам, агар розӣ бошед, аз ин боб ба модар гап кушоям?

Гулнисо, мисли офтоби пагоҳӣ сурх шуда, бошиддат сар ҷунбонд:

–Ҳама ҳушу ёди он кас ба падарам. То ҳол аз он кас хату хабар нест…

Духтар ҳолати маъсумона гирифт, аз чашмонаш ашк фаввора зад ва худро ба кор андармон дошт.

–Хуб шудааст, алҳол намегӯям, – гуфт Ҷовид.– Шумо наранҷед. Номи модарро мегуфтед.

–Хоҳар ё апа гӯед. Номашон Нодирабону.

Ҷовид ба истиқболи зан шитофту раҳбараҳ фикр кард, ки бо мардак ягон ҳодиса шуд. Ҳоло роҳ хатарнок. Аз ҷанг гурехтаҳо ҳанӯз дар кӯҳу дашт пинҳон шуда, аз гуруснагӣ ба ҷону моли мардум ҳуҷум мекунанд.

Зан бо чеҳраи кушода ба Ҷовид салом дода, кӯрпача андохт ва гуфт:

–Андак дам гиред, раис.

Гулнисо, роҳравон рӯймолашро аз нав баста, ба каппа даромад.

Раис назди суфа рост истода гуфт:

–Ба милисахонаи район даромадам. Он ҷо аз Ёқубҷон хабар надоранд, - ва, то ки онҳоро ноумед накунад, афзуд: – Баъзеҳо барои ҷои хуб пайдо кардан ба дигар шаҳрҳо мераванд. Ҳатто ба Афғонистон мераванд, боз баргашта меоянд…

–Маро оварда дар ғарибӣ танҳо гузошт, – зан беҳолона дар гӯшаи суфа нишасту бо овози гирифта дарди дил кард: –Дар Хуҷанд одамони худӣ дар ҳаққаш зулм карданд, рӯзаш надоданд. Ин ҷо омад, ки рӯз мебинад...

Ҷовид қадам зада, ба гӯшаи суфа рафт ва гуфт:

–Хоҳарҷон…

Ва ҳамоно аз дил гузаронд, ки зан аз Ҷовид панҷ–шаш сол калонтар намояд ҳам, хоҳар гуфт…

- …ҳоло сабр мекунем. Ман дар паҳлуятон. Ба чизе ё коре дармондед, ба ман гӯед.

Ҷовид рафтанӣ шуд, ки зан гуфт:

–Шавлаи Гулнисо қариб омода шудааст…

Дар оҳанги гуфтораш норозигии пешин набуд.

–Маҷлис дорем,– раис баҳона овард,– насиб бошад, дафъаи дигар омадам, мешинам.

Зан вақти хестани раис аз дастовези овардааш ду нону ду ҳандалак ва чанд каллақандро ба рӯймоле баста, ба Ҷовид дароз кард ва гуфт:

–Аз ин найзор, ки гузаштед, зане бо се духтараш зиндагӣ дорад, ба ҳамонҳо дода гузаред. Аксар вақт меъёрашона буд карда наметавонанду ғизои кам мегиранд.

–Хуб шудааст, – гуфт Ҷовид, дуртар, ки рафтанд, лаҳзаро муносиб диду дар ҳоле, ки гӯё аз ҳаяҷон овозаш меларзид, ба Гулнисо дилкашол буданашро гуфт.

Дар нигоҳи зан боз хастагиву озор намоён шуд. Муддате хомӯш қадам зад ва баъд гуфт:

–Ростӣ, чӣ гуфтанамро намедонам… - Ва боз чашмонаш пуроб шуданд. –Ёқубҷон ба додараш ваъда дода буд. Ниятамон буд, ки ҳамхонаашон мекунем. Писари додараш ҳамсоли Гулнисост.

– Хоҳарҷон… ман намедонам ба шумо чӣ гуна муроҷиат кунам, –Ҷовид ба суханаш оҳанги шӯхӣ дод.

–Номам Нодирабону, –гуфт зан ва илова кард: – Бегумон, ман аз шумо калонтарам.

–Хуб… Ҳазор ваъда ҳам карда бошанд, гӯед, ки дигар касе ба Гулнисо умед набандад.

Сухани мард оҳанги ҳукмро дошт.

Чеҳраи Нодирабону ҳолати тараҳҳумангез гирифт. Бори дуюм дар зеҳнаш омад, ки ин мард ба зорӣ ҳам, ба зӯрӣ ҳам духтарашро аз дасташ мегирад. Худаш бо як кӯдак дар ин хористони гармо мемонад. Ҳолаш чӣ мешавад? Дар ин ҳол ба ватанаш ҳам рафтан наметавонад. Бе Ёқубҷон, бе Гулнисо куҷо меравад, ояндааш чӣ гуна сурат мегирад?

Зан аз аламу озоре, ки дилашро пур карда буд, дасташро мушт кардаву ба даҳонаш дошт, ки овозаш набарояд. Бо оҳанге, ки гиламандияш аён буд, гуфт:

–Тақдираш рафта бошад, ман чӣ карда метавонам? - ва афзуд:– Шумо калонсол, Гулнисо ҳаждаҳсола. То ҳол зан доштед?

–Доштам,–гуфт Ҷовид, - пеш аз ҷанг ҷудо шудем. Дигар ман он тараф нарафтаам.

Нодирабону, нигоҳаш ба самте, гуфт.

–Аз рӯзи нахуст ба ҳамин мурод омаданатон маълум буд.

Ҷовид лаҳзае хомӯш истод ва гуфт:

– Ҳар вақте шумо гӯед, тӯй мекунем.

–Ҳоло ҳеҷ гап не, чӣ гуна тӯй? –Нодирабону сар ҷунбонд. –Дараки падараш мешуд… Мо хона надорем, духтара аз ҳамин каппаи хасӣ мебаред? Ба сарам таъна меоред!

–Хоҳарҷон, дар ин саҳро бист ҳазор муҳоҷир ҳаст. Минбаъд духтарашона аз каппа аст ё коза ба шавҳар додан мегиранд. Дигар ку вақти хона сохтану ҷиҳоз ҷамъ кардан?

Нодирабону хост пурсад, ки раис хона дорад? Вале аз фикраш гашт.

Ҳамчунон даҳҳо фикри дигар аз зеҳнаш мегузаштанд, вале гуфтани онҳоро бефоида донист. Равшан дарк мекард, ки дар муқобили марди рӯ ба рӯяш зиддият карда наметавонад. Ба тақдираш тан дод.

Ҷовид, магар аз фикри зан пай бурд, ки гуфт:

–Хона пӯшида истодаам. Пӯшида шудам, ҳама сарҷамъ ба хонаи ман мекӯчед.

–Ман чаро ба хонаи шумо мекӯчидаам?! – гуфт Нодирабону норозиёна.– Хонаатон ба худатон насиб кунад!

Ҷовид сухани хостаашро гуфта буд, лаҳзае лаб зери дандон дошту, – хоҳарҷон, боз меоям ҳамаро файсал мекунем,- гуфт ва аспашро савор шуд.

Модар ақиб гашт, дар ҳоле, ки дилашро ҳам озор ҳам шодии ношиносе дар изтироб афканда буд, қадам зада омаду болои суффа нишаст.

Гулнисо аз вазъи модараш пай бурд, ки раис хостаашро гуфтааст. Дар ҳоле, ки аз ҳаяҷон сурх шуда буд рӯ ба рӯяш нишасту пурсид:

-Чаро гиря кардед?

Модар аз ҳолати духтараш пай бурд, ки аз ҳукми рафта огоҳ аст, аламаш бештар шуд беихтиёр оҳ кашиду гуфт:

-Раис моили ту будааст...

Духтар ҳолати масъумона гирифт. Ҳолате дошт гӯё мегуфт: “ман чи гуноҳ дорам?”.

-Буваҷон, он мард барои худаш раис аст, - духтар дасти модарро байни кафҳояш гирифт. – Ин дафъа омад, мегӯям, ки аз ин тамаъ даст бишӯяд.

Модар дар чашмони духтар тобиши шуълаи ношиносро диду андешаманд ба инкор сар ҷунбонд ва гуфт:

-Шояд меҳрубонии Худованд дар ҳамин роҳ аст...

Вале Ҷовид аз якравияш нагашт. Оғози тирамоҳ муллоро ба каппаи Нодирабону оварду Гулнисоро никоҳ кард ва модару додарашро ҳам ба хонааш овард.

Баъди ҷанг он нахустин тӯй буд, ки чунин “бо шукӯҳ” барпо мешуд.

***

Рӯзи сеюм аст, ки колхозчиҳо машғули чеканкаанд[2]. Раис тарафи бегоҳ дар гараж ҳамроҳи фаъолон мошини кӯрактозакунии навро аз назар мегузаронд, ки ногоҳ аз ҷониби хирман ғавғои занҳо баланд шуд. Овози бидирросии Нюраи фарбеҳтан аз дур маълум аст. Ба сари Қайюми пойкор зӯрӣ дошт ӯ:

–Ҳукумат рӯзи кориро ҳашт соат гуфтааст! Шумо чӣ ҳақ доред, ки моро даҳ соат кор мефармоед?! Ягон зарра инсоф надоред! Аз худ рафтаед! Барои худатона нишон додан…

Қайюм бо овози паст чизе гуфт, ки ғавғои занҳо бештар шуд. Ҳар яке сухани дилашро мегуфт:

–Шаб - пахта, рӯз - пахта… На шавҳарата ба серӣ мебинӣ, на фарзандата! Як ҳаёти сагона…

–Кош музде диҳанд, ки шикамат сер шавад!

Қайюм, овозашро баландтар карда, гуфт:

–Нюра, бубин дигар занҳо…

Бо мусолиҳа сухан кардани Қайюм ғазаби раисро овард ва парторг Озар Ҳаким низ бо вай ҳамназар буданашро ифода кард:

–Инҳо Қайюма суст дида, ҳай–ҳай доранд.

Озар аз муҳоҷирони солҳои аввали панҷоҳум аст. Баҳор буд, ки як гурӯҳро аз Ховалинг оварда, ба колхози Чернов ҷой доданд. Он рӯзҳо аксар дар заминкану каппаҳо мезистанд. Кадоме аз бошандагони пешин ба худ хона сохта будааст, заминканашро ба Озар медиҳад. Тирамоҳ занаш ҳангоми таваллуд сари хишт меравад. Муддате пас ба Сталинобод рафта, курси муаллимиро мехонад ва ба мактаби участкаи 2 ба кор мефиристандаш. Он ҷо духтареро дӯст дошта мегирад. Мухбире дар газетаи ноҳиявӣ “Муаллиме, ки ба шогирдаш ошиқ шуд” гуфта, мақола чоп мекунанд. Баъд аз он ки ҳуқуқдонҳо Озарро дар кашокаш андохтанд, Ҷовид марди поку боғайрат будани Озарро дониста, Иван Буровро ба миён андохту аз чанголи бадгӯён раҳонида, ба кори колхоз овард ва соле пас парторг интихобаш карданд.

Озар занҳоро ба ифоқа оварданӣ шуд, ки раис гуфт:

-Худам бо онҳо суҳбат мекунам!

Занҳо омадани раисро дида, ғавғоро бас карданд. Фақат Нюра ором намешуд.

–Барф аст, борон аст, мо - бесоҳибҳо дар саҳро! Занҳои калонҳо - дар хонаи гармашон!

Ҷовид Мансурович фаҳмид, ки Нюра сухани охирашро бар қасди ӯ гуфт. Гулнисо чанд вақт шуд, ки сарторик аст, на чизе ба даҳон бурдан метавонаду на маҷоли хестан дорад. Духтур диду гуфт, ки як ҳафта кор наравад. Ӯ сир бой надода, ҳар чӣ оромона гуфт:

–Бонуҳои хуб, суханҳои шумо ба гӯши мо ҳам мерасиданд. Акнун ҷавоби моро гӯш доред: - Ҳукумат рӯзи кори ҳаштсоатаро барои мардуми шаҳр муайян кардааст, чунки коргари шаҳр дар назди дастгоҳ ҳашт соат рост меистад. Аммо ин ҷо колхоз! Кори колхоз – бемеъёр аст, яъне, дар вақти зарурӣ, истода, талаби заминро иҷро мекунӣ. Ба замин чун ба кӯдак нигоҳубин лозим, вагарна маҳсулоти дилхоҳатро намедиҳад, гурусна мемонӣ. Инро ҳам бояд гӯям, ки моддаи 49 барҷой аст – касе, ки коршиканӣ мекунад, ҷазо мегирад Гуфтед, ки «баъзеҳо ба кор набаромадаанд», ман аз он «баъзеҳо» огоҳам. Онҳоро духтур ба кор нарав гуфта, ҳуҷҷат додааст. Боз саволе доред?.

Нигоҳи ҳама ҷониби раис дӯхта шуда буд. Сухани «модаи 49 барҷой аст» ба оташи дағдағаашон об зад.

–Пагоҳ барвақттар ба кор бароед, ки охири ҳафта чидани дони пахтаро(чеканка) тамом кунем.

Занҳо бо шитоб роҳи хонаро пеш гирифтанд.

Ҷовид Мансурович ҳамроҳи Озар ақиб гашт ва раҳораҳ гуфт:

–Қайюматона даҳонаш гапа намегирад. Ба ҷояш одами дигар ёбед!

***

Боре Ҷовид Мансурович аз кор дертар баргашт. Ҳангоме ки вориди ҳавлӣ шуд, модарарӯсаш (он касро ҳама “Бибӣ” ном мебурданд) дасти писараш--Ҳабибро, ки акнун мактабрав шуда буд, дошта ба пешвозаш омад:

–Хабарро бирасон, шодиёнаро бигир!

–Худатон гӯед, – Ҳабиб шармгинона дасташро кашид.

–Эҳ, шарманда, – Бибӣ дасти ӯро раҳо карду бо ғояти хуррамӣ гуфт: - Муборак бошад, духтарчадор шудед. Фарзанди нахустин духтар бошад, омади давлат аст.

–Ба шумо ҳам муборак бошад! – посух дод Ҷовид ва, аз ҷебакаш пул бароварда аввал ба Ҳабиб дод, пас бо вуҷуди «не, монед!» гуфтанҳои Бибӣ ба дасташ қапонд.

Нодирабону, ба шодии бештар афзӯд:

–Рӯзи хурсандӣ будааст имрӯз. Хоҳарам Мадинаву шавҳараш Холмаҳмад як ҳафта пеш аз Хуҷанд омада будаанд. Дар деҳаи Коминтерн ҷояшон кардаанд. Ҳоло онҳо дар хона.

–Кори хуб шудааст, – гуфт Ҷовид. – Коминтерн аз мо чандон дур нест.

Мадинаву шавҳараш, овози Ҷовидро шунида, аз хона баромаданд. Холмаҳмад, марди қоматбаланди сияҳҷурда, ҳамсинни Ҷовид менамуд. Мадина - хоҳари Нодирабону сабзинаи ба китфу бозу, тахминан бо шавҳараш ҳамсол аст. Ба Ҷовид салом доду шармида-шармида шеър хонд:

Духтар баракат аст,

Духтар саодат аст.

Хуршеди манзил аст,

Хурсандии дил аст.

–Раҳмат, Мадинабону, раҳмат! –Ҷовид меҳмонҳоро хайрамақдам гуфта, ба хона даромад.

Нодирабону аз берун овози духтарашро шунид: «Духтаратон ба худатон монанд!»

Дар он овоз чандон ҳарорату муҳаббат ниҳон буд, ки модар ба риққат омад.

***

Дар ҷузвдони почта номаву дархостҳои зиёд ҷамъ шудаанд. Мансуров онро кушоду як даста коғази бо сӯзан рӯйиҳам часпондаро дид. Коғази аввал - нусхаи фармони аз Масков ба номи роҳбари Ҳизби комунисти Тоҷикистон омада. Дар он гуфта мешуд: “Кумитаи Марказии Ҳизби коммунисти Иттиҳоди Шуравӣ аз шумо талаб мекунад, ки минбаъд заминро самараноктар истифода бурда, маҳсулнокиашро зиёд кунед”.

Дар поин - котиби Сека, ному насаб, имзо ва муҳр.

Пас аз он номае аз Секаи Тоҷикистон ба чунин мазмун замима шудааст: “Ба вазоратҳо, шаҳру районҳо фармон медиҳам: “Супориши Кумитаи марказии Ҳизби коммунисти Иттифоқи Советиро сармашқи кор карда, баҳри иҷрояш нақша тартиб диҳед ва дар охири квартали аввал аз иҷрои фармон маълумот пешниҳод намоед.

Котиби якуми КМ ҲК ҶШС Тоҷикистон, ному насаб, имзо ва муҳр.”

Сипас фармон аз вазорати кишоварзии ҶШС Тоҷикистон: «Дар асоси қарори Кумитаи марказии Ҳизби коммунисти Иттифоқи Советӣ ва амри Кумитаи марказии Ҳизби коммунисти Тоҷикистон фармон медиҳам: дастурҳои мазкурро сармашқи кор дониста, баҳри иҷрояшон ҳама чораҳо андешида шаванд. Дар семоҳаи аввал аз нақшаи кор ва муҳлатҳои иҷрои он вазоратро огоҳ кунед.

Вазири кишоварзии ҶШС Тоҷикистон, ному насаб, имзо ва муҳр”.

Дар охир номаи кумитаи партиявии район замима шудааст. Он ҷо ҳам, дар болои “ҳуҷҷати муҳим” калла об карда, чунин фармон навиштаанд: “Ба раисони колхозҳо (совхозҳо) фармон медиҳам: “Қарори Кумитаи марказии Ҳизби коммунисти Иттифоқи Советӣ, амри Кумитаи марказии ҳизби коммунисти Тоҷикистон ва фармони вазорати кишоварзиро сармашқи кори худ дониста, баҳри иҷрояш нақшаи кор тартиб диҳед ва дар муддати се моҳ аз натиҷаи кор райкомро огоҳ кунед”.

Ҷовид Мансуров нигоҳашро аз коғазҳо наканда, аз фикраш гузаронд, ки ҳамин гуна амрҳо ҳар сол бешумор меояд. Дар номаҳои солҳои пеш гуфта мешуд: «Барои бо маҳсулот таъмин намудани аҳолӣ фармон медиҳам: замини кишти пахта зиёд карда шавад». Ҳоло ба таврашон нармтар карда мегӯянд: «Ҳосилнокии замин зиёд карда шавад». Ин ҳам ҳамон маъноро дорад: “пахтаро зиёд деҳ!» Акнун бояд то охири ҳафта маҷлиси фаъолонро гузаронда, роҳи ба давлат зиёдтар додани пахтаро биёбанд. Маҷбур аст, ки каме пӯписа ҳам кунад: «Фармудаи партия аст! Касе дар ин кор сустӣ нишон медиҳад, ҳамроҳи мо нест!” Чунин нома ба ҳамаи колхозу совхозҳои Тоҷикистон меравад ва онҳо мардумашонро дар асоси он ба кор мехезонанд. Понздаҳ ҷумҳурӣ, ҳазорон колхозу совхоз ҳамин ҳолро доранд. Яке гандум, дигаре гӯшт, сеюм оҳан, чорум тило ва ғайра - чизе дар бисот доранд, додан мегиранд. Ин аст кордорӣ, ин аст давлатдорӣ! Қандата зан, болшевик…

Чунин кордорист, ки дар ин тарафҳо, дар маъракаву маҳфилҳо, сари дастархони ҳар хонадон, тамоми рӯзу солу моҳ суҳбат асосан аз пахта меравад. «Кишти пахтаро буд кардем... Пахта дубарга шудааст... Вақти сафолакшикании пахта расидааст... Пахта чобуқӣ шудааст... Пахта ба чеканка омадааст... Пахта қашқа шудааст... Пахта ба чидан расидааст...» Баъди пахтаро то кӯраки охир ҷамъоварӣ кардан (ин кор бо вуҷуди борону барф то панҷум-даҳуми январи соли нав давом мекунад) ба ғӯзапояканӣ иҷозат дода мешавад. Он ду ё се ҳафта давом мекунад. Сипас ҳамон ҳойуҳуйи пахтакорию пахтачинӣ, плони пахтасупорӣ чун солҳои пеш аз нав оғоз меёбад. Мисли маҳтоб, ки пур мешаваду коста, пур мешаваду коста…

***

Аъзои колхози Каганович баъди се соли заҳмату талош замини садгектараро қисман обод намуданд. Алишерро, ба нею нестонаш нигоҳ накарда, сардори бригада интихоб карданду замини навободро ба ихтиёраш доданд. Клара ном занеро, ки як писарча дорад, ба ҷойи Қайюм пойкор гирифтанд. Дар участкаи дуюм ду бригада буд, акнун сето шуд. Дар замини нав ҳам гандум, ҳам пахта коштанд.

Раиси колхоз Ҷовид Мансурович се ҳафта пештар аз соли нав назди котиби райком Иван Буров даромада, ҳам аз иҷрои нақша ва ҳам уҳдадорӣ хабар расонд.

–Офарин! – Иван Акимович аз ҷояш хеста, дар рӯ ба рӯи Мансуров нишаст, шуъбаи тарғибу ташвиқро фармуд, ки рафта, меҳнаткашони колхозро аз номи кумитаи ҳизби ноҳия табрик гӯяд.

Чанде аз ину он гап зада нишастанду баъд Мансуров котибро ба ғизои нимрӯзӣ даъват кард.

–Хуб, дар долон интизор шав, ман мебароям – гуфт Буров.

Ҷовид дар долон пасу пеш қадам заду аз зеҳнаш гузашт, ки ҳар вақте бо Иван вохӯрад, дӯстияшро эҳсос мекунад. Дар дил чӣ сухане дорад, озодона мегӯяд. Ва, албатта, Буров ҳам бояд чунин бошад.

Онҳо ба тарабхонаи «Панҷтут» омаданд.

Соҳиби тарабхона меҳмонҳоро шинохту ба гӯшаи амнтаре ишора кард. Рӯ ба рӯ, ки нишастанд, Иван гуфт:

–Ман аввал ба котиби дуюми вилоят, сипас ба якум хабар расондам, ки «фароштурукҳо»–и мо ба парвоз оғоз карданд.

Мансуров ҳайрон-ҳайрон пурсид:

–Аввал ба котиби дуюм пас ба якум хабар доданатон чӣ маъно дорад?

Буров рост ба чашмони Мансуров нигаристу бо лабханд пурсид:

–Худат намедонӣ? Набошад, як ҳақиқатро бароят мегӯям, Ҷовид Мансурович. Бидон, ки хоҳ район аст, хоҳ вилоят ё ҷумҳурӣ, ҳокими асосиаш котиби дуюм ҳисоб меёбад. Ҳама дигаргуниҳо, шикасту рехт, ки дар ҷумҳурӣ ба вуқӯъ меоянд, бо роҳу каналҳои махсуси котиби дуюм ба Маскав мерасад. Қоида чунин аст.

Мансуров бо ҳамон содалавҳии пешинааш гуфт:

–Яъне, хӯҷаини аввал... шумо?

–Албатта, ҳамин гапи одиро намедонистӣ? – Буров симои ҷиддӣ гирифта, илова кард: – Давлатдорӣ тартибу низом дорад. Агар риоя накунӣ, аз ҳам мепошад. Бахусус, дар кишваре мисли СССР, ки беканор асту халқҳои зиёд дорад.

Ҷовид, ба нишони тасдиқ сар ҷунбонда, гуфт:

–Медонистам, ки тақдири ҷумҳуриҳо дар Маскав ҳал мешавад. Аммо шумо, Иван Акимович, нахустин касед, ки кушоду равшан инро бароям гуфтед, - ва ҳазломез илова кард: - Минбаъд ба назар хоҳам гирифт, ки ҳама гапу кор - дар дасту даҳони Маскав!

Иван Акимович бо табассум гуфт:

–Албатта, аз котиби якум ҳам пурсида мешавад, иҷрои нақшаву ғайра. Аммо кори ғоявӣ, мафкуравӣ, асосан, ба котиби дуюм вобаста. Дар ҳама ҷумҳуриҳо.

Ҷовид ба қадаҳҳо арақ рехту гуфт:

–Барои «Ватанам - СССР» гуфта, софдилона меҳнат карданамон… барои орзуямон, ки якҷо коммунизм месозем, баробару бародарем, ояндаамон як аст...

Ҳарду баробар қадаҳҳояшонро ба лаб бурданду то охир нӯшиданд.

–Рости гапро гӯям, Иван Акимович, - суханаш идома дод Ҷовид, - баъд аз он ки бо мушкилиҳо колхозҳоро сохтем, сохти сотсиалистиро бино кардем, чор сол бар зидди Германия ҳамроҳ мубориза бурдем, ҳеҷ ба фикрам намеомад, ки мо дуюмему шумо якум. Хафа нашав, Иван Акимович, ман андешаҳои ба сарам омадаро гуфтам. Охир, нашавад, ки андешаро лаҷом бизанӣ!

Буров, дар лабонаш табассум, аз ҷайбаш қутиии папиросро гирифта, болои миз гузошту гуфт.

–Ман туро мефаҳмам, арақ рез! – ва қадаҳи саршорро наздаш гузошта, идома дод:

–Ҷовид, азизам, аз ҳама муҳим, ки давлате бо номи Тоҷикистон сохта шуд. Чунин давлат асрҳои аср дар харитаи ҷаҳон набуд. Давлатсозӣ андешаву амал, шароиту имконият ва хоҳишу кӯшишҳои махсус талаб мекунад. Худат дидӣ, ки дар як сохтмони Вахш чӣ хароҷот шуд, чӣ қадар одамонро аз куҷоҳо ба зорию зӯрӣ оварданд, техникаи лозимро аз он сӯйи дунё расонданд. Чӣ қадар мансабдорон сари худро бар бод доданд барои ин ҷумҳурӣ, чӣ қадар донишмандонатон зиндону нобуд шуданд ва дигар гапу корҳое, ки худат медонӣ. Дар як муддати кӯтоҳ сохтану номдор кардани понздаҳ ҷумҳуриро таърих ёд надорад. Болшевикҳо тавонистанд, ҳалолашон бод!

Ҷовид Мансурович хуб медонист, ки дар сохтмони Вахш русу русизабонҳо чӣ нақши муҳиме доранд. Мардуми таҳҷоӣ ҳанӯз бо маводи замон кор карданро надида буду намедонист, бештар ба “бару биёр” машғул буд. Котиби ташкилоти комсомолӣ Бобо Ҳайдаров, ки баъдтар бо туҳмат бе ному нишонаш карданд, борҳо масъала бардошта буд, ки “таҳҷоӣ фақат барои шумо бел биёраду каланд барад?! Корро ҳам ёд диҳед!»

Буров аз қуттӣ папирос гирифта, ба лабонаш гузошту оташ дод ва ба суханаш идома дод:

–Акнун бисёр корҳоро худи тоҷикон мекунанд! Бовар дорам, ки агар баъди чанд сол ба корам кардани водии дигаре сар кунед, муҳтоҷи касеву чизе намешавед. Дигар ин ки агар дар паси Тоҷикистон иттифоқи қудратманд наистад, ҳамсояҳотон мемонанд, ки шумо давлат дошта бошед? Як фикр карда бин, раис!

Мансуров, бемайл сар ҷунбонд.

–Ҳарду медонем, ки бештари мушкилотамон бартараф шудаанд. Бовар бикун, оянда хубтар мешавад, - баҳсро хулоса кард Буров. - Ман, ки дар “баландӣ” ҳастам, дуртарро мебинам.

Ва, ба қадаҳҳо арақ рехта, айёрона гуфт:

–Мабодо, ки гуфтаҳоям сахтат расида бошанд! Ту гапро кушодӣ, ман тамом кардам.

Ҷовид, худро бепарво вонамуда, гуфт:

–Сухани дилатро гӯӣ, сабук мешавӣ. Мо сухани диламонро гуфтем,– ва гапро ба дигар тараф бурд:–Шунидам, ки номи колхози моро дигар мекардаанд?

–Медонӣ-ку: Кагановичро аз кор гирифтанд. Аз боло дастур омад, ки номашро аз ҳама ҷо бардорем. Дар ҷамъомади солона «пешниҳод шуд, ки колхоз ба номи Хрушов гузошта шавад» - мегӯӣ, тамом.

–Ежов буд, гирифтанд, Каганович буд, гирифтанд. Инаш дер мепоида бошад? – табассум кард Ҷовид.

–Ҳоло дар ин маврид хомӯшӣ беҳтар…

Ҷовид Мансурович котибро гусел карду аспсавор ҷониби колхоз равон шуд. Тамоми роҳ аз суҳбати бо Буров кардааш меандешид. Гуфтаҳояшро аз зеҳнаш мегузаронд. «Ту медонӣ, ки ҳокими асосӣ котиби дуюм аст» гуфтанаш дар аввал қаҳрашро овард, лекин баъд далелҳое овард, ки Ҷовид дар муқобилаш ҳарфе гуфта натавонист. «Таърихатро тагурӯ карда бин» гуфтанаш ҳам киноя дошт. Яъне, ки шумо, тоҷикҳо, давлат надоштед, акнун, ба шарофати болшевикҳо давлатдор шудед. Лекин ин хел нест, охир, мо давлат ҳам доштему давлатмардони машҳур ҳам. Дуруст, ки дар асрҳои охир ҳама пароканда шуд, аммо ин мавзуи дигар аст...

Маҳз бо талоши болшевикон аз он бетафовутию бехабарие, ки доштем, раҳо ёфтем, ба зоҳиру ботин хеле замонавӣ шудем. Воқеияти рӯз ин ки дар шароити ҳозир, вобастаи Масков бошем ҳам, ҷумҳурии баном дорем, тараққию пешравӣ ҳаст. Рӯзномаву маҷаллаҳо, институтҳо, университет, Академияи илмҳо... – магар бе хоҳишу ёрии Маскав чунин корҳоро ба анҷом расонидан мумкин буд? Пас онҳо ҳақ доранд, ки ҳоким бошанд, назорат кунанд? Магар барои мо алҳол ҳамин раванд хуб нест? Намедонам... Лекин муҳим ин ки халқ батадриҷ серу пуриро мебинад, назараш ба оянда нек аст, бовар дорад, ки зиндагии фарзандонаш хубтар хоҳад шуд...

Ҷовид ғарқи андешаҳо ба назди хирмани бригадаи Алишер омаду аз дур рақсу бозиро дида фаҳмид, ки ба муносибати иҷрои план «тӯй» медиҳанд. Ҳоло ҳама бригадаҳои колхозашон чунин шодмонӣ доранд.

Мардҳо дар хирман, занҳо дар саҳни гараж давра оростаанд. Парторг Озар Ҳаким раисро диду ба пешвозаш омада, хабар дод:

-Аз вилоят, аз район меҳмонҳо омадаанд. Дастаи ҳаваскоронамон – дар хизмат. Хуллас, ҳама хурсанд, ҳама қаноатманд...

Ҷовид Мансурович ба маънои миннатдорӣ дасти Озарро самимона фишурд.

- Тамоми сол заҳмат кашиданд. Имрӯз, ки аз ташвишҳо озоданд, бигзор хурсандӣ кунанд!

Дар ду деги калон палов дам андохта, шӯрбо ҳам омода кардаанд. Ошпаз - Алёна, шавҳараш Аваз дар бараш.

Алёна се сол пеш аз Ленинград омада буд. Ҷавонзани хушқадуқомат, чеҳрааш садбарги навшукуфта барин, ҳама нағзаш дид. Ростӣ, Ҷовид ҳам.

Як моҳ хонадорӣ мекунад, ки шавҳарашро ба хидмати ҳарбӣ мегиранд ва дар садама вафот мекунад. Холааш, ки дер боз дар водии Вахш буд, даъваташ карда меорад. Ду сол мешавад, ки дар колхоз ба кори пухтупаз машғул аст, пухтани ғизоҳои миллиро ҳам ёд гирифтааст...

Раис аз назди дегҳо гузаштаравон дид, ки Алёна ба косаву табақҳои кудакҳоӣ дар атрофаш ҷамъ омада палов медиҳад, баъзеро ба тоқиаш рехта, дасташро аз тагаш қапонда ба ханда, “Маҳкам дор! Дор нарезад!” мегӯяд. Нигоҳаш ба давраи занҳо афтид: ҳама либоси идона ба бар доранд. Баъзе дар сар тоқии гирдаи бухороӣ, баъзе тоқии гулдорӣ хуҷандӣ, баъзе тоқии чакан дорад. Он рангобарангӣ чунон ҳавасатро мерад, ки гуфтагибарин наздашон дасткӯбону саркӯбону ба рақс дароӣ. Духтарон дар ҳавои мусиқи дилбарӣ доранд. Овози сароянда то рафт авҷ мегирад.

Оҳ, эй бегона бо пироҳанам,

Ошнои сабзазорони танам.

Оҳ, эй аз саҳар шодобтар

Аз баҳори тозатар серобтар.

Фақат як чиз каме табъашро хира кард: як корманди назорати халқии район гуфтааст, ки ин қадар хароҷот чаро? Колхозатон соҳиб дорад? Гуфтаву рафтааст. Агар дар ҳузури вай мегуфт, ҷавоби сазовораш медод: албатта, соҳиб дорад колхоз, соҳибаш – ана ҳамин мардуме, ки кор ҳам карда метавонаду аз натиҷаи кораш хурсандӣ ҳам! Ва парвои ту барин дилтангу бахилҳо надорад...

***

Мулоқоти нахустини Ҷовид Мансурович бо Турсун Ӯлҷабоев дар назди гаражи колхозашон ба вуқуъ пайваст. Ҷовид бо чанде аз фаъолон оид ба техникаҳои азкормонда баҳс доштанд, ки як мошини ҳукуматӣ аз наздашон гузашту дар назди замини пахтаи паси гараж қарор гирифт. Аз дохили мошин котиби райком Иван Буров ва котиби аввали ҳизби ҷумҳурӣ Турсун Ӯлҷабоев баромаданд. Сабаби дар назди онҳо наистода гузашта рафтани калонҳоро Мансуров тахминан пай бурд. Ниҳоли пахтаашон дубарга шуда, заминро қариб мепӯшонд, ки жола бориду барги ниҳолро ба тамом резонд. Аз район комиссия омад, байни заминҳо гашту супориш дод: «Кишти такрорӣ кунед!»

Аз моҳи апрел як ҳафта монда буд. Акнун чигитро дар заҳрдору тар карда, камаш се рӯз нигоҳ доштан лозим меомад, то ки ҳашароташ нест шавад, вагарна, ниҳоли нав рӯидаро нобуд мекунад. Аз тарафи дигар, донаи дер кишткарда кӯрак кам медиҳад.

Ҷовид ба Озар фармуд, ки хоначаи назди хирманро тоза карда, дастархон орояд. Худаш ҳамроҳи Исмати агроном назди меҳмонҳо рафт.

Ӯлҷабоев - марди миёнақад, пешонифарох ва нуронӣ ҷониби Ҷовид нигоҳ карда, пурсид:

–Баъди жола кишти такрорӣ кардед?

Гумони Ҷовид рост баромад: «Дастёр»–ҳо хабар расондаанд. Аммо котиб ҳолати хуби ниҳолҳоро дида, ғазабашро дошта истодааст.

–Не, Турсун Ӯлҷабоевич, накардем, – ҷавоб дод Ҷовид.– Аз таҷриба медонем, ки ниҳоли ҷавон, боз барг бароварда, мисли аввал месабзад.

–Мабодо ниҳолатон пахта надиҳад ё кам диҳад? Ин тарафашро ҳам фикр кардед?– Ӯлҷабоев нигоҳашро аз Мансуров намеканд.

–Бовар дорем, ки ҳосил хуб мешавад,–гуфт Мансуров.

Ӯлҷабоев дарунтари замин даромад. Пас ҳамроҳ замини он тарафи каналро ҳам рафта диданд. Буров Ҷовидро ақиб кашида, бо лаҳни сарзаниш гуфт:

-Турсун Ӯлҷабоевич дар район ба ман сахт гап зад. Гуфт, ки аз кай боз раисони шумо сухани комиссияи Секаро писанд намекунанд? Мо комиссияро аз кӯча ҷамъ накардаем. Ҳама донишманд ва соҳибтаҷрибаанд. Хуб, ки ниҳолро диду қаҳраш фуромад! Кадоме аз худатон навиштааст. Минбаъд ту ба умеди дигарон нашуда, ҳама корро зери назорат бигир. Ба ҷойҳои холии замин чигит партоед. Ҳоло вақт ҳаст.

Ин лаҳза Озар омаду ишора кард, ки дастархон ороста шуд.

Ӯлҷабоев аз даруни замин баргашт. Аз аспи қаҳр фуромада буд. Бо ҳамон нигоҳи тез сӯйи Ҷовид нигариста гуфт:

–Тирамоҳ ҳатман меоям. Пахтаатонро дида, баъд суханҳоямро мегӯям, - ва ҷониби Буров рӯй овард:– Маълум, ки ин ҷо ҳама тухмии 32–ро истифода кардаанд. Минбаъд 108 бикоранд! Ҳам ниҳолаш серкӯрак, ҳам кӯракаш калон.

–Хуб шудааст.

Ӯлҷабоев оҳанги рафтан кард. Раис баробараш қадам зада гуфт:

–Турсун Ӯлҷабоевич, як пиёла чойи моро нагирифта равед, деҳқонҳоямон маро намебахшанд.

–Плони пахтасупориро, ки буд кардед, пас омада баҳузур дам гирифта, чой менӯшем, - бо оҳанги дилҷӯёна гуфт Ӯлҷабоев.

–Дигар колхозҳоро ҳам диданамон лозим аст, – афзуд Буров.

Аз байн як ҳафта гузашту Ҷовид Мансуровичро ба Душанбе ба «ҷамъомади фаъолони ҷумҳурӣ» даъват карданд. Дар ду тарафи толор дар алвони сурх чунин шиор намоён аст: «Нақшаи панҷсоларо дар чор сол иҷро мекунем!» Баъдҳо чунин шиорро дар даромадгоҳи ҳама корхонаҳо дидан мумкин буд. Он ҷо Ӯлҷабоев дар суханрониаш фармудаи машҳури сарвари давлати Шӯравӣ Никита Хрушовро ба аҳли толор расонд:

- «Бояд СССР дар се–чор соли наздик дар истеҳсоли маҳсулоти хоҷагии қишлоқ ба Америка баробар шуда, аз он ҳам пеш гузарад!»

Дар толор, чунон ки он замон мегуфтанд, чапакзании пурмавҷ шуд. Ҷовид Мансурович низ баробари дигарон каф зад. Он лаҳза ба фикри касе намеомад, ки оё колхоз ё корхонаашон аз уҳдаи чунин кор мебарояд ё не?

Ӯлҷабоев ба суханаш идома дод:

--Рафиқон, ин фармудаи партия аз ҳар яки мо кӯшиши зиёд металабад. Огоҳ мекунам: касе, ки дар ин кор сустӣ мекунад, бо мо нахоҳад буд!

Ин сухан бисёриҳоро ҳам дар андеша ва ҳам дар таҳлуқа андохт. Ҳангоме ки аз толор мебаромаданд, Ҷовид аз раиси колхози ҳамсоя Эҳсон Юсуфзода пурсид: «СССР бояд чӣ қадар пахта ҷамъ оварад, ки аз Америка пеш гузарад?”

Ӯ китф дарҳам кашид.

***

Дар ҷое, ки канал ду тақсим мешавад, дар тарафи рост баландиест, ки онро Сиёвуштеппа меноманд. Пеш аз инқилоб дар сари ин теппа хонае будааст. Гӯё кадом шайхе аз халқ дурӣ ҷуста, онро барои рӯзгузаронияш сохтааст. Вале омад-омади инқилоб, ки мешавад, хонаро партофта, баромада меравад. Ҳоло аз он хона фақат пойдевораш мондаасту халос.

То сари теппа бо асп баромадан мешавад. Вале Ҷовид аспро дар поён, дар ниҳолаке басту пиёда равон шуд. Ӯ ҳар гоҳе ки ба ин пайраҳа боло шавад, ҳамроҳи Бобо Ҳайдаров омаданаш ба ёдаш мерасад.

Аз маҳкум шуданаш андаке пештар буд. Ба колхозчиҳо хабари «минбаъд хлеб, орд ва дигар донагиҳо бе карточка дода мешавад»-ро расонд. Мардум ҳай кафкӯбӣ карданд. «Раҳмат ба рафиқ Сталин» гуфта, ҳамдигаро мебӯсиданд. Бобо ҳам чашмони обгирифтаашро сӯйи осмон карда, баробари дигарон каф мезад…

Баъди ҷамъомад сарироҳӣ бо ҳаваси тамошо ин ҷо омада буданд, ки аробае аз наздашон гузашт. Дар ароба як гурӯҳ занҳо савор буданд, ки баробар шеъри он замон вирди забонҳо - «Муждагонӣ диҳед, эй асирон, вақти озодии мо расид»-ро баланду бурро мехонданд.

-Тоҷикистон шуд мунаввар, то инҳо шуданд бениқоб! – шеъри дигари машҳурро каме мувофиқи ҳол кард Ҷовид.

Бобо бо табассум сар ҷунбонду гуфт:

-Чашм нарасад, тараққию пешравиҳо шуда истодаанд. Ҳуқумат бо роҳбарии рафиқ Сталин ҳар вақт барои халқ сабукиҳо меорад. Ана, карточкаро барҳам додем. Ин амал ҳафт сол пеш аз рӯйи ночорӣ буд. Лекин бояд иқрор кард, ки он барои давлатамон нӯшдору шуд. Тасаввур бикун: атрофи СССР печондаву маҳкам. Хлебро фақат ба касе медиҳанд, ки дар корхонае кор кунад. Касе, ки зинда мондан мехост, ба корхонае ба кор медаромад. Зану мард ба кор часпиданд. Чунин тадбир шуду сохтмонҳои бузург зуд ба кор даромаданд, колхозҳо сохта шуданд. Касе хуб заҳмат мекашад, «машъал, зарбдор» номаш мебаранд, қадрдонӣ мекунанд. Дигар ин ки як усули нави савдоро ба роҳ монданд. Дар кишвар ҳеч дукони хусусӣ, савдогари хурд ё калон намонд. Рӯзҳои аввал мардум норозигӣ мекарданд. Мегуфтанд, ки ин ҷинигии навбатии болшевикҳост. Баъд аз он ки ин тарзи савдо фарқи байни шаҳру деҳаро хеле коҳиш дод, аҳсан мегуфтагӣ шуданд. Чунин усули додугирифтро то ҳол таърих ёд надорад. Ҳамин ду омил давлатамонро зуд ба по хезонд.

Ҷавони хуб медонист, ки Бобо, ба сохти нав содиқ монду барои пойдориву беҳбудаш ҳама кори аз дасташ омадаро кард. Кӣ медонист, ки садоқату хизматҳо ҳам мададаш намекунанд…

Баъд хабари ҷанг расиду ҳама дарҳам-барҳам шуд…

Ҷовид, банди чунин андешаҳо, ба тори теппа расид ва ба заминҳои ду ҷониби канал назар андохту баҳри дилаш кушода шуд.

Атроф сокит. Насимаки саҳаргоҳ ҳуш-хуш мевазад. Гӯё дашту саҳроро бо сабзаву дарахтонаш навозиш мекунад. Осмони нилгун мисли рӯйи кӯдаке, ки модар навакак шустааст, тозаву озода. Пахтаи заминҳои ду ҷониби канал шона баста, яксара гул кардааст.

Мансуров ба гулҳои зарду сафеди то домани саҳро тӯлкашида нигариста, шавқе дар дилаш ҷӯшид ва ба фикраш омад: «Ин қадар рангу ҷилваро ба замин фуруд овардан кори Худованд аст, то ба деҳқони хокпош, ки замини амонатдодаашро ободу гулафшон кардааст, фараҳмандию умедворӣ бибахшад!”

Дар чанд ҷойи байни замин обмонҳо машғули коранд. Дар замини поёни теппа ҳамсояаш - Абдураҳими фарғонагӣ, ки аз болои курта миёнашро бо рӯймол бастааст, бели дароз дар даст обро ба ҷӯякҳо тақсим мекунад.

Онтарафтар Муқими истаравшанӣ, марди дар сараш дасторчае печондаю бо фӯтаи сурхранг камарашро баста пеши ҷӯйҳои обашон кӯлшударо мекушояд.

Дар тарафи самти участка боз ду нафар машғули коранд. Якеш - Назар, ки аз рӯзи айнак гирифтан “айнакӣ”-аш меноманд, дуюмашро нашинохт.

Аз ҷониби деҳа як–як занҳо, тез–тез қадам зада, ин сӯ меоянд. Дастархону чойҷӯш доранд - барои шавҳарҳояшон субҳона меоранд.

Аз роҳи паси мактаб овоз бароварда, тракторе намоён шуд. Овози он ҳаётро пурҷӯштар ҷилва медиҳад.

Ҷовид ба ҳамаи ин симову садо ва талошҳо гӯш андохта, як пайвастагии коинот, обу одам ва заминро равшан ҳис кард. Дар зеҳнаш омад, ки СССР-и қудратманд дарёро ба ин тарафҳо гардонду қавми ободгари Бобо Ҳайдарову Ҷовид хорзорҳоро киштбобу гулфишон кард.

Сипас ба канори теппа омаду нигоҳаш ба найбасти Авази обмон, ки зери дарахти беди навниҳол қарор дошт, афтод. Дар дохили найбаст Аваз бо занаш Алёна, чун ду мағзи як пӯст, дар зери яктаҳи нимранги Аваз масти хобанд. Алёна пероҳани сафедранг дорад, шонаҳои бараҳнаи Аваз намоён. Эҳ, оё аз ин манзараи ҳавасбарангезтару зеботаре бошад дар олам?..

Ҷовид, то ки онҳоро безобита накунад, оҳиста пас гашта, ба тарафи дигар нишеб шуд. Теппаро фуромад, ба замин даромада дид, ки ҳанӯз ҷо-ҷо кӯлмак ҳаст. Маълум мешавад, ки зану шавҳар пахтаро то саҳар об дода, нав сар ба “болин” гузоштаанд.

Ҷовид ҷониби аспаш роҳравон зиндагии Авазро ба ёд овард. Аз вақти ба колхоз омадани ӯ шаш сол гузашт. Зани аввалаш ҳамроҳаш буд. Ӯ нахуст Алишерро дар даромадгоҳи идораи колхоз мебинаду мегӯяд: “Мо чанд нафар ҳамдеҳа аз ҷониби Ҳоит омада, шабро дар клуби маркази район гузарондем. Марде, ки масъулияти тақсимоти муҳоҷиронро ба уҳда дошт, ҳамроҳонамро ба дигар колхозҳо, маро ба колхози шумо роҳӣ кард”. Алишер хоҳиш кард, ки Авазро ба бригадааш диҳад. Ҷовид розӣ шуд. Он рӯзҳо ба Алишер дарди дил кардааст: «Дар зодгоҳ Авазхонам мегуфтанд. Зиндагии хуб доштам. Хона, замин, барзаговҳоямро гирифта, ба колхоз ҳамроҳ карданд. Он замон аз ин ҷафо дуди оҳи мардум осмонро торикистон карда буд. Боз омадааст, ки андоз месупорӣ! Гуфтам, ки ҳар чӣ доштам, гирифтӣ, андозатро аз куҷо супорам? Хонаамро кофтанд, ду халта гандум доштам, гирифтанд. Ману занамро, мисле, ки мурдаро дар тобут мегузорӣ, дасти холӣ ба ин тараф роҳӣ карданд».

Колхоз ба Авазхон замин дод. Ҳамсояҳо ёрӣ карданд, дар як ҳафта ду дар хонаву ошхона пӯшонд. Ба тақдир тан дода, ба кори колхоз рафта меомад. Аммо занаш як сол истоду «дар ин гармӣ наметавонам» гуфта, ба Ҳоит баргашт. Баъд Алёна омад, насибашон будааст, зану шавҳар шуданд. Ҷовид, ҳар гоҳе аз ҳаёти Алёна фикр кунад, як ҳисси хиҷолату мунфаилӣ гиребонгираш мешавад...

Оре, Алёна зани зебои гармрӯй буд. Бисёриҳо дӯсташ доштанд. Ҷовид ҳам нисбаташ бетафовут набуду Алёна низ ба Ҷовид таваҷҷуҳ доштанашро пинҳон намекард. Ҳар гоҳе ки меомад, беибо ба наздаш расида, ба гапаш мегирифт: «Ҷовид Мансурович, шуморо бинам, суҳбат карданам меояд, чунки шумо ба русӣ хуб ҳарф мезанед» мегуфт. Ба Ҷовид ҳам хушоянд буд, ки назди колхозчиҳо русидониашро ҷилва диҳад.

Бибӣ суҳбати онҳоро дида, аз кайфияти ҳоли ҳар ду пай мебарад. Боре саҳаргоҳ, ҳангоме ки Ҷовид кор мерафт, дар беруни дарвоза ҷорӯб дар даст бо ҷабини гиреҳбаста гуфт: «Аваз нияти Алёнаро зан кардан доштааст. Занак ҳам розигӣ додааст. Тавонед, ёриашон кунед!».

Ҷовид назди Бибӣ худро бепарво вонамуд кард. Ба аломати розигӣ сар ҷунбонда, равон шуд, ки Бибӣ бо оҳанги маломат афзуд: “Гузаштаҳо як сухана ҳар вақт мегуфтанд, ки “Лаззати зиндагӣ дар некномист”. Мансуров, албатта, донист, ки Бибӣ ба кадом кораш ишора дорад. Вале боз ҳам худро бетавофут вонамуд кард.

Аз байн ҳафтае гузашт ва боре бегоҳи рӯз Авазу Алёнаро дид, ки гуфтаву хандида мерафтанд. Қадамашро сусттар карда, ба кӯчаи дигар даромад ва минбаъд аз Алёна худро дур мегирифтагӣ шуд.

Баъдҳо аз он, ки Бибӣ аз роҳи бадномӣ гардондаш, ба миннатдорӣ ёд мекард. Агар кор «дарунтар» мерафт, шармандаи ду олам шуданаш муқаррар буд.

Ҷовид, чунин фикрҳо дар зеҳнаш, банди аспашро мекушод, ки Аваз аз пас садо баланд кард: «Раис, масти хоб бошам ҳам, овози пойи шуморо мешунавам!»

Ҷовид аспро кашиду худро аз хоби онҳо бехабар вонамуд карда гуфт:

–Надонистам ин ҷо буданатро. Заминро об мондӣ?

Аваз, чунон ки одаташ аст, ҳарфҳоро як–як талаффуз карда гуфт:

–Раис, чӣ тавре ки фармудед, баъди шонздаҳ рӯз имшаб оби дуюмро додам.

–Пештар дору дода будӣ?

–Додам, об ҳам мондам.

–Офарин! Акнун бист рӯз тоқат мекунӣ. Ин давраи ҳосилбандии ниҳол аст. Минбаъд ниҳол обталаб аст ё не, худаш нишон медиҳад. Рангаш тару тоза бошад, маълум, ки ҳанӯз ба об майл надорад.

–Эҳ, кори пахта чӣ қадар мушкил будаст! – Аваз сар такон дод.

–Бале, мушкил. Ниҳоли пахта феъли зани зеборо дорад. То меҳрубониаш накунӣ, обу доруи ҷонашро дар вақташ надиҳӣ, самар намедиҳад…

Ҷовид боз чанд заминро давр зада баромаду қаноатманд шуда баргашт.

Қарор дод, мактаберо, ки дар шафати мактаби куҳна мепӯшонад, хабар гирифта гузарад.

Наздики мактаб омаду суханони муаллими ҷавон Абдураҳмон Сабуриро, ки ба гурӯҳи донишомӯзони дар саҳн қаторкарда мегуфт, шунид:

- Шумо ҷавонони хушбахтед. Дар замони коммунизм зиндагӣ хоҳед кард, замоне, ки ҳар кас мувофиқи қувваташ кор мекунаду мувофиқи талаботаш мегирад.

Байни донишомӯзҳо ғавғо шуда буд, ки Сабурӣ бо ҳамон қатъият илова кард:

-Аз рӯйи барномаи партия, дери дер баъд аз бист сол он замони орзу фаро хоҳад расид.

Ҷовид аспашро маҳмез мезаду меандешид, ки “мувофиқи қувваташ кор мекунад” - фаҳмо, лекин “мувофиқи талаботаш мегирад» - дар тасаввур намегунҷад.

***

Охири ҳамон сол аз колхози ба номи Хрушов шаш нафарро бо роҳбарии раисашон Ҷовид Мансуров ба Маскав, ба Намоишгоҳи комёбиҳои хоҷагии халқи СССР фиристоданд. Харҷи роҳ, хӯрду хӯрок аз ҷониби давлат буд. Ҷовид Мансурович дар фурудгоҳ интизори парвоз пасу пеш қадам зада, аз кору воқеаҳои рӯзҳои охир дар колхозашон рӯйдода меандешид. Пас аз он ки уҳдадорияшонро барзиёд иҷро карданд, газетаҳо хуб ҳангома бардоштанд.

Ду ҳафта пеш намояндаҳои ноҳия, вилоят ва Сека омаданду дар клуби нав сохтаашон маҷлиси тантанавӣ карданд. Дар он ҷамъомад, ки мухбирҳо ҳам буданд, аз дастоварду муваффақиятҳояшон гуфтанд. Ба Ҷовид ордени Ленин, ба қисме медалу ифтихорномаҳо доданд. Намояндаи Сека барои дар вилоят ҷойи аввалро гирифтан ба колхозашон ордени Байрақи Сурхи Меҳнат супурд. Толорро мавҷи кафкӯбӣ ва шавқу шодӣ фаро гирифт.

Дар фарҷом Ҷовид гуфт:

- Рафиқон, ордене, ки партия ба ман додааст, нишони қадр кардани заҳмати колхозчиёни мо мебошад. Халқи мо медонад, ки ин рӯзгори осуда, зиндагии пурсаодати мо аз кору роҳи интихобкардаи партия аст, ки сарвараш Ленини муаззам - доҳии ҳамаи заҳматкашони олам мебошад. Колхозчиёни мо минбаъд ҳам фармудаҳои партияи ҷоноҷонамонро бо кӯшишу ғайрати бештару бештар иҷро хоҳанд кард.

Баъд меҳмононро зиёфат дода гусел карданд. Ҳамааш хуб гузашт. Фақат як чиз дили Ҷовидро мехарошад: ба намоишгоҳ ба қатори шаш нафар Алишер–акаро пешниҳод карда буданд, аммо комиссияи район ҳуҷҷатҳояшро пас гардонд. Ба ҷояш Клара Устиноваи пайкорро навиштанд. Заҳмати Алишер куҷою аз они Клара куҷо? Ҷовид ҳамчун роҳбари хоҷагӣ шарм медорад, ки ба рӯйи Алишер нигарад. Адолатро бояд муҳофизат мекард, натавонист.

...Дар Маскав, дар он шаҳри овозадор, як ҳафта истоданд. Намоишгоҳи дастовардҳои ҷумҳуриҳои бародар - он тамошогоҳи азим кирои ҳама таърифу тавсиф мекардааст. Тоҷикистон чанд ниҳоли пахта, ки ҳар кадоме то дусад ғӯзаи шукуфтаву ношукуфта дошт, чанд ниҳоли ҷуворимаккаи ҳар кадом то ҳашт метр ва хӯсаи гӯсфанди ҳисориро, ки аз дусад килограмм ҳам зиёдтар гӯшту равған дошт, ба маърази тамошо гузошт. Дар байни дигар дастовардҳо ниҳоли пахтаи Тоҷикистон тамошогари бештар дошт. Онро муъҷиза меномиданд.

Баъд масъулони намоишгоҳ ба онҳо шаҳрро тамошо дода, дар рӯзи охир ба ҳар яке яктоӣ соати тило тақдим карданд.

Ҷовид дар он рӯзҳо боре ба рафиқи даврони ҷавонияш -- Максим Буров, ки баъди ҷанг дар Маскав монда, чор соли охир дар вазорати саноати вазнин кор мекард, аз омаданаш хабар дод. Максим бо вуҷуди он ки ҳаво сард буду барф меборид, соате пас омада, ӯро ба хонааш бурд.

Зани Максим – Александра Захаровна нисбат ба дафъаи нахуст дидааш гӯшт гирифта, зеботар шудааст. Ӯ, меҳмонро бо хурсандӣ пешвоз гирифта, гуфт:

–Ҷовид Мансурович, барои дер–дер омаданатон ба шумо «огоҳӣ» медиҳем.

–Рост мегӯед, – Ҷовид, бо хиҷолат буруташро молиш дод. --Аз дафъаи аввал омаданам сездаҳ сол гузаштааст!

Фарзандони Максим – писараш Толики нуҳсола ва духтараш Света, ки ҳамин сол ба мактаб рафтааст, ба Ҷовид салом доданд.

–Чӣ қадар ёварҳои зебову тавоно! – тоҷикона аз ҷабини онҳо бӯсид Ҷовид.

Суҳбати рафиқони даврони ҷавонӣ зуд қӯр гирифт.

–Хӯш, дар кишвари офтобӣ чӣ гапу корҳо? – пурсид Максим.

Ҷовид ба суханаш оҳанги шӯхӣ дод:

–Гапу кор ҳамин: директиваҳоеро, ки шумо, масковиҳо, медиҳед, мо бе чуну чаро иҷро мекунем.

–Чуну чаро ҳам карда бинед! – Максим ба завқ хандид.

Александра Захаровна, харбузаи овардаи Ҷовидро пора карда, рӯи дастархон ниҳоду гуфт:

- Асал барин ширин!

–Духтурҳо мегӯянд, тарбод дорӣ, бояд ба минтақаи гарме биравӣ, - Максим, табақро пеш кашида, як карч ба даҳон бурд.

–Ба Сталинобод биё, он ҷо ту барин муҳандисонро бо гулу гулдаста пешвоз мегиранд!

–Ба наздикӣ дар Сталинобод заводҳои арматур ва кабел сохтаниянд. Онҳо бояд ҷумҳуриҳои Осиёи Миёнаро бо масолеҳ таъмин кунанд.

Саша дар тақсимчаҳо чанд навъ ҳасибу панир овард.

–Александра Захаровна, шумо ҳам боре ба Вахш биёед, дигар аз он даштҳои гарм, ки алъон пурмева шудаанд, дил канда наметавонед, – гуфт Ҷовид.

–Як сол боз Максим маро ба гап дароварданист, – Саша бо меҳр ба шавҳараш нигарист.

–Ба розӣ шуданаш боз чанд шаби дигар мондааст, – ҳазл кард Максим ва ба Ҷовид рӯй оварда пурсид:–Хуб, аз корҳое, ки шуда истодаанд, нақл кун.

– Корҳои мо, ба қавле, дар ҷӯш, – шурӯъ кард Ҷовид. – Дар хотират бошад, пеш аз ҷанг шаш колхоз таъсис ёфта буд. Ҳоло шумораи онҳо ба понздаҳ расидааст. Он вақтҳо мо мардумро ба водии Вахш ба зорию зӯр меовардем, ҳоло худашон ҳавас карда меоянд. Он вақтҳо аз як гектар даҳ–ёздаҳ сентнер пахта мегирифтем, ҳоло сӣ сентнер, ҳатто зиёд ҳам мегирем. Дар он участкаҳое, ки зиндагии бошандагонаш дар каппа ё заминкан буд, ҳоло деҳаҳо бино ёфтаанд. Участкаҳо мисли шаҳрча шудаанд.

– Чӣ қадар дигаргунӣ! – нидо кард Максим.

Ҷовид ба нақлаш идома дод:

–Боз гап ҳамин ки ин дағдағаи «ба Америка расидаву аз он ҳам пеш мегузарем”, ростӣ, моро пачақ кардааст. Планро сол то сол зиёд мекунанд, уҳдадориятро худашон ба даҳонат мегузоранд, пас тамоми сол дӯғу пӯписа мекунанд...

–Чунин накунанд, сухани Хрушов “ба Америка расида, аз ӯ пеш мегузарем” дар даҳонҳо мемонад, шарманда мешавем,– гуфт Максим ва пурсид: –Колхози худат пешравӣ дорад?

–Албатта, дорад: нисбат ба соли 1953 ҳашт–нуҳ баробар зиёд пахта, пила, пашм, гӯшт медиҳем. Моли майдаю калон ҳам афзуд. Колхози мо дар аввал чил бузу гӯсфанд дошт, ҳоло фақат гӯсфандаш ба ҳафт ҳазор сар расидааст.

–Офарин, акнун гӯш дор!–гуфт Максим, ба ваҷд омада.–Пажӯҳишгоҳҳое ҳаст, ки зиндагии халқ, майли афкору андешаи ҷамъиятро меомӯзанд. Бо ҳисобу китоби дақиқ ҳолати баъд аз панҷ сол ё бештарро ҳам пешгӯӣ мекунанд. Ва ҳамзамон самти беҳтар ва роҳҳои ба он расиданро, тахминан бошад ҳам, мегӯянд. Давлат аз рӯйи ҳамон ҳуҷҷат тарҳи корҳои ояндаро мекашад. Худат медонӣ, барои ин кор Госплан ҳаст. Дар чор–панҷ соли ахир дар ҳама самтҳои кишварамон чунин пешравиҳо шуд. Масъулон, мутахассисҳо чунин ҳолатро омӯхтаву дида, дар ҷамъомадҳо, рӯзномаву маҷаллаҳо хабар доданд, ки дар айни замон СССР–и мо дар ҷаҳон калонтарин кишвари зироаткор аст. Минбаъд колхозу савхозҳо хӯрду хӯроки халқро барзиёд дода метавонанд. Дар саноат низ басо пешравиҳо шуд. Худат дида истодаӣ, ки ҳоло ҳукумат ба илм, ба маориф чӣ қадар ёрӣ мекунад. Қарори ҳукумат баромад, ки тамоми мактабҳои ҳафтсоларо ба ҳаштсола табдил диҳанд. Мактабҳои шабона ва ғоибона ҳар чӣ бештар карда шаванд, то ки мардум баробари корашон дониш бигиранд. Ин ҳамаро барои он мегӯям, ки таҳаввулу тағйиротеро, ки касе интизор набуд, тасаввур бикунӣ. Яъне, мо сотсиализмро паси сар кардаем ва акнун бо дилпурӣ ба марҳалаи орзӯҳоямон – коммунизм қадам мегузорем.

Ба хотири Ҷовид суханоне, ки директори мактаб - Сабурӣ ба донишомӯзон мегуфт, омаданд: “Шумо насли хушбахт ҳастед, дар замони коммунизм кору зиндагӣ хоҳед кард”. Он вақт Ҷовид ба ин гуфтаҳо бо шубҳа менигарист. Пас маълум мешавад, ки он ақидаву орзуҳо суханони беҳуда набудаанд...

Дар ду соате, ки рафиқон суҳбат доштанд, Александра Захаровна се навъ хӯрок оварда, ҳар гоҳ хушҳолона хабар медод: “борши украинӣ!”, “котлети русӣ!”, “ моҳии баҳри Арал!”

Иван шишаи дуюми конякро ба даст гирифт.

Ҷовид, ба хона назар андохта, аз фикр гузаронд, ки зебо таъмир шудааст, бисоташ ҳам - рангину босифат. Дар як тараф - ҷевони калони пури китоб. Зану шавҳар аз кору рӯзгорашон фараҳманд, зиндагияшон серу пур.

Маскав ҳам обод, ду баробар калонтар шудааст. Магазинҳо, бозорҳо пури молу маҳсулот, аз диданашон чашмат нур мегирад. Аз ҳама муҳим, рӯҳияи мардум баланд...

Максим, ин шаҳра монда, ба Вахши пургарду пурмеҳнат намеравад. Суханони “Вахшро ёд кардам” лутфе беш нестанд.

Ӯ, пешонии фарохашро молиш дода, гуфт:

–Ку аз кору бори Маскав гап зан. Дар корҳои Сталин хуб айб ёфтед, ҷонибдоронашро ҳам аз давра берун кардед...

-Ҷовид, азизам, - Максим қадаҳи шаробро назди Ҷовид ниҳод, - баъд аз он ки аз ҷанг омадӣ, худат ҳамон зиндагиеро, ки пеш аз ҷанг доштем, мехостӣ? Ҳамон зиндагии пур аз тарсро, ваҳми “аз кор дер намонам”, бими сухани ноҷое аз даҳонам набарояд, таҳлукае, ки мабодо шабона касе аз наздиконатро бо туҳмате ба зиндон накашанд... – Максим, ҷавобро интизор нашуда, афзуд: – Албатта, не! Дигарон ҳам намехостанд. Он ҷонибдороне, ки дар назар дорӣ, пир шуда бошанд ҳам, аз усули ҷафопешагиашон даст кашиданӣ набуданд...

Ҷовид, сархуш шуданашро ҳис карда, қарор дод, ки дигар наменӯшад. Тугмаҳои куртаашро кушоду гуфт:

–Қисмати мардуми инқилобгар талх будааст. Қисмеро Сталин нест кард, қисме дар ҷанг нобуд шуд, боқимондаашро Хрушов аз саҳна ронд.

Максим хост чизе гӯяд, лекин Ҷовид имкон надод:

–Каганович равуои поездҳоро чунон ба роҳ монда буд, ки одамон соаташонро аз рӯйи он дуруст мекарданд!

–Ҷовид Мансурович, поездҳо, аз замони подшоҳӣ, чӣ тавре ки аз рӯйи ҷадвали ҳаракаташон равуо доштанд, ҳамон тавр равуо доранд. Ба ҳангомаҳои бардурӯғи мардум дода нашав!

Ин лаҳза Света бо пироҳани таҳпӯш ва мӯйҳои парешон омада, болои зонуи падараш баромад.

–Ин духтар то як бор бағали падарашро соҳибӣ накунад, хобаш намебарад, - гуфт Александра Захаровна.

Максим духтарчаашро бӯсидаву раҳо карда, ба суханаш идома дод:

–Хурушов дид, ки онҳо ақидаҳои доқиёнусиашонрову домани Сталини кайҳо хоку туробшударо раҳо карданӣ нестанд, аз давра берунашон кард. Кори шудагӣ ҳамин.

-Ростӣ, ин ҳама корҳоро намефаҳмидаму маъқулам набуданд, –гуфт Ҷовид. – лекин суханҳои ту каме диламро пур карданд.

-Чашм нарасад, алҳол корҳо хуб рафта истодаанд, дар зиндагии халқ, каме бошад ҳам, суботу сабукӣ фароҳам омадааст, - Максим боз ба қадаҳҳо коняк рехт.

Ҷовид қадаҳро ба лабаш расонду ба ҷояш гузошт. Ба фикраш омад, ки озодамардони рус, фикри озода зистанро карда, ба инқилоб даст заданд, азобҳо диданд ва оқибат як зиндагии шоиста баҳри фарзандонашон сохтанд. Ҳоло ҳама соҳиби кор, соҳиби мансаб, соҳиби ҷумҳуриҳо, ҳама китоб мехонанд, театр мераванд, ҳаёташон хуш мегузарад. Дар Маскавашон як ҳаёти дилхоҳашонро бунёд кардаанд.

Александра Захаровна аз дар намоён шуда, аз шавҳараш пурсид:

–Паловро биёрам?

–Палов?–ҳайрон шуд Ҷовид.

Алексадра Захаровна гуфт:

–Як мақоли тоҷикӣ ба ёдам омад: “Баъди ош як лаҳза мабош”.

Ҳама хандиданд.

Саша ба мизи китоб такя карда, ҳамчунон хандазанон ҷониби шавҳараш ишора кард: “Худаш ки ҳар вақт мегуфт ногаҳон ба хотирам омад”.

–Бе ин мақоли хирадмандона ҳам паловро нахӯрда рафтанӣ будам,–гуфт Ҷовид,– агар наравам, ҳамроҳонам мушавваш мешаванд.

–Ҷовид Мансурович, агар тамоми мардуми ин шаҳр нахобад ҳам, шумо имшаб ба ҷое намеравед. Палови пухтаи маро мехӯреду ба ҳунари паловпазиам баҳо медиҳед, баъд, тоҷикона чой нӯшида, чақ-чақатонро кардан мегиред. Шабҳои Москва – дароз...

***

Ҷовид медонист, ки баъди ин қадар валвалаи барзиёду овозаи “раис орден гирифт” “зиёрат”-кунандаҳо зиёд хоҳанд шуд. Ба бригадаи бинокорон фармуд, ки дар боғи паси идора, наздики канал меҳмонхона ва дар он барои ҳафт–ҳашт нафар хобгоҳ бисозанд. Дар ҳавлии худаш ҳам меҳмонхона сохт. Ба гуфти мақоли “Охур бошад, асп ёфт мешавад” баробари сохтани ошхона, меҳмонҳо расиданд.

Амри Сека ҳам омад: «Дар колхози Хрушов охири ҳафта семинари машваратии пахтакорон баргузор хоҳад шуд. Мансуров Ҷовид Мансурович аз таҷрибаи пахтакории деҳқонони колхоз дар шароити номусоиди обу ҳаво барои меҳмонон маърӯза мекунад».

Барои қабули иштирокчиёни семинар ҳам Ҷовид Мансурович хуб тайёрӣ дид. Фаҳмид, ки дар райони Кировобод бодирингу помидор расидааст, пул ҷудо карда, одам фиристод, ки харида биёранд. Дар чанд хона нони фатир фармуд. Алқиса, дастархони пурнеъмат оростанд.

Аз вилоят ва Кӯлобу Ҳисор раисони колхозҳо бо агрономҳояшон ба маркази колхози ба номи Хрушов ба ҷамъомади машваратӣ омаданд. Намояндаи марказ ҳам омад. Ба ғайр аз Ҷовид Мансурович меҳмонон низ аз таҷрибаи корашон нақл карданд. Қаҳрамони ҷанг Ҳайдар Қосимов, ки аз колхози ҳамсоя ба сифати меҳмони фахрӣ даъват шуда буд, чунин сухан кард:

--Ин дидорбинӣ бо шиносҳо, суҳбати ҳамдигарро гӯш кардан барои мо мисли рӯзи ид буд. Мо дӯстони нав пайдо кардем. Ҳурмату меҳмондории мизбонон бо сарварии раисашон солҳо дар хотири мо хоҳад монд.

Рӯзи дигар газетаҳо дар бораи таҷрибаи нодири деҳқонони колхози ба номи Хрушов ва раисаш Ҷовид Мансуров бо таърифу тавсифҳо мақолаҳо чоп карданд. Кадоме навиштааст, ки колхозчиён раисашонро бо муҳаббат «Раис-бобо» ном мегиранд.

Чун раис ордендор шуда, чун “деҳқони асил” ном бароварда буд, минбаъд гоҳу бегоҳ мухбирҳо барои суҳбат меомаданд. Олимон, нависандаҳо меҳмон шуда, аз кору рӯзгораш очерку ҳикоя менавиштанд.

Дар маъракаву маҷлисҳо, ки вазирону вакилон, олимону пахтакорони номдор ҳузур доштанд, котиби аввали ҳизби коммунисти ҷумҳурӣ Турсун Ӯлҷабоев аз кору дастовардҳои раиси колхози ба номи Хрушов ёдовар мешуд. Мегуфт “Пахтакориро рафта, аз Мансуров ёд гиред!” Бо Мансуров дӯстонаву самимона муносибат мекард ӯ.

Албатта, ин амал аз назари вазиру вакилон пинҳон намемонд. Ва ҳар кадом бо Мансуров роҳи дӯстӣ меҷуст. Дарашон ҳамеша ба рӯйи Мансуров боз буд.

Раис-бобо барои бунёди гаражу шипангҳои саҳроӣ ва дигар сохтмонҳо чӯбу тахтаро, ки он замон камёфт буд, нисбат ба дигарон хеле осонтар ба даст меовард. Чунин обрӯмандӣ ва шуҳратёрӣ ба пешравии корҳояш ёрӣ медод. Писандаш буд, ки дар “боло”-ҳо мегуфтанд: «Мансурову Ӯлҷабоев улфатанд». Писандаш буд, ки «Раис-бобо» гуфта муроҷиаташ мекарданд. Писандаш буд, ки меҳмонҳо аз Сталинобод бештар биёянд. Ва барои он ки чунин иззату эҳтиромро аз даст надиҳад, кори хоҷагиро лаҳзае ҳам бе назорат намегузошт.

Дар се соле, ки колхоз Байрақи сурхи сайёр гирифта буд, аксари бригадирҳо, обмону тракторчиҳо, занҳои пахтачин, ки онҳоро «машъал» меномиданд, соҳиби ордену медалу дигар мукофотҳо шуданд. Шоирон барои пахтачиндухтарон шеър мегуфтанд. Радиои дар даромади клуб насбкарда саҳаргоҳ шеъри «Пахтачиндухтар ба ҳар як тори мӯят ошиқам»–ро мехонд.

Ҳамзамон меҳмонҳо гурӯҳ–гурӯҳ аз районҳои дуру наздик ва ҷумҳуриҳои ҳамсоя барои таҷрибаомӯзӣ меомаданд. Рӯзе набуд, ки «Лаби канал» (меҳмонхонаро чунин меномиданд) бемеҳмон бошад. Дар ду соли аввал Раис-бобо «меҳмон - атои Худо» гуфта, ҳар кадомро ба пешвоз мебаромад. Баъдҳо мепурсид: «Кӣ вай?» Мефаҳмид, ки шоир ё мухбири тамаъҷӯест, мефармуд: «Гӯед, ки раис шаҳр рафтааст. Чой карда диҳед, равад!»

Албатта, ин ҳама ҳангомаву ҳамҳамаҳо аз чашми колхозчиён дур намемонд. Дар суҳбатҳо баъзеҳо аз рӯйи дӯстӣ ифтихор мекарданд: «Раиси моро суханаш дар ҳама ҷо гузарост». Баъзеҳо танз мекарданд: «Раис ҳама калонҳоро харидааст». Ин суханҳо ба гӯши Раис--бобо мерасиданд. Вале вай ба чунин майда–чайдаҳо бепарво даст меафшонд. Барояш муҳим буд, ки мошини колхоздорияш дар фарозу нишебе дарнамонда, пеш равад.

Миёнаҳои моҳи май буд. Ҷовид Мансурович ҳангоми шом аз кор баромада, пиёда хона меомад. Ба кӯчаашон даромаду мушоҳида кард, ки даҳ–дувоздаҳ қадам пештар Алишер бо зану духтаронаш суҳбаткунон меравад. Зан миёнашро бо рӯймол бастааст, духтарҳо банди алаф ва каландчаҳояшон дар даст. Онҳо низ аз кор бармегаштанд. Лекин суҳбаташон боз аз кор, дар бораи ягона кардани ниҳолҳо буд. Овози Алишер шунида мешуд: “Ниҳол аз оби якуму дуюм хуб барояд, он тараф худаш роҳашро меёбад”.

Инҳо ба хона рафта, ягон чизе мехуранду гуфтугузорашон ҳамоно аз гапу кори пахта хоҳад рафт. Дар суҳбати онҳо ҳеч гоҳ сухане аз китоб, аз гузашта, хабари газета, шояд аз мактабу муаллим ҳам наравад. Пагоҳӣ, як бурда нон дар бар, роҳи саҳроро пеш мегиранд. Дар борону барф ё ҳавои майнасӯзи тобистон аҳвол чунин аст. Мисли як мурватанд барои мошини бузурги давлат. Ба саҳро, ки баромаданд, хушбахтанд - бо ҳамкорон гуфта мешунаванд ва чӣ гуна рӯз мегузарад, намефаҳманд. Як вақт мебинанд, ки умр гузаштааст...

Ин андешаҳо оташи нороҳатиеро дар дилаш барафрӯхтанд. Ба хотираш сухани чанде пештар гуфтаи он зани рус омад: «Як ҳаёти безавқ, бедониш сохтаанд».

Ҳоло занҳои рус дар колхозашон кам мондаанд. Шавҳарҳояшон, ки дар шаҳр кор гирифтанд, кӯчида рафтанд. Дар аксари колхозҳои вилоят чунин ҳолат дида мешавад. Мардуми рус ба иҷтимоъ, ба кори шаҳрсозӣ созгортаранд. Аммо ба мардуми мо он хонаҳои баландошёнае, ки дар шаҳрҳо месозанд, писанд нест. Бахусус, ташнобаш…

Алҳол ба фаҳму хӯи мардуми мо деҳа ва ҳамин кори пахта созгор аст. Лекин оянда бояд ҷавононро бештар ба кори техника ҷалб бикунанд. То ки бо замона баробар қадам заданро ёд бигиранд.

Раис бо чунин фикрҳо вориди дарвозааш шуду дид, ки додарарӯсаш -Ҳабиб бо Сарҳад баҳс дорад. Як сол шуд, ки дар техникуми Қӯрғонтеппа мехонад ӯ ва ҳар рӯзи шанбе баъди дарсаш меояду саҳари душанбе бармегардад. Зоҳиран, ҳавои шаҳр форидааст, ки китф монда, назаррас шудааст. Писари хурдиаш – Мансур, ки номи падарашро дораду аз ин сабаб ҳама Додоҷонаш меноманд, дар лаби ҷӯйи поини ҳавлӣ бозӣ мекард.

Бибӣ дар ошхона гирумон дошт. Ҷовид Мансурович ба ӯ салом доду ба хона даромад.

Гулнисо, Барноро, ки гулӯдард шудаву таб дошт, зорӣ мекард, ки соате худро дар кӯрпаи гарм печонда, бихобад, сиҳат мешавад.

Баъдтар Бибӣ дар сари дасторхон домоду духтарашро ҳам насиҳату ҳам таъна кард:

–Ҳушу ёди зану шавҳар мудом ба саҳро, шавҳар «Раис-бобо»-ву зан пахтачини номӣ, «машъали колхоз»! «Машъал»–ҳо, одату суннати бобоӣ, айбу нанги қавмдориро ҳам аз ёд набароред!

Ҷовид ба Гулнисо нигариста, аз лабхандаш пай бурд, ки ӯ аз мақсади модар хабар дорад.

–Бибиҷон, агар айбе аз мо гузашта бошад, гӯед, ислоҳ мекунем, – Ҷовид шӯхиомез даст пеши бар бурд.

–Писари калониро бо фанду фиреб суннатӣ карда, тӯйашро гузарондед, хурдиро, ки соли оянда мактаб меравад, кай суннатӣ мекунед? –гоҳ ба домоду гоҳ ба духтараш нигариста, гуфт Бибӣ.

Як соли боз ин андеша дар зеҳни Ҷовид давр мезад, вале худро бепарво вонамуд карда, гуфт:

–Бибиҷон, ман - узви партия, раиси номдор. Ин урфу одати динию хурофотиро на танҳо ба худам иҷозат намедиҳам, балки назорат мекунанд, ки мабодо дар қаламрави колхоз касе ба чунин кори доқиёнусӣ даст бизанад.

–Хайр чӣ, раис шудам гуфта, кӯдакҳоро урус калон мекунед? Баъд ҳафт пуштамона таъна кунанд?!

–Аз раисӣ гирандатон ҳам, фарзандамро хатнатӯй мекунам, – гуфт Гулнисо бо қатъият.

–Ҳазл кардам-е, занак, аз раисӣ гиранд, обмон мешавам,- гуфт Ҷовид.

–Даррав «аз раисӣ бекор мекунанд»-ро мон!–Бибӣ ҳам шиддат кард.–Дирӯз ба хонаи хоҳарам рафтам, занҳои участкаи 7–ум гуфтанд, ки раисашон ба командировка рафтаасту ба занаш фармудааст, ки дар набуданаш усто оварда, кӯдакашонро суннатӣ кунад. Баъдтар бо кадом як баҳона тӯйашро ҳам додааст.

–Гуфтам-ку, Бибиҷон, шӯхӣ кардам, – гуфт Ҷовид. – Дар дили худам низ ҳаст, ки тӯй мекунем. Пахтаро, ки чидем, аз пайаш мешавам.

–Ман ҳайрон, - суст намеомад Бибиҷон, - партияи шумоён чӣ ин қадар ба «чул»-и кӯдакҳо часпидааст?! О, дар ҳамон Русия ҳам крешениву ким-чӣ балоҳо мекунанд-ку!

– Барноро хоб бурд… - оҳистаю хурсандона гуфт Гулнисо.– Аз ҳамон рӯзи ба канал афтодан дигар ба худ наомад бачаи бечора.

Ҷовид аз тобистон ба тӯй тайёрӣ дидан гирифт. Барои парво чанд гӯсфанд харид. Усто оварда, фармуд меҳмонхонаро калон кунанд. Дарвозаи яктабақаро канда, ба ҷояш дарвозаи мошиндаро шинонд.

Мехост то соли нав тӯйро гузаронад. Боре, ба район рафта, назди Буров даромад ва сабаби омаданашро чунин шарҳ дод:

–Иван Акимович, хоҳиш мекунам, иҷозат диҳед, ба муносибати шастсолагии Бибиҷон як маъракача барпо кунам.

Яқин, бо чунин хоҳиш назди котиб бисёр амалдорон меоянд, ки ӯ таҳдор пурсид:

–Писаратон калон шудааст?

–Соли оянда мактаб меравад.

-Ба тӯй фақат участкаи худатонро даъват мекунед?

–Асосан, участкаи худамонро. Лекин фаъолони колхози ҳамсоя, ёру дӯстон аз район, баъзе шиносҳо аз Сталинобод ҳам меоянд.

–Тӯйи калон мешудааст–ку!

–Иван Акимович, мардум мегӯяд, ки «нони мард ба мард қарз аст». Ба тӯйи дигарҳо, ки меравам, бояд дигарҳоро даъват кунам.

–Мардуми мо мегӯяд: «Долг есть тягостное бремя, отнимает сон и время»,[3] – гуфт Иван Акимович ба ханда ва афзуд: – Албатта, хуб аст одатҳои гузаштаҳоро пос доштан. Лекин, эҳтиёт кунед, ки «раис хатнатӯй кард» гуфта, овоза нашавад. Шумо узви партия, раиси номдор. Ман метавонам чашм пӯшам, аммо «боло» намебахшад.

–Хуб шудааст, – гуфт Мансуров ва, каме забон хоида, илова кард: – Иван Акимович, боз як илтимос: иҷозат медодед, ки як-ду соат бузкашӣ ташкил мекардем…

–Ҳамаи нақшаҳотон иҷро шуданд?

Мансуров боз ҳам забон хоида гуфт:

–Нақшаи пахта иҷро, аммо уҳдадорияшу нақшаи пашм...

–Ин ҳардуро ҳам иҷро мекунеду аз пайи маъракаҳоятон мешавед. Фаҳмо? Гапатон ба “боло” равад, мегӯям, ки колхоз ба муносибати иҷрои нақшаҳояш ҷашни ҳосилот барпо кардааст...

Ҷовид аз назди котиб ҳам хурсанду ҳам мушавваш баромад. Хурсанд – аз он сабаб, ки котиб асосан розигӣ дод. Мушавваш - аз он боис, ки уҳдадории пахтаю нақшаи пашмро иҷро карда метавониста бошанд?

Раҳбараҳ андешида мерафт, ки ҳамин тӯйи суннатиро аз котиби аввал шурӯъ карда, то раису колхозчӣ баргузор мекунанд. Фарқ ҳамин, ки мо, коммунистҳо, мунофиқона, бо таҳлука анҷом медиҳем, чунонки ману Буров навакак маслиҳаташро кардем, бепартиявиҳо - кушоду равшан, бо хурсандӣ. Он қадар ба риёкорӣ одат кардаем, ки касе пайдо намешавад бигӯяд, ки ҳой, биёед, ҳамин дурӯягимона бас кунем.

…Бо супориши Мансуров ду рӯз дар бозори мол мошини молтарошӣ монда, гӯсфандҳои соҳибонашон ба бозор баровардаро тарошидаву пашмашонро харида, плани пашмро иҷро карданд.

Аммо уҳдадории пахтасупорӣ кашол меёфт ва фикре, ки мабодо онро иҷро карда натавонанд, раисро торафт беқарортар мекард. Ҳарчанд ҳар бегоҳ фаъолону бригадирҳо дар штаб ҷамъ омада, то бевақтӣ маҷлис мегузаронданду туву ман мекарданд, кор пеш намерафт.

Ғарқи хаёл Мансуров ба коргоҳ расиданашро нафаҳмида монд. Озар Ҳаким интизораш буд. Ӯ ҳам, аз афти кор, нав омадааст, ки борониаш тар буд.

- Раис--бобо, ду нафар аз Сталинобод омада буданд, якеаш ҳамон Капустин, шуморо пурсиданд. Гуфтанд, ки бист тонна уҳдадориятонро бояд то охири ҳафта супоред, ҳафтаи оянда ҷумҳурӣ ба Маскав дар бораи иҷрои плани пахта рапорт медодааст.

–Нагуфтӣ, ки дар замин на пахта мондаасту на кӯрак?

–Гуфтам, ки дароед, заминҳоро бинед, ҳатто пағае ба чашм наменамояд. Гуфт, ки “ман барои тамошои заминҳои шумо наомадаам, омадаам, ки хотиррасон кунам: плану уҳдадории дар назди партия ва ҳукумат гирифтаатонро иҷро кунед!» Дар заминҳои худатон кӯрак ёфт нашавад, ба замини ҳамсояҳо равед, гуфт.

–Эҳ-ҳа, ана гап!.. Бубин, ба каллаи зардаш чӣ фикр омадааст!

–Боз гуфт, ки пагоҳ комиссия омада, рафти коратонро мебинад.

Мансуров, ба кабинет надаромада, роҳравон гуфт:

-Ман – ба хирман меравам.

–Ман ҳам, либосамро иваз карда, меоям, - гуфт Озар.

Ҷовид ба хирман наздик шуду дид, ки чӣ моҷарое меравад. Василийи тракторчӣ, марди сурхинаи қавитан, лақабаш “булдозер”, ғавғо мекард.

Ҳарчанд Исмати агроном ором сухан карда ба хона равонаш кардан мехост, ӯро писанд намекард, ҳангоматалаб буд. Ногоҳ раисро диду густох пештар омада, бо овози баланд гуфт:

–Одамонро таги борон бароварда, маҷбур мекунед, ки пахта ёбанд! Дар заминҳо пахта набошад, аз куҷо гиранд?! Зойида биёранд, ки шумо рапорт диҳед?! Кордонию қаҳрамониатонро ба намоиш гузоред?! Шуморо раис-бобо, агроном-бобо ном бибаранд!

Василий аз муҳоҷирони солҳои сиюм аст. Соли аввали ҷанг ба фронт меравад. Пас аз ҷанг ду сол дар куҷое гашта, дилаш боз ҳавои Тоҷикистон мекунад ва ба ин ҷо баргашта, бо Нюра, ки шавҳараш дар ҷанг бедарак шуда буд, ҳамхона мешавад. Ҳафт–ҳашт сол боз зану шавҳар бошанд ҳам, фарзанд надоранд. Ҷовид шунида буд, ки Василий ҳар вақте, ки бо ҳамкорон кашмакаш кунаду онҳо «кулаки муштзӯр»-аш гӯянд, мисли мурғи дар об афтода хап мешавад. Бо вуҷуди ҳама айбу иллаташ марди кор аст ӯ, мошину тракторҳои вайроншударо, ки таъмирашон аз дасти дигарон намеояд, дар як дам соз мекунад. Кори деҳқониро ҳам медонад. Аммо... шаробхори гузарост.

Мансуров рӯ ба рӯи Василий омад ва бо қатъият гуфт:

–Гапатро гуфтӣ, акнун бирав, дам бигир!

–Ту ба ман роҳ нишон надеҳ, фаҳмидӣ! Ту худата кӣ гумон кардӣ? Мардум дар азобу туву думравонат дар такопӯи плону номдортар шудан!

–Раис-бобо, маст аст ин, сарбасар нашавед! - маслиҳат дод Зайнуллини сардори гараж, ки бо Василий улфат аст.

Дар ҳақиқат, аз Василий сахт бӯйи шароб меомад. Мансуров нияти ӯро кайҳо пай бурда буд: мехоҳад мулзамаш карда, қаҳрамонияшро ҷилва диҳад.

Маслиҳати Зайнуллин Василийро далертар кард.

-Ту медонӣ, ман кӣ будаму кӣ шудам?! -- Василий ба сари раис ҳамла карданӣ шуд, ки чанд нафар сари роҳашро гирифтанд.

–Сар диҳедаш!– шиддат кард раис.

Ҳамроҳонаш Василийро раҳо карданд.

Раис наздиктари Василий қадам зада гуфт:

–Кӣ будану чӣ шуданатро намедонаму донистан ҳам намехоҳам! Гап ҳамин, ки ҳоло бахубӣ аз ин ҷо нест мешавӣ! Ҳушёр, ки шудӣ, кию чӣ буданата ба ту мегӯям!

Василий чанг зада, аз гиребони Мансуров дошта “ба ту нишон медиҳам, ки буданама! Нишон медиҳам!” гуфта тела карда ба девори присепи кӯрак дошта бурд.

Мансуров чунин муносибатро чашмдор набуд.

Зайнуллин «Василий, худата дор» мегуфт, аммо аз овозаш маълум буд, ки тарафдори Василий аст. Дигарон, баъзе ба тарс, баъзе бо кунҷковӣ онҳоро тамошо мекарданд.

Ҳарду кашокаш карданд, дастони дарози Василий бисёр сахту гиро буданд. Ҳамкоронаш мегуфтанд, ки лозим шавад, танҳо худаш мошинро тела медиҳад. Лекин Мансуров ҳам аноӣ набуд, дар чор соли ҷанг бо чандин касу нокас дастбагиребон шуда, афтударафтро ёд гирифта буд. Ногаҳон ба мӯза ба банди пойи Василий зад. Зоҳиран Василий дард ёфт, ки дастонаш суст шуданд, силтав дода гиребонашро раҳо кард ва ҳамоно аз кати назди қаравулхона чӯберо бардошта ба сару китфи Василий зада аз пой даровардаш.

Зани Василий – Нюра, ки дар бадгапию ҳангомахоҳӣ аз шавҳараш монданӣ надошт, «Кушт! Кушт! Басмач, басмач!» ва боз чиҳое гуфта, наздик омад. Рӯймолаш дар дасташ буду мӯйҳои зарди сари калонаш парешон.

Клара, ки то ин вақт дар назди тарозу меистод, рӯбарӯяш омада гуфт:

–Ҷанга шавҳарат сар кард!

Занҳои таги шипанг, дигар ба сангу тарозу эътибор надода, хасу хошоки ҷамъовардаашонро ба притсеп холӣ карда, саросема роҳи хонаҳояшонро пеш гирифтанд.

Мансуров дигар ба касеву чизе эътибор надода, ба роҳ баромад. Аз пас овози Нюра шунида мешуд: “Назди прокурор меравам! Ин босмачиҳо аз худ рафтаанд!»

Раис дар назди мактаби навсохта бо Мавлонови мудири ферма ва Расули бригадир рӯбарӯ омад.

–Мо шуморо мекобем, Раис-бобо,–хушҳолона хабар дод Мавлонов.– Бригадаи Расулбой ними пахтаи даркориро чидааст.

–Рафта маҷлиси штабро гузаронед,– ба хабари Мавлонов таваҷҷуҳе накарда гуфт Мансуров,–Аз райком-пайком занг заданд, чизи бударо гӯй! Гӯй, ки дигар як каф ҳам пахта дода наметавонем! Ба шикамғафси Капустин расон, ки дигар пахта гуфта ин тараф наояд!

Мавлонов ба умед буд, ки Раис-бобо аз хабараш хушҳол мешавад. Аз куҷо медонист, ки…

–Раис-бобо, худатон хабар диҳед, хубтар… – ба ҳар ҳол беҷуръатона маслиҳат дод.

Мансуров, ба пас нанигариста, даст афшонду тезтар қадам зада рафт. Ба ҳавлияш даромаду ба Исмати агроном занг зада, фармуд, ки Василийро ба духтур нишон диҳаду хабарашро расонад.

Дар хона Бибӣ духтараш Барноро зора дошт: «Бачаҷон, шира гарм-гарм ошм сиҳат меёбӣ».

-Духтаратон дирӯз кӯракчинӣ баромада, боз гулудард шудааст, - гуфт Бибӣ.

Мансуров назди духтараш нишаста, аз дасту рӯяш бӯсид ва ҳис кард, ки таб дорад.

–Дадаҷон, зиқ нашавед, бибиҷонам боз алаф ҷӯшонда медиҳанд, сиҳҳат мешавам.

Ҷовид фаҳмид, ки Барно ин суханҳоро барои тасаллояш гуфт:

–Албатта, сиҳҳат мешавӣ, ҷони ман. Ширро хӯрдӣ, доруятро хӯр, зуд сиҳҳат мешавӣ.

Ҷовид нав мушоҳида кард, ки духтараки дар асл сездаҳсолааш ҳашт–нуҳсола менамояд. Дилаш таҳ кашид. Аламаш омад, ки ҳама фикраш ба кори колхоз, ба обрӯмандии худаш шуда, аз ҳаёти фарзандҳо бехабар мондааст.

Ҷовид, садои телефонро фаҳмида, ба долон баромад, лекин нарасид – занги телефон қатъ шуд. Ин лаҳза Гулнисо даромада омад. Нигоҳаш аз зери рӯймоли то болои чашмонаш фуроварда Ҷовидро сарзаниш мекард. Ҷомаи сатини паридарангаш, ки дар ғӯзаҳо дар монда, ҷо-ҷо даридаву пахтаҳояш намоён шуда буд, мисли дар об зада гирифта менамуд. Ҷовид аз авзояш фаҳмид, ки занаш аз воқеаи дар хирман рӯйдода алам дорад. Наздаш омада, бо тараҳҳум гуфт:

–Даро, либосата иваз кун, шамол мехурӣ.

Гулнисо, нигоҳашро гурезонда, ба гӯшае нишаст. Ҷовид ӯро ҳеч гоҳ чунин шикастадилу ғамгин надида буд.

–Баъди ман боз ҷанҷол карданд?- пурсид Ҷовид.

–Айби шумо ҳам ҳаст!–Гулнисо гиряи то ҳол нигоҳдоштаашро раҳо кард ва дар ҳоле ки шонаҳояш меларзиданд, афзуд: – Нюра як гапҳо гуфт, ки! Замин накафид, ки дароям. «Раис, орден гирам гуфта, ҳамаро бемору нотавон кард! Орден заҳраш шавад!» - гуфт. Дигар занҳо ҳам дуо карданд. Фақат Алёна ҷангаш кард, гуфт, ки “агар шавҳари туро раис монанд, мардума бадтар қину азоб мекунад!”

–Сардор ки шудӣ, ба ҳама хуб намешавӣ, - худро бепарво вонамуд кардаю занашро тасаллӣ доданӣ шуд Ҷовид. - Ту ба он гуфтаҳо туф кун.

–«Туф кун!» будааст! – Гулнисо бештар озурда шуд. –Дар байни онҳо будану чунин таънаву дуоҳоро дар ҳаққи хонадонат шунидан…

Ҷовид чӣ гуфтанашро надонист.

Гулнисо, дар ҳоле ки тамоми ҷисмаш меларзид, суханашро идома дод:

–Дар байни онҳо мазлумҳое ҳастанд, ки дуояшон санга мекафонад!

–Ба дуои кӯрмӯш борон намеборад,–гуфт Ҷовид ва аз дасти занаш кашола кард:–Даро, либосатро иваз кун!

Лекин Гулнисо якравӣ карда аз ҷо намеҷунбид.

Дили Ҷовид фурӯ рафт. Нахустин бор ба худ иқрор кард, ки оре, дорад, худхоҳию бузургиталабӣ дорад! Вале чӣ кор кунад, ки...

-Партия маро сардор монда, фармудааст, ки плон медиҳӣ! Ку надеҳ!

–Ҳамон партия аз коратон мегирифт, беҳтар буд...

-Ман коммунистам ва ба сухани партия меравам, на ба сухани туву кадом як Нюраи манҷалаққӣ!

–Вай мардака заданатона ҳам партия фармуд? Ягон кор шавад, чӣ ҷавоб медиҳед?

–Вай мардака бояд зиёдтар мезадам!

Ҷовид, занги телефонро шунида, бархост. Дар он чанд қадам аз дилаш гузашт, ки ба сараш сахт зад, мабодо ягон гап шавад, аз дасти занаш халосӣ нест... Ӯ гӯширо гирифту овози Исматро шунид: «Сараш каме кафида будааст, дорую даво кардем, сиҳат мешавад”.

–Духтур мебурдӣ, охир, духтур медид...

–Гуфтам, розӣ нашуд.

Ҷовид Мансурович гӯширо монда, оҳи сабук кашид ва назди занаш даромад, ки дилбардориаш кунад.

***

Мансуров аз базаи райпо[4] барои тӯйаш ҳама чизи лозимиро овард, аз бозор барои меҳмонон ҷомаву тоқӣ низ харид ва ба занаш гуфт:

–Агар меҳмонҳо аз шаҳр биёянд, ҷомаву тоқӣ пӯшондан лозим.

–Ин қадар ҷомаҳои гарон харидед, –гуфт Гулнисо.

–Меҳмонон аз Ӯзбекистон ё калонҳои шаҳру район биёянд, намешавад, ки ба онҳо чизи бесифат диҳем.

Занаш ба тариқи маслиҳат гуфт:

–Ақаллан даҳ рӯймоли занона ҳам мегирифтед – ва дил ҷӯёна афзуд: –Рафиқатона ҷома мепӯшонед, занаш хушку холӣ меравад? Баъд таънааш кунад, ки «ба тӯйи рафиқат рафтам, як рӯймола эб надид»?

Ҷовид бо тасдиқ сар ҷунбонд. Таъйин кард, рӯймол ҳам оварданд. Ӯ бегоҳи рӯзи ҷумъа барвақттар аз кор баромада, дуртар аз саҳн Алишерро дид, ки дар лабонаш папирос тез–тез қадам зада меояд.

Раис аз ваҷоҳати Алишер матлабашро пай бурд. Ошуфта буданаш аз он боис аст, ки ба тамошои Намоишгоҳи комёбиҳои хоҷагии халқ, ба Маскав пешниҳод карда буданд, идораи амният номашро аз рӯйхат гирифт. Соли гузашта ҳам, ки кори бригадааш аз дигарон пешрафтатар буд, ба ордени Ленин пешниҳод карданд, боз ҳам идораи амният нагузошт. Ҷовид ҳафтаи гузашта аз ин хабар огоҳ шуда буд...

Чунин фикрҳо дар зеҳнаш, дасти Алишерро сар надода, шӯхиомез гуфт:

–Аз шитобатон маълум, ки бо хонуме вохурӣ доред.

Алишер вазъашро дигар накарда, бо ҳамон ошуфтагӣ гуфт:

–Ҷойи коратон дароем, раис-бобо.

–Хуб шудааст.

Мансуров фикр кард, ки чӣ гуфта Алишерро тасаллӣ диҳад. Вале чизе, ки дархури ҳолаш бошад, ба хотираш намерасид.

Рӯ ба рӯ нишастанд. Панҷаҳои болои миз мондаи Алишер меларзиданд. Оқибат буғзи дилашро кафонд.

–Омадам, ки як даъфа суханҳои дар дилам ҷамъшударо гуфта, дилама холӣ карда, дигар аз ҳама гирумони замона дур шуда, дар кунҷе биосоям.

–Идораи колхоз бароятон партовгоҳ аст? – Раис боз ҳам суханро ба шӯхӣ бурданӣ шуд.

–Шумо таърихи зиндагии маро хуб медонед, Раис-бобо, – Алишер ба оҳанги сухани мусоҳибаш аҳамият надод.– Дар зодгоҳам - Конибодом ба сабабе, ки замини аз падарам меросмонда зиёдтар буд, ҳамшаҳриҳо аз алам «ту душман» гуфта, дар ҳаққам ҳама корро карданд. Вақте ки немис ҷангро сар кард, гуфтанд, ки ба ҷанг меравӣ, рафтам. Дар тақдирам мурдан набудааст, чанд пора тирро дар танам бардошта омадам. Гумон кардам, ки акнун бо сари баланд мегардам. Не, боз ҳам барояшон унсури бегона мондам. Гап–гапи муҳоҷир кардан, ки баромад, номи маро якум навиштанд. «Рӯи шумо бадаъмолонро на дар ин дунё, на дар охират бинам» гуфтаму хеста, ба ин чӯлистон омадам…

–Алишер–ака, ҳамроҳ будем, ман ҳамаашро медонам, – раис дасташро болои дасти Алишер гузошт.

Алишер вазъашро дигар накарда, ба суханаш идома дод:

– Аз рӯзи омаданам ёздаҳ сол гузаштааст! Худо шоҳид, дар ин солҳо бо дасту дили соф, аз сари субҳ то говгум кор карда омадам. Сухани шуморо ба замин намонда, шаш сол боз бригадирам. Ҳангоме ки арафаи кишт мешавад, маро мисли зани рӯзи зойданаш расида дард мегирад. Аз фикри “Шудгори замин хуб шуд? Чигит хуб тоза шуда бошад? Дар ин рӯз, ки офтоб аст, нами замин напарида бошад?» хобам намебарад. Хокро дар кафам молидаву ба ҳаво мепартофтам, «хок пош мехӯрад ё не?» Сипас донаи аввалро пошида, мисле ки занро навозиш мекунӣ, мегӯям: «Замин, модар, донаи деҳқонро бигиру сад баробар зиёд карда бидеҳ!»

–О, ман хабар дорам! – тасдиқ кард Ҷовид.

Алишер ба ишораи «хомӯш истед» даст ҷунбонд ва дар ҳоле, ки дар чеҳрааш ранг намонда буд, афзуд:

–Лекин то ҳол шикамам нони сериро надидааст. То ҳол кӯрпаву болишти дуруст надорам. Кулбаам ҳамон кулбаи бенури даҳ сол пеш сохташуда. Аммо ба ҳамааш шукр карда мегаштам...

–Алишер–ака, агар аз масъалаи…

–Дигар ҳеч масъала намонд. –Алишер нагузошт раис суханашро то охир гӯяд. –Гуфтам–ку, аз баҳри ҳамааш баромадам! Дар ин солҳо шумо шоҳид будед, аз аввали баҳор, ки пунбадонаро зери хок мекардему ниҳол сар мезад, дасти худам, дасти зану духтаронам ба дасти ниҳол баста мешуд! Дигар шӯриш аст ё борон, ё гармои шадид, мо ҳама - дар саҳро, корамон аз сафолакшиканӣ шурӯъ мешуд бо ғӯзапоячинӣ анҷом меёфт. Мудом ошуфта, ташвиш, ҷигархун, ки мабодо сол вазнин биёяд, мабодо ба ниҳол зиёне расад, мабодо плон иҷро нашавад… Дар чунин гирдоб - гирдоби ғаразу заҳру кин умрам зоеъ шуд. Умри фарзандонамро ҳам зоеъ кардам!

–Чунон сухан мекунед, ки... Чаро гирдоб будааст! – Дар чеҳраи раис осори шӯхӣ намонд.

– Сухан аз дигар бобат, боз як дақиқа гӯш кунед, – Алишер ба суханаш идома дод: - Бо вуҷуди ин, мудом ба фарзандонам мегуфтам: “Донед, ки аз замонаҳои амирону подшоҳони худбину худкомаи гузашта ҳамин давлати фуқаропарвар беҳтар аст”. Дар ҷумҳуриямон тараққию пешравиро дида, хурсанд мешудам. Вале ин давлат ин қадар солҳо боз бо ман ба чашми душманию адоват менигаристааст. Бадбинии афроде мисли ман, ки аз синфи доро омадаанд, ношустанӣ будааст. Ва боз бадтинатиашонро бинед, ки ин ба фарзандонам ҳам сироят мекардааст. Ин берасмӣ, бедармониро, ки фаҳмидам, ҳамаи банду пайванде, ки ба ин муртадҳо доштам, аз ҳам бурид! Умеду дилгармие, ки доштам, ба боди фано рафт! Ба худам гуфтам, ки ман чор сол барои ҳамин коммунистон ҷанг кардам! Барои ҳамин ҳукумате, ки маро аслан қабул надорад, шабро шаб, рӯзро рӯз нагуфта, заҳмат кашидам! Пахта, плон, партия гуфта, худамро дардманд кардам!..

–Алишер–ака, илтимос, ҳамин суханҳоятонро дар ин ҷо гуфтед, дар дигар ҷой нагӯед! Истед! Каме дам гиред! – Раис нагузошт Алишер суханашро давом диҳад. –Ман ба шумо кори шударо мегӯям. Парторгамон, район, вилоят - ҳама ҷонибдор будем, ки заҳмати шумо сазовори ҳама гуна қадру эътибор аст. Аммо идораи амният кори худашро кард. Дар Сталинобод раиси вилоятамона дида, ба тарабхона даъват кардам, ба орден гирифтани шумо ёрӣ кунад гуфта, илтимос кардам. Гуфтам, давлатамон, ки тонна–тонна пахтаи маҳиннах мегирад, аз пушти кори ҳамин тоифа аст. Гуфтам, ки шумо он гапу кори солҳои сиюмро монед. Медонед, ӯ чӣ ҷавоб дод? Гуфт, ки ман ба ин кор зид нестам, аммо «амниятро гапу кораш бо фармони Маскав аст. Дар баъзе масъалаҳо моро гӯш намекунад».

Алишер, бо абрӯи гиреҳзада, думи папиросашро хоиду ба гуфтаҳои раис эътибор надода, ба суханаш идома дод:

–Раис-бобо, мағзи суханам ҳамин ки дар аввал аз содагӣ ва зудбоварии худам аламам омад. Пас як сабукӣ, ҳатто ҳаловат ба дилам ворид шуд. Медонед аз чӣ сабаб?

– Алишер–ака, аз гап гап мебарояд, хубаш суханро дароз намекунем, - раис илтиҷоомез ба чашмони ҳамсуҳбаташ нигарист.

–Медонед, чаро хурсанд шудам? – Алишер ин дафъа бо нешханд ба чашмони Ҷовид нигарист:– Мисли орденгирифтаҳо «оҳ, ниҳоли пахта беоб намонад, кирме пайдо шуда, заҳри танаш нашавад, мабодо жола борида сару миёнашро шиканад» гуфта, субҳдам аз хобам бо тарсу таҳлука намехезам! Ҳамааш ҳамин! Ҳама озоре доштам, аз дилам берун кардам! Ба онҳо гӯед, ки орден аст, медал аст, чи дурӯғу фиребе сохтаву бофтаанд, ба пеши синаи худашону хешу таборашон овехтда, шарақ–шуруқ намоиш дода гарданд! Дигар на нигоҳашон мекунам, на парво дораму на умед!

Чеҳраи Мансуров фишурда шуд. Қаҳромез рост ба чашмони Алишер нигариста, гуфт:

–Такрор мекунам: гапҳоеро, ки дар назди ман гуфтед, дар дигар ҷой нагӯед! Модом, ки ҳурмататонро медорам, аз доираи эҳтиром берун наравед!

Алишер заррае дигар нашуда, бо ҳамон танз гуфт:

–Орденгирифтаҳо, қаҳрамонҳои солҳои сиюм шояд дар хотиратон бошанд… Орденашон ёриашон кард?! Орденашонро рӯйи хотир карданд?! Не! Чунки дили инҳо пури фисқу фитнаву вайронист! Орденаш ҳам ба ҷуз доми тазвир чизе нест!

-Э, шумо бас мекунед?! – раис коғазҳои гӯшаи мизашро бо ғазаб дуртар тела доду овозашро пасттар кард.–Ин тавр сабук набудед-ку! «Девор муш дорад, муш гӯш дорад», - гуфтаанд. Ин гуфтаҳоро касе фаҳмад, мурдаи ҳардуямонро аз Сибир меёбанд. Дигар ин ки он корҳои номбаркардаатонро, партия дар баратон буду тавонистед. СССР бе ману шумо дарёро гардонда ин ҷо овард! Об додани заминашро ҳам аз мо хубтар мекунад, ба хотир гиред!

Ин суханҳо оташи ғазаби Алишерро паст карданд. Ӯ бо оҳанги дигар илова кард:

–Раис-бобо, ба умри зоеъкардаам месӯзам! Охир, ман аз одамони кафшаш дар куча монда набудам! Хонаву дарама гирифтанд, аспама, қутани молама гирифта колхоз сохтанд. Худаму фарзандҳоям ғуломвор фармудаашона мекунем, – лабони Алишер ларзиданд. – Акнун маро ҷавоб диҳед, шаҳр рафта, машғулияте ёбаму боқии умрама гузаронам!

Ҷовид Мансурович асабонӣ аз ҷояш хеста, назди тиреза рафт. Ӯ дар умраш чунин суханҳоро нашунида буд. Сустиашро пай бурда, Алишер ҳама саддҳоро шикаст. Ҳамчунон Мансуров дарк кард, ки дар ин ҳоле ки дорад, ҷангаш кунад, дилшикаста мешавад… Бубин, то куҷоҳо фикр кардааст: «Орденгирифтаҳову қаҳрамонҳои солҳои сиюмро рӯйи хотир карданд?..». Ҷовид фикрҳояшро қатъ карду ба ҷояш баргашт. Худро чунон вонамуд кард, ки байнашон сухани ноҷое садо надодааст. Дӯстона гуфт:

–Фикр кунед! Аз аввал ин ҷо меҳнат карда омадед, як одами баҳурмати участкаед. Замин доред, бачу кач доред…

Алишер нигоҳашро ба самте дӯхту хомӯш шуд. Папиросашро аз лабаш гирифта, думи дар даҳонаш мондаи онро бешуурона мехоид. Ҳоло дар чеҳрааш на гилае хонда мешуд, на шикояте, на умеде. Дақиқае пас дар лабҳояш лабханди ҳасратборе давид, думи папиросашро, ки дар нӯги забонаш медошт, бо дасташ берун партофту гуфт:

–Барои суханҳои дӯстонаатон раҳмат, раис-бобо. Агар ба ман некӣ мекунам гӯед, аз роҳам нагардонед. Хоҳед, заминро гиред, хоҳед, монед, – Алишер аз ҷояш хест.

Раис ҳам хест, даҳон пур карда, чизе гуфтанӣ шуд, вале худро дошт. Ҳарду аз кабинет баромаданд. Ҷовид солҳои дар колхоз кор кардани Алишерро пеши назар оварда, вуҷудашро эҳсоси шафқату нотавонӣ фаро гирифт.

Аз дарвоза, ки гузаштанд, раис оштиталабона гуфт:

–Лекин ман мудом ҳурмати шуморо дошта меоям, Алишер-ака. Медонед, барои чӣ? Барои он ки шумо сабаб шудеду Гулнисоро ёфтам. Боз барои он ки марди якдилу якрӯед. Боз барои он ки, ба гуфтаи худатон, масъулиятшиносед...

Муддате хомӯш роҳ рафтанд, пас раис бо оҳанги дигар гуфт:

–Алишер–ака, мо аз фардо тӯйро шурӯъ мекунем. Як ҳафта ҳар пагоҳӣ хона меоед. Гирумони тӯй ба уҳдаи худатон.

Бо риояи русуми гузаштаҳо Мансуров нахуст хешону ҳамсояҳоро меҳмон карду маслиҳатошӣ дод. Аз фаъолон Озар Ҳаким, Исмати агроном ва Мавлонови фермаро ҳам гуфта буд. Ба меҳмонҳо хоҳари Гулнисо – Мадина бо шавҳараш Холмаҳмад хизмат мекарданд. Писарашон - Ромиши ҳамсоли Додоҷон ва ду духтарашон, ки ҳанӯз мактабхонанд, низ ин ҷоянд.

Баъд аз он ки обу таом дода шуд, чунон ки расм аст, Абдусамади ҳамсоя аз мизбон пурсид:

–Раис-бобо, аҳли давра маро масъул карданд, ки барои зиёфат доданатон миннатдорияшонро бирасонам ва пурсам, ки он аз боиси чӣ буд?

Ҳарчанд ҳамсояҳо ба тӯй тайёрӣ дидани Мансуровро медонистанд, ин пурсиш аз ҷониби давра як навъ риояи таомули бобоён садо дод, яъне, соҳибтӯй бори нахуст «тӯй дорам!» гуфта эълон мекунад.

Ҷовид ҷавоб дод:

–Ин як нишаст барои ҳамсояҳо, дигар ин ки ният кардам ба муносибати шастсолагии Бибии бачаҳо ба мардуми участкаамон ва ҳам ба онҳое, ки дар тӯяшон иштирок кардам, обу нон карда диҳам. Шуморо даъват карданам ба ин ваҷҳ, ки маъракаро бо маслиҳату ҳамдастии якдигар гузаронем.

Аҳли давра «амри хайр аст» гуфта, хурсандӣ изҳор намуданд. Абдусамад, риши дарози сиёҳашро қабза карда, маслиҳат дод:

–Шикастурехти маъракаро ба Алишер–ака вогузор кунед, беҳтар. Одами маъракадида, бадаступо.

Чун Ҷовид рӯзи пеш бо Алишер тарҳу тараддуди тӯйро карда буд, гуфт:

-Шумо розӣ бошед, пагоҳ оши гузарро медиҳем. Ҳоло ду нафарро мефармоем, ки саҳар одамонро хабар кунанд. Рӯзи дигар маъракаи калон мешавад. Ҳар се гузар меояд. Баъд - бузкашӣ. Дар ин се–чор рӯз ҳамаи шумо ба қабули меҳмонҳо, обу алов ва дигар корҳо ёрӣ мерасонед.

–Албатта, раис.

- Ёрӣ аз мо!

Меҳмонҳо якдилона розигиашонро баён карданд.

-Барои аспҳо беда аз ман, - гуфт мудири ферма.

–Худо кушоиши корро диҳад, –гуфт кадоме аз меҳмонҳо ва ҳама, даст ба рӯй кашида, аз ҷо хестанд.

Баъди гусели меҳмонҳо Ҷовид занашро назди болини Барно дид. Гулнисо даромадани шавҳарашро пай набурд, нигоҳаш ба рӯйи Барно дӯхта буд.

Ҷовид паҳлуи занаш нишаст.

–Боз гулӯяш сурх шудаю варам кардааст, – гуфт Гулнисо бо овози паст.

Бибиҷон, дар коса оби дуохондаашро оварду дар тоқ ниҳода, гуфт:

-Бедор шуд, нӯшад...

...Меҳмонҳо ба кӯчаи калон баромаданду суҳбаташонро давом доданд.

Озар Ҳаким ба ҳамроҳон шунавонда гуфт:

–Мавлонов, бидон: агар ба аспҳои меҳмонҳо беда камӣ кард, аз партия огоҳӣ мегирӣ.

–Тахминан панҷоҳ асп меояд? – пурсид Мавлонов.

–Ҳуш дорӣ? Аз сад ҳам зиёд меояд!

–Оҳо, ман садро ба гардан нагирифтаам!

– Дар сари дасторхон худатро ширин кардӣ: «Раисҷон, беда аз ман!», акнун ба ваъдаат вафо мекунӣ! – баланд рафт Озар. - Бедаат нарасад, мехарӣ ё аз ҳамсояат қарз мегирӣ! Фаҳмо?

–Исмати агроном чӣ корро ба гардан мегирад? –пурсид Мавлонов.

–Кори агроном ҷавро захира кардан,–гуфт Озар роҳравон.

–Худат чӣ? – Исмат Озарро сабук тела дод.

–Ман парторг, ҷониби сиёсии корро назорат мекунам, то ки ҳама корҳо дар чорчӯбаи фармудаи партия сурат бигиранд. – Озар ба чӣ гуфтану хандидани ҳамраҳонаш эътибор надода, ба кӯчаашон тоб хӯрду қадаммониашро тезтар кард.

Аз сари субҳ дар хонаи Раис-бобо ҳамсояҳо ҷамъ омаданд. Яке дар таги дег оташ мемонад, дигаре самовор меорад, сеюмӣ дегҳоро тоза мекунад. Алишер–ака, ки миёнашро аз болои ҷома бастааст, папирос дар кунҷи лабонаш, ин тарафу он тараф қадам зада, ба корҳо назорат дорад: ошпазро саросема мекард, ки биринҷро зудтар андозад. Табарро ба Ҳабиб, ки шаб аз мактаб омада буд, доду фармуд, ки ҳезум шикаста, назди самоворҳо барад. Ба писари худаш -- Кайҳон сатил дод, ки об биёрад.

Ҷовид Мансурович меҳмонхонаро ба тартиб меорад.

Гулнисо ба занҳои нонпаз ёрӣ медиҳад ва ҳар замон рафта Барноро хабар мегирад. Аз саропояш андӯҳ мерезад, аз нигоҳаш сарзаниш меборад.

Гашти рӯз, баъд аз он ки аз даву този маърака сабуктар шуданд, Бибӣ Ҷовидро ба гӯшае кашиду гуфт:

–Барноро духтур бурдан лозим. Нафасгириаш мушкил шудааст.

Ҷовид Мансурович Ҳабибро фармуд, ки рафта ронанда Умари кепкаро, ки дар поёни кӯчаашон иқомат дорад, хабар диҳад, мошинашро биёрад. Умар аз рӯзе, ки тракторро монда мошин гирифт, кепка мепӯшид, аз ин рӯ, мардум “Умари кепка” ё “кепка” ном мегирифтандаш. Дере нагузашту мошин омад. Бибӣ Гулнисоро нагузошт равад. “Ту кори хонаро бин. Мо дорую давояшро гирифта, зуд бармегардем”,– гуфт.

Духтури навбатдор беморро диду гуфт, ки хобондан лозим аст.

Бибӣ ҳамроҳи Барно монд.

Ҷовид Мансурович ҳангоме ки торикӣ фуромада буд, аз шаҳр баргашта омад. Дар равшании чароғи мошин занашро назди дарвоза дид, ки ҷома сари китф, роҳашро мепояд. Ҳам аламе, ки занаш дар ин сардӣ нишастааст ва ҳам ҳисси шафқат дилашро пур кард.

Гулнисо ба пешвозаш омада, пурсид:

–Барноро наовардед?

Ҷовид, худро ором вонамуд карда, гуфт:

–Духтур гуфт, ки се-чор рӯз хоб равад, нағз мешавад. Бибӣ ҳамроҳаш монданд.

–Кошкӣ худам ҳамроҳатон мерафтам, – гуфт Гулнисо ба овози ларзон. – Акнун то саҳар дилама гургон тала мекунанд.

Ҷовид аз оҳанги гуфтори занаш дар худ ларзиду ҳама таҳлукаву изтироби ӯро дар ҷону дил ҳис намуд.

Гулнисо раҳораҳ бо овози гиреҳхурда гуфт:

--Ҷангаш кардам: «Чаро дар ҳавои сард кӯракчинӣ баромадӣ?» Гуфт, ки дадаҷонам раис… Ҳамсинфонам кӯрак чинанду ман хона шинам?

-Масъулият ҳис карданашро бин... - овози Ҷовид ҳам ларзид.

Чанд ҳамкору ҳамсоя дар хона омадани раисро интизор буданд. Баробари ворид шуданаш Алишер аз корҳои кардаашон ҳисобот дод:

–Сад кило биринҷа барои палови пагоҳӣ тоза кардем. Ошпаз, самоворчӣ, дастархондорро таъкид кардам, ки пагоҳ соати чор омада, корашона сар кунанд.

–Раҳмат, Алишер–ака, бе шумо мо сарҳисобамонро гум мекардем, – гуфт Ҷовид Мансурович.

Сарипоиҳо «пагоҳӣ барвақтар меоем» гуфта хестанд.

Рӯзи дигар, баъд аз он ки оши калонро доданд ва маърака анҷом ёфт, бузкашҳои дуру наздик ба омадан шурӯъ карданд. Кори боақлона карданд. Охир, намешавад, ки аспи аз роҳи дур омадаро дарҳол ба майдон дарорӣ. Баъзе дӯстони Мансуров, ки ба маҷлису маъракаҳо ҳамроҳ равуо мекунанд, низ омаданд. Қисмеро дар хонаи Исмати агроном, гурӯҳеро дар хонаи ҳамсояашон - Абдусамад ҷойгир намуданд.

Шабона ҷавонони хунгарми участка дар назди саҳни ҳавлии соҳибтӯй кундаалов карданд. То як поси шаб дар атрофи гулхан рақсу бозӣ давом дошт.

Вақте ки ҳама аз ташвишу тараддуд орамиданд, Гулнисо камзӯли маъракаравияш дар тан, ба шавҳараш илтиҷоомез гуфт:

–Додош, мошин меёфтед, рафта Барноро хабар мегирифтам. Аз пагоҳӣ боз ин тараф -он тараф мегардаму чеҳрааш дар пеши назарам аст, дилам аз такопӯ ҳеҷ ором намегирад.

Ҷовид парешонҳол гуфт:

–Дилам намешавад, ки дар ин нимишабӣ касеро аз хоб бедор карда, ба роҳи дур фиристам...

–Ба роҳ бароем, шояд мошин ёбам, –гуфт Гулнисо бо гиря. Вазъе дошт ӯ, ки омода буд то район пиёда равад.

Дили Ҷовид Мансуровичро ғам зер кард. Аз дасти занаш дошта гуфт:

–Ту хона даро, ман рафта Умарро меорам.

Ҷовид роҳравон мушоҳида кард, ки дар атроф чароғе намоён нест, ҳама хоб. Дар дуродур сагҳо меҷакиданд.

Дар назди хонаи Умар мошин набуд. Ҷовид садо карду аз занаш пурсид. Зан ҳам куҷо рафтани шавҳарашро намедонист. Ҷовид бо ҳоли парешон баргашту занашро, ки дар ҳавлӣ интизор буд, ба хона бурд.

Бомдоди рӯзи дигар мӯйсафедони гузар, фаъолон ҷомаву тоқии маъракаравиашонро ба бар карда, омада, дар ҳавлии соҳибтӯй барои пазироии меҳмонон қатор истоданд. Маслиҳат шуда буд, ки мутасаддиён меҳмононро ба хонаҳояшон бурда, зиёфат медиҳанд ва пас дар як вақт ҳамаро ба майдони бузкашӣ даъват мекунанд.

Мансуров ҳамроҳи ҳамсояву ҳамгузарҳо меҳмон қабулу гусел мекарду хаёлаш ба духтарчааш банд буд.

Озар Ҳаким шаб рост гуфта будааст - меҳмонон аз чашмдошт зиёд меоянд. Аммо Алишер–ака заррае нороҳатӣ нишон намедиҳад. Бинад, ки аз участкае ё деҳае меҳмонон зиёд омадаанду ҷой карданашон ба як нафар мушкил аст, зуд ба ду қӯш тақсим мекунад. Охир, Ҷовид Мансурович дар чордаҳ соле, ки раис аст, қариб бо ҳамаи фаъолони колхозҳои атроф ва шаҳр шинос шудаву рафтуомад дорад, ба тӯйҳояшон даъваташ мекунанд. Баъзе фаҳмад, ки тӯйи Раис-бобост, бе хабар омадан мегирад.

Аммо соҳибтӯй бештар интизори одамонест, ки дар давраҳояшон, дар маҷлису маъракаҳо ҳамроҳанд, ҳамдилу ҳамфикоанд. Яке аз ҳамин гуна одамон раиси колхози ҳамсоя Эҳсон Юсупов аст, ки аспсавор омад. Лаҳзае пас наздики сӣ нафар фаъолони колхозаш мошинсавор омаданд.

Аз байн ду–се дақиқа гузашта буд, ки мошини раиси исполкоми районашон Собит Ҳамроевич намоён шуд. Ҳамроҳаш се нафар корманди райком ҳам ҳастанд. Ҳама дар тан палтоҳои дароз, дар сар шляпа доранд. Ҳамин як тарзи либоспӯшияшон давраро шукӯҳманд мекунад. Пештар мансабдорон, раису райкому чунин тоифа одамон либоси сталинӣ: мӯза, кителу фуражка мепӯшиданд. Ҳоло ки замони Хрушов расидааст, ба ӯ тақлид мекунанд: либоси расмиашон кастуму шляпа, ҳаво гарм шавад, куртаву шляпа.

Ҳамон лаҳза мошине ҳам расид, ки дар он Ҳайдар Қосимов -- ситораи қаҳрамонӣ дар пеши бар ва шоир Боқӣ Раҳимзода фуромаданд. Мансуров аз омадани онҳо беҳад хурсанд шуд. Аз дигар участкаҳо мошин-мошин одамон биёянд, хуб аст. Лекин чунин касон - яке шоири маҳбуб, дигаре қаҳрамони ҷанг ба тӯй шукӯҳи дигар мебахшанд.

Чанде гузашту се мошини «УАЗ» паси ҳам омаданд. Мизбонони қатористода бо ҳам пичир–пичир карданд: «Пеш–пеш мошини раиси колхози Свердлов, аз пас - меҳмонҳо аз Сталинобод, шояд вазирҳоянд.

Ҷовид Мансурович меҳмононро ба хонаи Исмат гусел кард, ки ин лаҳза посбони идораи колхоз – Суннат, аз дасташ дошта, “шуморо ҷеғ мезананд» - гуфт ва ба дари паси ҳавлӣ ишора кард.

–Кӣ вай? – пурсид Ҷовид Мансурович роҳравон. – Мегуфтӣ, ин тараф меомад.

–Таксӣ ҳамон ҷо омадааст. Бибӣ фармуданд, ки ҳамон ҷо биёед.

Ҳамоно ба ёди Ҷовид Мансуров духтараш Барно омад. Хурсанд шуду пеш даромад. Тасаввур кард, ки ҳоло Барно аз мошин фуромада, мисли ҳарвақта шодикунон ба пешвозаш медавад, худашро ба гарданаш овезон мекунад. Чунонки одаташ аст, тез–тез сухан карда, хандакунон аз духтурон, аз доруву уколашон мегӯяд. Вале аз Барно хабаре нест. Аз мошин Бибӣ фуромад, ки калавида қариб меафтид. Мансуров, саросема пеш рафта, садо дод:

–Омадед? Барноро наовардед?

Дар рӯйи Бибӣ ранг нест. Як гӯшаи қарсашро дар даҳонаш доштааст. Ҷовид Мансурович, ки ҳеҷ гоҳ Бибиро бо чунин ҳоли зор надида буд, ҳайрон шуд. Вай, нигоҳи зору низоронаашро аз Ҷовид наканда, ба садои гиряомез гуфт:

–Худатона ба даст гиред… Ин ҷо мардуми маҳшар ҷамъ омадаанд, дӯст ҳам ҳасту душман ҳам... Барноҷона Худованд ба наздаш хонд. –Бибӣ ин суханҳоро гуфта, дари мошинро кушод.

Ҷовид Мансурович дар курсии ақиб тани майдаяки ба кампал печондаи духтарашро дид ва ҳамоно аз ҳодисаи пешомада огоҳ шуду ҷисму ҷонашро оташи ҷонсӯз фаро гирифт, худро болои курсӣ андохт ва даҳонашро ба гӯшаи кампал зер кард, ки овозаш набарояд.

Нафасе пас Бибӣ бо овози ларзон гуфт:

–Ҷовид, мардум ҳоло шуморо меҷӯянд… Ба худ биёед…

Ҷовид Мансурович, ба худ омада, хост ҷасадро бардорад, ки Бибӣ дасташро дошта, ҷониби Суннат ишора кард:

- Шумо бардореду ноаён аз паси мо биёед, - ва, баробари Ҷовид Мансурович қадам зада, афзуд: - Ҷовид, ба касе дар ин бора даҳон намекушоем, ҳатто ба модараш. Ба хоначаи ақиб медарорему худам наздаш мемонам. Маъракаатонро, ки гузарондед... – гиря Бибиро гулӯгир кард.

Ба назари Ҷовид Мансурович дунё тираву тор шуд. Акнун чӣ мешавад? Чӣ мекунад? Чӣ мегӯяд?!

Ҳамин ки ба хона даромаданд, кампали болои духтаракашро бардошту рӯяшро ба чеҳраи сафедаш, ки сояи табассуми кӯдакона дар он нақш баста буд, монда зор–зор гирист...

–Ҷовид, бачаҷон, даруну берунро меҳмон зер кардааст, коре кунед, ки мардум нафаҳманд! Хезед, назди мардум равед!

Оқибат Ҷовид Мансурович суханони хушдоманашро дарк кард: агар меҳмонҳо аз воқеа огоҳӣ ёбанд, тӯйхона ба азохона табдил меёбад, қиёмат барпо мешавад... Ҳазорон гап, ҳазорон малолу озурдагӣ...

Ҷовид худро ба даст гирифту хест. Либосҳояшро ба тартиб овард. Худро маҳкам дошт, ки накалавад. Аз байни одамони сарипоистода гузашт ва дар қатори пешвозгирандаҳо ҷой гирифт.

Меҳмонон ҳамчунон гурӯҳ–гурӯҳ меомаданд, дасташро дошта, табрик мекарданд. Баъзеҳо иззатмандияшро намоиш медоданд: «Тӯйи Раис-бобо будааст, гуфтанд, дурии роҳ ба назарам нанамуд, илоҷе карда худама расондам».

Ҷовид Мансурович фишори аз қаъри дил ба гулӯяш омадаро фурӯ менишонду худро хурсанд вонамуд карда, мегуфт: «Раҳмат, ки омадед, раҳмат, ошно». Аммо оби чашмонашро дошта наметавонист. Чанд нафар ба тавре меҳрубонияшонро нишон доданӣ шуда, ба рӯяш зеҳн монда, пурсиданд:

–Раис-бобо, чашматон дард мекунад?

–Ду рӯз шуд об меравад. Духтур мегӯяд, ки аллергия дорӣ. – Раис-бобо нигоҳашро мегурезонд.

Мошини сабукраве омада, дуртар истод. Ҳанӯз Мансуров онҳоро нашинохта, Озар, ки дар паҳлуяш буд, гуфт:

–Меҳмонҳои Қӯрғонтеппа - котиби горком ва боз чанд шиноси дигаратон.

Мансуров аз давраи дар комсомол кор карданаш бо онҳо шинос буд. Рафта пешвозашон гирифт, ҳатто шӯхӣ кард: «Дер омадед, фикр кардам, мабодо раҳгум зада бошед».

Ҳамроҳи меҳмонҳо то хонаи Абдусамади ҳамсоя рафт. Дар баргашт чашмаш ба чанд тарбузу харбуза, қуттиҳои ангуру анор, ки дар гӯшаи ҳавлияш намоён буданд, афтод. Ҳамаи онро барои меҳмонҳояш оварда буд. Ду нафар аз сарипоиҳоро фармуд, ки онҳоро ба қӯшхонаҳо тақсим кунанд.

Лаҳзае гузашту меҳмонон аз Ҳисор ва Кӯлобу Балҷувон расиданд. Ҷовид Мансурович дигар ба суханони Алишер, ки «боз каме тоқат кунем» мегуфт, эътибор надода, фармуд, ки бузкаширо шурӯъ кунанд. Алишери зирак парешонии раисро пай бурда, ёдрас кард: «Солим аз хотиратон набарояд!»

–Хуб кардед, ки ба хотирам расондед, – гуфт Мансуров, – Алишер–ака, мана ҳушам нест. Шумо эътибор диҳед… Барои солим ду гилему чанд рӯймол тайёр карда будам. Худатон рафта, бароред.

Бузкашҳо ба майдон ҷамъ омаданд. Мансуров аспсавор наздашон истода огоҳ кард: “Меҳмонҳо, зинҳор баҳри кори беарзише ё сухане баҳс ё кашмакаш накунед. Бозиро бо зебои бо ҷавонмардӣ баргузор кунед. Сипас ба баландӣ, назди пилаҷо ки он ҷо меҳмононро ҷой кардаанд, баромад. Сӯзишу буғзи дилаш меафзуду меафзуд. Овози нолаи дилашро бармало мешунид. Чеҳраи ҷигарбандаш аз пеши чашмаш дур намешуд. Ёдаш омад: бегоҳиҳо, ки аз кор меомад, Барно ба пешвозаш давида, хабари корҳои хонаро мерасонд. «Додоҷонатон бо Ҳабиб ҷанг кард. Додоҷонатон конфетҳои лаълиро дуздид!” Баъзан рӯзномааш дар дасташ меомад: «Бубинед, имрӯз чанд «5» гирифтам!». Дигар ҳеч гоҳ ӯро намебинам! Ҳеҷ гоҳ овози ширинашро намешунавам…

Овози ҳаёҳӯй баланд шуд: «Самолёт! Самолёт!», чанд нафар овоз доданд. «Раис-бобо, аспи шумо!». Аспи майгуни колхозро, ки раис савор шуда мегардад, аз ҷиҳати даванд буданаш «Самолёт» ном мондаанд. Ҳоло ҳамон, гарданашро ёзонда, пеш–пеши гала метохт. Нигоҳи раис ҳам ҷониби галаи аспон, вале пеши чашмашро туман пӯшонда буд. Лаҳзае пас дигар тоқати нишастан накарду хеста аз давра баромад. Мехост танҳо бошад. Аз худаш пурсад: «Чаро чунин фоҷиаи гӯшношунид ба сараш омад? Охир, ин гапу кори андак не… Баъдҳо ҳам мардум хоҳанд гуфт: «Раисе буд овозадор, ордендор: дар рӯзи тӯяш…». Ин реш то рӯзи маргаш дар дили ӯ хуншор хоҳад монд.

Ногоҳ дар рӯбарӯяш Алишерро дид. Ӯ, раисро ба оғӯш кашида, чашмон пуроб гуфт:

–Ҷовид–ака, раҳмат ба шумо… офарин ба ҷонатон, ки мусибатро пинҳон доштед. Чӣ илоҷ? Чунин рӯз дар қисмат будааст. Навакак Суннат ин хабарро расонд.

–Шумо ба корҳо назорат кунед. Ман на ҳуш дораму на гӯш…

- Сахт аст, ҷонкоҳ аст ин рӯз. Лекин... гоҳ-гоҳ назди меҳмонҳо рафта, худатонро нишон диҳед. Худо сабру қувват диҳад.

Баъдтар, ҳангоме ки ҳамроҳ хона омаданд, аз дур навҳаи Гулнисоро шуниданд: «Ба тӯй овора шуда наздат нарафтам, Барно! Рӯйи гармата надидам, Барно! Меҳмон гуфта, намонданд, Барно! Меҳмони равандаам ту будаиву надонистам, Барно!..” Дар он навҳа ҳам андӯҳи бепоён буду ҳам хашм, ҳам гила буду ҳам сарзаниш...

Ҷовид беҳушона дар ҷояш истод. Касе аз китфаш дошта, ёрӣ кард ва ҳамроҳ ба ҳавлӣ даромаданд. Он ҷо хешу табор, марду зан ҷамъ омадаанд. Хонача пури занон буд.

Кадоме ҷомаи сиёҳ овард, ки пӯшад. То ҳол соҳибтӯй буд, акнун бояд азодор буданаш маълум шавад.

Чанд нафар аз дарвоза даромаданд. Домулло Насим, ки дар гузари ӯротеппагиҳо мешинад, назди Мансуров омад, бо тараҳҳум салом карду дасташро сар надода, гуфт:

–Раис-бобо, умри ҷигарбандатон то ҳамин рӯз будааст. Худованд бандаи дӯстдорашро дар рӯзи шодияш месанҷад, дар рӯзи шодияш теғ зада, дар роҳи ҳақ устувор буданашро имтиҳон мекунад. Мо ба ғайр аз шукр дигар чора надорем... Бо иҷозати шумо тараддуди ҷанозаро дидан лозим аст.

Чун овозаи мусибат даҳон ба даҳон ба тамоми мардуми участка расида буд, ба қӯшхонаҳо хабар рафт, ки меҳмонҳоро ба ҷаноза хабар диҳанд. Дере нагузашта саҳни беруни дарвоза ва атрофро одам зер кард. Раис-бобо дар байни солорҳои участка ва ҳамкорон рост истодааст, дар танаш ҷомаи сиёҳ, сараш хам, чеҳраи сурхинааш бештар сурх менамояд. Одамон гурӯҳ–гурӯҳ омада, ба ӯ таъзия баён мекунанд. Баъзе хомӯш сар меҷунбонад, баъзе «Раис-бобо, тақдир чунин будааст» гуфта, гузашта дар қатори дигарон намози ҷанозаро интизор мешавад. Ҳайдар Қосимову Боқӣ Раҳимзода ду даст дар рӯйи сина, нигоҳашон пур аз тараҳҳуму меҳрубонӣ, сухан накарда дуртар рафта истоданд. Одами бофаросат дарк мекунад, ки дар чунин лаҳза хомӯш будан авлотар аст.

Нигоҳи ҳама ҷониби Раис-бобост: «Ку чӣ ҳол дорад? Ин шодӣ ва андӯҳи бузургро, ки бо ҳам печида ба ҷонаш задаанд, чӣ гуна таҳаммул мекарда бошад?». Баъзеҳо ҷониби шахсони ҳампаҳлӯяшон чизе мегӯянд. Баъзеҳо ногумон ба гиребонашон даст мебаранд. Зоҳиран, аз Худованд мағфират металабанд: «Парвардгоро, душманро ҳам чунин рӯз нишон надеҳ!». Раис-бобо, ҳарчанд сараш хам аст, ҳамаро мебинад. Мебинад, ки нигоҳи бисёриҳо дилсӯзона не, кунҷковона аст. Баъзеҳо нигоҳи шахси тамошогарро доранд.

Раис-бобо пагоҳӣ костуми аз Маскав овардаашро бо ҳавас пӯшида, меҳмонони ба тӯйи писараш омадаро бо хушнудӣ хайрамақдам мегуфт. Ҳоло, ҷомаи мотам дар тан, ҳамон меҳмонҳоро дар ҷанозаи духтараш пешвоз мегирифт.

Кормандони райком ва меҳмонони аз Сталинобод омада дар гӯшае рост истодаанд. Онҳо на истоданашонро медонанду на рафтанашонро. Мансуров ҳолати онҳоро пай бурд. Ба нияте, ки ҷавобашон медиҳад, наздашон рафту гуфт: “Дӯстон, раҳмат, ки овора шуда омадед!” Вале забонаш нагашт гӯяд, ки акнун... хуш омадед. Мушкилашро раиси исполком Собит Ҳамроевич осон кард:

–Ҷовид Мансурович, ман меҳмонҳоро хона мебарам, шумо корҳоятонро бинед.

Лекин меҳмонҳо розӣ нашуданд, “меистем” гуфтанд.

Ин лаҳза мошини «Волга»–е дуртар истоду аз он меҳмонони аз Сталинобод омада фуромаданд. Ду марду ду зан. Онҳо, ки ба ҳавас ба тӯй омада буданд, дар тӯйхона мардуми хомӯшу парешонавзоъро дида, ҳайратзада монданд. Кадоме аз худиҳо, рафта, воқеаро гуфт. Онҳо намедонистанд, пеш оянд ё пас гарданд.

Мансуров ба пешвозашон рафт, меҳмонон низ ба истиқболаш шитофтанд. Пеш–пеш вазири маориф Абдураҳмон Анварӣ, дигарӣ - корманди ҳукумат. Анварӣ, дастони Мансуровро байни дастонаш дошта, гуфт: «Худро ба даст гиред, додари азиз!”

Занҳо бо таҳлукаю дилсӯзӣ ба Мансуров менигаристанду чӣ гуфтананашонро намедонистанд.

Мансуров парешон мегуфт:

–Аз насиб ҷойи гурез нест. Ташаккур... Ҷой тайёр, даромада, як пиёла чой гиред... Саргардон шуда, аз роҳи дур омадаед...

–Нону намаки шуморо бисёр хӯрдаем, додар... – дар ҳолати ногувор гуфт Анварӣ. – Шумо аз паси кор шавед.

Дере нагузашта тобутро бароварда, дар саҳн гузоштанд. Домулло ба пеши саф баромад ва ба Ҷовид Мансурович ишора кард, ки наздиктар биёяд. Сипас суханҳои маъмул, аз қабили «Ҳар шахс чашандаи марг аст. Марги ин ҷаҳон поёни зиндагӣ нест, он сароғози ҳаёти дигар аст. Худованд бандаашро мавриди имтиҳон қарор медиҳад...»–ро гуфту намозро шурӯъ кард.

Ҷовид Мансурович ба нияти хондани ҷаноза вузӯ карда буд. Ва, вақте ки парторг Озар Ҳаким «дуртар меистем» гуфта, ба ақибтари издиҳом кашиданиаш шуд, ноаён дасташро раҳо карду рафта ба саф пайваст.

***

Зимистони соли 1961 ҳаво хушк омад. Аммо осмони адолатпеша оби дареғдоштаашро баҳорон барзиёд карда баргардонд. Рӯздармиён борон мешуд. Дар андак вақт кӯчаҳо ба рӯдҳои пуроб табдил меёфтанд.

Ҳамон рӯзҳо чунин овозаҳо паҳн шуд: «Бисёр колхозҳои ҷумҳурӣ дар пахтасупорӣ изофанависӣ карда будаанд ва барои санҷидани вазъият аз Масков комиссияи калоне, ки дар байнашон олимони кимиё, муҳандисони илми ҳисобу ҳандаса ки ҳама донои роз будаанд омада, корро аз вилояти Ленинобод шурӯъ кардааст».

Ҷовид Мансуров овозаҳоро шунидаву гузаштаро пеши назар оварда, меандешид, ки албатта, дар корҳояшон камбуд ҳаст. Дар ҳамин соли гузашта бо фармони Капустин қашқаву кӯракро чида, баргу чарги ниҳолро ҳам хишовида, ба ҳисоби пахта супорида буданд. Аммо дар ниҳояти кор он пахтаи ҷамъовардаро дар хирманҳо шамол дода, хушк мекунанд, пас ба завод бурда месупоранд. Он ҷо тоза мекунанд, боз хушк мекунанд, дар ҳамаи ин гирумонҳо вазни пахта кам мешавад. Аммо вазни он кипҳои саҳни заводҳоро, ки аз дур ба мисли бинои чандошёна намудоранд, комиссия чӣ гуна муайян мекунад? Ба ин саволҳояш ҷавоб намеёфт. Боз фикрҳои содалавҳонае ҳам ба сараш меомаданд: «Понздаҳ сол шуд, ки раис ҳастам. То раис шудани ман колхоз бо азобҳо ҳафтод тонна пахта месупурд, ҳоло ҳаждаҳ ҳазор тонна месупорад. Чунин пешравӣ ба осонӣ ба даст намеояд. Орден доданд, чӣ қадар медалу ифтихорномаҳо… Агар каму беш камбуд бошад ҳам, ин корҳоро ба назар гирифта, шояд рӯйихотир кунанд. Охир, куҷо кор ҳаст, камбуд ҳаст”. Боз фикр мекард, ки ба котиби аввали ҷумҳурӣ Ӯлҷабоев муносибати хуб дорад. Баъзе шиносҳо мегуфтанд, ки дар давраҳояшон ӯро «академики пахта» ном мебурдааст. Бояд тарафдорияш кунад…

Миёнаҳои баҳор буд, ки аз Сека ба номи Мансуров телеграммаи таъҷилӣ омад: «Ба пленуми ғайринавбатӣ, ки рӯзи даҳуми апрел, соати даҳ дар бинои Сека баргузор мегардад, ҳозир шавед».

Мансуров як рӯз пеш ба Сталинобод омад. Шаҳр аз овозаву ҳангомаи кори комиссия меҷӯшид. Ҳолдонҳо дар суҳбатҳояшон мегуфтанд, ки ҳамаи роҳбарони ҷумҳуриро аз кор мегиранд.

Бештари аъзои пленумро дар меҳмонхонаи «Вахш» ҷой карданд. Ҷовид Мансурович бегоҳии рӯз аз ҳуҷрааш баромада, як гурӯҳ шиносҳоро дид, ки дар фойе нишаста суҳбат доранд. Чун ҳаво ҳанӯз сарду серун буд, аксари нишастаҳо палтоҳои он солҳо мӯдро, ки гиребонаш пашми барра дошт, ба бар доштанд. Ду нафар зан, яке миёнасоли фарбеҳ, дигаре ҷавонтари гирдачеҳра, ҳар ду рӯймоли гули сурх ба сар, назди тиреза нишастаанд.

Ҷамъомад Турсун Ӯлҷабоевро ғайбат мекард.

–Ҳамаи ин аз худдонамии Ӯлҷабоев!

– Ин балоро пас аз он ба сарамон оварданд, ки ӯ Ковалро ба котибии дуюм қабул накард.

–Аллакай раиси вилояти Ленинобод, котиби якуми райони Ашт ва боз кадом раисашонро ба маҳкама кашидаанд.

–Аслан гиред, баъди он гуфтаи Хрушов - «ба Америка расидаву аз он пеш мегузарем» изофанависӣ дар ҳама ҷумҳуриҳо авҷ гирифт. Мегӯянд, ки дар худи Россия ҳам изофанависӣ кам нест.

Вазири саноати химия, марди қоматбаланду рӯйдарози мӯйи мошубиринҷаш ба ақиб шоназада - Сафар Гурезович бетавофут ҷониби давра нигоҳ карда гуфт:

-Улджабоева снимут с работы. Никаких бед не произойдет![5]

Боғурур сухан кардани вазир ба Мансуров маъқул нашуд, наздиктар омаду гуфт.

-А может и будет беда![6]

-Я так не считаю.[7]

-Значит, что-то случилось с вашими понятиями.

-Слушайте, кто такой Улджабоев, что не выполняет поручении Москвы? – тунд шуд вазир. - Это уму не постижима! После такого инцидента если только и снимают с работы, считайте, что не беда![8]

-Улджабоев отвественен за республику, если что-то не выполнил, значить на то имеет веские причины.[9]

-Товарищ Мансуров, вы должны знать: за всё отвественна Москва. Мы с вами и Улджабоев также - работники Москвы. Как говорят, мы пешки на шахматной доске, кого куда гонять, им виднее.[10]

-Что, вы так и работаете - без понятий?[11]

-У вас нет права спрашивать с меня!

-Я-депутат имею полное право спрашивать с Вас![12]

-Между прочем, за такие слова в 37 году отправляли в не так далёкие края![13]

-Да, тогда из-за сплетников и негодяев отправляли туда многих![14]

Гурезов бо оҳанги нармтар гуфт:

- В 37 году я был мальчишкой.[15]

Эҳсон Юсуфов ба маънои «ором шав!» дасташро ба китфи Мансуров ниҳод.

Марди лоғарандоми дар гӯша нишаста рӯйи ҳам сурфа карду гуфт:

-Пленум ба кор шурӯъ кунад, ҳама гапу кор маълум мешавад.

Мансуров чизе гуфтанӣ шуд, ки зани фарбеҳи назди тиреза ба суҳбат пайваст:

–Ӯлҷабоев баланд рафтанд-куя. Соли гузашта як гурӯҳ ба Москва, ба конференсия рафтем. Касе аз атрофиёни Ӯлҷабоев нақл кард, ки дар як сафари калонҳои Москва Ӯлҷабоев ҳамроҳашон будааст, Хрушов гӯё аз ӯ пурсида бошад: “Одаме доред, ки ба кишвари Того сафир фиристем?» Ӯлҷабоев мегӯяд: «Ҳаст, Ҷаббор Расулови мо – африқоии таппа-тайёр! Зеби сафирии ҳамон тарафҳо дорад!» Расуловро аз раисии Совети вазирон гирифта, ба он мамлакати бисёр дуру гарм мефиристанд. Гардиши фалакро бинед, ки Расуловро баргардонда, ба ҷойи худаш овард!

–Роющий яму сам в него и упадёт,[16] – Гурезов ин суханро гуфту аз ҷо хест, дигарҳо низ ба по шуданд.

Ҷаласаро аз 10-ум ба 11-ум гузаронданд. Сабаб - самолёте, ки сафири СССР дар Того Расулов мепаридааст, таъхир кардааст.

Ҳолати таҳлукабарангези кормандони Сека аъзои ҷаласаро низ ба ваҳм андохт. Онҳо бо садои пасту ишора бо ҳам салом мекарданд.

Ҷовид Мансурович, ба атроф чашм давонда, котиби райком Иван Буровро дид, ки ошуфтаҳол ба гӯшае рафта, папиросашро равшан кард. Ӯ ҳам, аз ҷайб папирос гирифта, назди ӯ рафт.

–Корҳо, «хӯрҷин», – гуфт Буров, папироси Мансуровро ҳам рӯшан карда.

– Рост аст, ки Улҷабоевро аз кор мегиранд?

–Ҳар се роҳбарро аз кор мегиранд, - Буров, рӯйи ҳам чанд дуд гирифта, гуфт: - Се моҳ пеш мудири шуъбаи ташкилии Сека КПСС Шашкин ҳамроҳи нозири калон Иван Ковал ба ин ҷо омада будаанд. Шашкин гӯё гуфтааст, ки бо Сека маслиҳат шудааст, Иван Ковалро котиби дуюм қабул кунед. Ӯлҷабоев, ки бо доираҳои Кремл шинухез доштааст, медонистааст, ки дар он ҷо «пешхидмати тарабхонаро ба Кремл овардаанд» гуфта, Ковалро масхара мекардаанд. Аз ин рӯ, мегӯяд: «Мо Ковалро бад намегӯем, аммо таваҷҷуҳ ҳам надорем. Агар хоҳед, котиби дуюми вилояти Ленинобод таъйинаш мекунем.”

Намояндаҳо розӣ нашуда мераванд ва ҳамоно дар Кремл мазоҳи нав паҳн мешавад, ки «Дар Тоҷикистон, “ба мо пешхидмат даркор нест!” гуфта, Ковалро қабул накардаанд!”

Пеш аз рафтанашон намояндаҳо ба ҷосусҳои инҷоияшон мефармоянд, ки “Аз болои Ӯлҷабоев навишта фиристед!” Фрол Козлов - котиби дуюми Сека ва Ковал туҳматномаҳоро ба Хрушов дода, мегӯянд: “Инак, сабаби Ковалро напазируфтани Ӯлҷабоев - он ҷо ҳама ба ботлоқи порахӯрию изофанависӣ ғӯтидаанд, намехоҳанд, ки айбу гуноҳашон фош шавад.” Хулоса, комиссия созмон дода, бо сардории Ковал ба ин тараф равон мекунанд. Ковал ба аъзои комиссия, ки аз сад нафар зиёд будаанд, мегӯяд: “Ба шумо ҳама салоҳият дода шудааст. Чӣ қадар, ки лозим шавад, ин ҷо меистем. Набояд ягон колхоз ё заводи пахта тафтиш нашуда монад!».

Комиссия корашро аз шаҳру ноҳияҳои вилояти Ленинобод шурӯъ кард. Корхонаҳоро тагурӯ карда, хуб камию кӯтоҳӣ ёфтанд ва, Ӯлҷабоевро ба Маскав даъват карда, ҷаласаи котиботро баргузор намуданд. Дар он ҷаласа Ӯлҷабоев мегӯяд: «Рафиқон, албатта, дар ҷое ки кор ҳаст, камбуд ҳам ҳаст. Лекин аз чӣ сабаб комиссия хулосаашро аз мо пинҳон доштааст? Дар он дурӯғу туҳмат зиёд аст. Гӯё ман директори заводи пахта Гуловро задаам. Аз Худо битарс, Гулов! Охир, туро ҳамин рӯз аз наздик дидам!”

Котиби Сека Суслов, дағалона сухани Ӯлҷабоевро бурида, мегӯяд: “Ҳеч туҳмат нест! Дар ин ҷузъгир қабоҳатҳои содиркардаатон бо далелҳо ва рӯзу соаташон ҳаст! Чашми ҳамабини партия тамоми амалҳои дар шаҳру деҳаҳоятон рӯйдодаро мебинад! Мебинад, ки шумо худро «амир»–и нав сохта, кори хостаатонро мекардаед! Партия, Кумитаи Марказӣ боваратон кард, аммо шумо ҷумҳуриро ба маркази дурӯғу фанду фиребу дигар номаъқулиҳо табдил додед!» Ӯлҷабоев сухан карданӣ мешавад, ки аз чор тараф ба сараш хеста, суханашро мебуранд.

- Мегуфтанд, ки Ӯлҷабоев бо Хрушов муносибати хуб дорад, наздаш намеравад, ки асли масъаларо фаҳмонад? – самимӣ ҳайрон шуд Мансуров.

- Содаӣ, Ҷовид, сода! –Буров лабханд кард.–Дар ҳамон ҷаласа Ӯлҷабоевро бештар кормандони Секаи худамон сиёҳ мекунанд. Якеш - ҳамон Капустине, ки боронии Ӯлҷабоевро бо эҳтиёт бардошта, аз пасаш мегашт... Раиси Президиуми Шӯрои Олӣ - Мирзо Раҳматов ҳам носазои зиёд мегӯяд. Котиби Сека - Низорамоҳ Зарифова, тоқат накарда, суханашро мебурад: “Раҳматов, мегӯӣ, ки медонистам, Ӯлҷабоев бо ҳамкорон дағалӣ мекард, ба изофанависӣ роҳ медод, якрав асту фалону бисмадон, пас чаро боре изҳор накардӣ? Магар ту набудӣ, ки мудом мехостӣ пешдастӣ карда, ба Маскав хабари хуш бирасонӣ!”

- Аҳсан ба Зарифова, аҳсан! – боз ҳам самимӣ ба шавқ омад Мансуров.

Садои марғуладори «Рафиқон, ба толор дароед!» суҳбати онҳоро қатъ кард.

Ҷовид дар қаторҳои ақибтар нишастанӣ шуд, ки Буров “ҳамроҳ менишинем» гуфта, ба қатори пештар раҳнамоияш кард.

Баъди чанде мудирони шуъбаҳои Сека ва Шӯрои вазирон даромада, дар қатори пеш ҷой гирифтанд. Ҳама олуфта, мӯйи сар шоназада, қадаммониашон бовиқор… Ӯлҷабоев ҳам дар он қатор буд. Зоҳиран, фармудандаш, ки дар толор нишинад. Ба хотири Ҷовид соле омад, ки ниҳоли пахтаашонро жола зада буд. Ӯлҷабоев, мувофиқи ваъдааш, аввали тирамоҳ омаду дар ҷӯякҳои пахтаи шукуфта қадам зада, «шумо аз уҳдадорӣ ҳам зиёд пахта дода метавонед» - гуфт. Ҷовид ҷавоб дод: «Турсун Ӯлҷабоевич, мо азм дорем, ки баробари ду уҳдадорӣ пахта диҳем.” Ин сухан сарвари ҷумҳуриро ба ваҷд овард. Ӯ соати дасташро кушода, ба Ҷовид дароз карду гуфт: «Ин мукофоти аввал, сипоси маро ба колхозчиён расонед». Он вақт ӯ чӣ гуна шуҳратёр буд! Дар тамоми маҳфилҳои ҷумҳуриҳои шӯравӣ ба ин ҷавони чеҳрагарм ба ҳавас менигаристанд…

Мирзо Раҳматов ҳам, гирифтаавзо, даромада, дар гӯшае нишаст.

Буров пичирос зад:

–Ӯро ҳам ба президиум роҳ надоданд. Маълум, ки аз кор мегирандаш... Ба умеди ҷои Улҷабоев буд, лекин, ба фикрам, насибаш намекунад.

Аъзои президиуми маҷлис дер мекарданд. Дар толор нишастаҳо ҳоло ҳам байни худ озод гуфтугӯ доштанд. Бисёриҳо аз котиб шудани Ҷаббор Расулов қаноатмандӣ изҳор мекарданд: «Марди пухта, сафири СССР будан кори ҳар кас не!»

Капустин аз қатори пеш хеста, айнакашро аз чашм гирифту нишастаҳоро ҳушдор дод:

–Рафиқон, дар маҷлисгоҳи президиум нишастаед, баланд сухан накунед. Ин ҷо меҳмонҳо ҳастанд.

Ҷовид ба чеҳраи зард ва бехуни ӯ нигариста, фикр кард, ки аз паси Ӯлҷабоев чоплусӣ карда мегашт, акнун ҳамин бешарафиашро бо Расулов хоҳад кард. Ин тоифа бо чунин феълашон мудом дар сари мансабанд, зиндагияшон серу пур, раҳи фарзандҳояшон ҳам кушода. Аз ҷав ҷав мерӯяд - фарзандонашон ҳам мисли худашон чоплус хоҳанд шуд. Мансабашон медиҳанд, лекин роҳи маҳбубият барояшон куллан баста аст.

Меҳмонҳо ва боз чанд нафар намояндаи Маскав вориди маҷлисгоҳ шуда, дар президиум ҷой гирифтанд. Расулов ҳам дар он қатор буд. Ҷовид ба ӯ зеҳн монда, аз дилаш гузашт, ки каме бошад ҳам, дар ҳақиқат, ба африқоиҳо монандӣ дорад. Дар паҳлуи Расулов Ковал нишастааст: як марди бенури рӯйдароз, чашмонаш гурбамонанди фурӯрафта.

Ҷовид ҷониби Ӯлҷабоев нигарист. Чӣ қадар мушкил бошад дар муқобил, дар мақоми сарварӣ дидани шахсе, ки чанде пеш ба паҳлӯяш роҳаш надода буд!

Лаҳзае ба хомӯшӣ гузашт. Чунин менамуд, ки дар президиум нишастаҳо аз чӣ шурӯъ карданашонро намедонанд. Сипас Зарифова аз ҷой хеста, бо андоми гирифта рӯзномаи маҷлисро хонд: «Амали душманона ва зиддидавлатии роҳбарони Секаи Тоҷикистон».

Аз гӯшаи маҷлисгоҳ кадоме садо дод: «Э–ҳа, душманона-а?!» Боз ҳам аз қатори пеш Капустин хеста, ба пас нигаристу нидо дод: «Рафиқон, хомӯширо риоя кунед!»

Зарифова қарори бюроро ҳам хонд.

- «Бюрои Секаи Тоҷикистон се нафар роҳбари ҷумҳурӣ – Турсун Ӯлҷабоев, Пётр Обносов ва Назаршоҳ Додхудоевро аз сафи ҳизби коммунист хориҷ кард».

Зарифова қарорро хонда, бо ҳамон абрӯи гиреҳзада ба ҷояш нишаст. Ҳолате дошт, ки гӯё бо тамоми вуҷудаш мегуфт: «Бубинед, ки ин бедодиро аз забони ӯ эълон мекунанд!»

Дар маҷлисгоҳ сукути вазнине ба вуқӯъ пайваст. Касе ёрои чизе пурсидан ё сухане гуфтан надошт. Аммо чунин хомӯшӣ Козловро ба илҳом овард. Аз ҷояш хест ва лаҷоми суханро ба даст гирифт. Бо оҳанге, ки дар он ҳам таҳдид, ҳам муросо, ҳам қатъият ҳис карда мешуд, гуфт:

–Хоҳиш мекунам, ҳама ба ҷонибдории қарори бюро овоз диҳед. Дар акси ҳол, мо маҷбур мешавем, ки съезди фавқулода даъват карда, ҳайати имрӯзаи пленумро пароканда намоем.

Лаҳзаи мусоид фаро расида буд, ки ӯ ҳам қасос бистонад. Охир, маъқулаш набуд, ки Ӯлҷабоев писанди Хрушов аст. Маъқулаш набуд, ки Хрушов ба сафарҳои хориҷӣ бештар Ӯлҷабоевро ҳамроҳ мегирад. Маъқулаш набуд, ки дар маҷлису маъракаҳо Ӯлҷабоев бебокона сухан мекунад. Сахт аламаш мекард, ки Козлов шахси дуюми кишвар асту Ӯлҷабоев наздаш намедарояд, мисле, ки писанд намекунаду ҳама корашро бо Хрушов ҳаллу фасл менамояд. Дар охир, баъд аз он ки Ковали ҳамшарияшро ба Тоҷикистон котиб равон карданду ин ҷо Ӯлҷабоев ӯро напазируфт, батамом девона шуд. Ин чӣ гап, ки як осиёии дирӯз аз тухм баромада фармудаи Кремли муқтадирро писанд намекардааст! Гӯши Маскав аз дигар ҷумҳуриҳо то ҳол чунин худдонамиро нашунида буд. Чунин буд, ки аз фарти кину ҳасад туҳмату бадномиҳои набудаву нашударо сохтаву бофта, ба Хрушов расонд: «Ӯлҷабоев чунон аз худ рафтааст, ки ҳатто фиристодаи шуморо напазируфта, баргардонд. Бо ин беодобияш моро шарманда кард. Ба замми ин корҳояш, дар Тоҷикистон ҳангома кардааст, ки фардо-пасфардо котиби Сека шуда, Кремлро соҳибӣ мекардааст!». Тир ба нишон расид – Хрушов аз Ӯлҷабоев сахт бадгумон шуд.

Ӯлҷабоев сархам менишаст. Дар бораи чӣ фикр мекарда бошад? Дар бораи он ки атрофиёнаш ҷосусҳои Маскав будаанду бехабар мондааст? Ё ин ки ҳамкорони маскавиро бародари калонӣ гуфта, бовар карданаш аз рӯйи содагиаш будааст? Онҳо чизе талаб мекарданд, не намегуфт, ба ҷуз ин ки Ковали хунукрӯро ба сифати котиби дуюм напазируфт. Охир, Обносов дар ҷумҳурӣ аз солҳои сиюм кор кардааст. Ба мо корро ӯ ёд дод. Худашро аз кори комсомолӣ то котиби аввали партия баровард... Чӣ хел ба ҷои ӯ дигареро мегирӣ?

…Ҳангоме ки кор ба овоздиҳӣ расид, Козлов коғазро наздиктари чашмаш бурду хонд:

- Кӣ тарафдор аст, ки Ӯлҷабоев Турсун аз сафи партия озод карда шавад?

Назари Ҷовид ба Улҷабоев афтод. Ӯ як хестанӣ шуду ҳамоно худро дошт, шояд дарк кард, ки дигар кор аз кор гузаштааст.

Мансуров ба атроф нигаристу дид, ки ҳама ба ин пешниҳод розианд. Баъзеҳо, намоишкорона дасташонро мисли хода дароз карда, гӯё нидо доранд: «Ана, ман! Мана дидед?!.»

Мансуров беихтиёр аз ҷояш хест:

–Ман сухан мегӯям!

Ҳама ҷониби ӯ мутаваҷҷеҳ шуданд. Аз ақиб овозе шунида шуд: “Ин ким?!”

Козлов дар даст коғаз ҷониби Ҷовид Мансурович хира шуд. Сипас бо вазъе, ки гӯё ҳайрон мондааст, пурсид:

–Шумо кӣ?

–Мансуров, раиси колхози Хрушов.

Козлов айнакашро аз чашм гирифта, ба одами паҳлуяш нигарист. Боз ҳам Капустин, пешдастӣ карда, бо истеҳзо гуфт:

–Ин кас - рафиқи Ӯлҷабоев.

–Фаҳмо, – гуфт Козлов бо ғазаб. – Рафиқонаш ҳам аз худаш камтар гунаҳгор нестанд. Мефармоем, ки прокурор дар навбати аввал кори ҳаминҳоро бисанҷад. Шинед, рафиқ раис!

–Рафиқӣ ин ҷо чӣ дахл дорад? – Мансуров саросема суханашро идома дод: – Ман аз таҷрибаи худам гуфтанӣ, ки дар колхози мо агар як порча замин камоб мемонд ё пахта шукуфт, ҳамон лаҳза Улҷабоев пайдо шуда, дастгириамон мекард. Боз ман гуфтанӣ, ки…

–Ин ҷо колхоз не, ки ҳар чизе ба даҳонатон ояд, гуфтан гиред, – Козлов ришханд кард. – Шинед!

–Шумо сухани маро то охир гӯш кунед, –гуфт Мансуров.

Аз пасу пеш садо баланд шуд:

–Ҷовид Мансурович, шинед, фоида надорад!

–Шинед, худатонро дар бало намонед!

–Вот умник! Против партии идёт, - ин овози вазир Гурезов буд. - Вот человек какой! Вы же знаете: вопрос уже решен!

-Для вас решен, для меня нет! - гуфт Мансуров ва пас ба аҳли толор муроҷиат намуд: – Ин чӣ гап? Шабу рӯз кор мекунем, плон медиҳем, лекин гапзанӣ намемонанд!

Буров, аз дасти Мансуров дошта, пичиррос зад: «Ҷовид, беақлӣ накун, шин».

Ҷовид Мансурович гапашро гум карда, ноилоҷ ба ҷояш нишаст.

Ин дам аз гӯшае як зани қоматбаланди гандумгун, ки рӯймолаш гулҳои сабз дошт, садо баланд кард:

–Фрол Романович, дар он изофанависие, ки мегӯед, фақат як Улҷабоев гунаҳгор нест! Ҳамаи ин ҷо нишастаҳо гунаҳгоранд! Гунаҳгори калон – ана ҳамон Капустин! Колхоз ба колхоз гашта, “план деҳ, уҳдадорӣ деҳ” гуфта, мардума рӯз намедод!

–Фрол Романович, ин кас Тошматова, коммунисти ҷавон, - луқма партофт Капустин. - Камбуди мо, ки бо ин кас кор накардем, дар оянда кор мекунем.

Козлов айнакашро аз чашмаш гирифта, болои миз ниҳоду бо хашм гуфт:

–Ин Секаи шумо пур аз хому хатала будааст!

Ҳангоме ки ӯ қарори пленумро бори дуюм хонд ва илова кард: «Кӣ зид, даст бардорад», Мансуров даст бардошт ва ҳамзамон нигоҳаш ба президиум бархӯрд: он ҷо нишастаҳо баъзе бо ғазаб, баъзе бо ришханд сӯяш менигаристанд.

-Ду нафар зид, – Козлов заҳрханда кард,- Як нафар бетараф будааст - ва ҳамоно коғази наздашро дуртар тела дода, омирона гуфт:

–Рафиқ Ӯлҷабоев, билети партиявиро супоред!

Ӯлҷабоев ҳатто фикр намекард, ки аз партия хориҷаш мекунанд. Охир, ин поёни ҳама умеду орзуҳост. Зору афгор гуфт:

- Ақаллан дар партия монед…

Ва ҳамоно дарк кард: ин маъракаест, ки ӯро тамошо доранд. Аз гуфтааш пушаймон шуду бо қадамҳои вазнин сӯи прездиум рафт. Дар ҳоле, ки аз шиддати эҳсос суп–сурх шуда буд, ба ҷайбаш даст бурд, сипас саросема ҷайби дигарашро кофта, билетро бароварду ба дасти дарозкардаи Козлов надода, ба болои миз ниҳод ва, пас гашта, ба сари баланд аз маҷлисгоҳ, аз ҳалқаи ҳамкорони собиқ баромада рафт.

Ҳангоме ки навбати аз ҳизб хориҷ кардани Пётр Обносов омад, боз ҳамон зани қоматбаланд хест ва гуфт:

–Рафиқ Козлов, ин марди рус ба диёри мо хидматҳо кардааст. Халқи мо ин одамро, барои он ки забони тоҷикиро ёд гирифтааст ва аз хулқу хӯи мардуми мо хуб огоҳ аст, бародарвор дӯст медорад. Мо, тоҷикон, ифтихор мекунем, ки чунин марди баодобу некдил ба мо роҳбар аст. Мо дидем, ки…

Козлов, сухани занро дағалона бурида, гуфт:

–Рафиқа Тошматова, дар ҷиноят ва хиёнати дар Тоҷикистон рӯйдода маҳз вай гунаҳгор аст, ки хатоҳоро мепӯшонд. Маҳз хатои ӯ буд, ки чунин касони нолоиқ ба роҳбарии халқи тоҷик...

Обносов сухани Козловро то охир гӯш накард. Тунду нописандона рафта билеташро болои миз монду тез-тез қадам зада, аз толор баромад. Бо ин амалаш гӯё гуфт: «Пӯш даҳонатро, хабис! Халқи тоҷикро чӣ медонӣ ту?!»

Назаршо Додхудоев дарёфта буд, ки дар ин лаҳза аз Козлов ва ҳампешаҳо умеди илтифот доштан об дар ғирбол гирифтан аст. Ӯ коре кард, ки ҳамаро дар ҳайрат гузошт. Пеш аз он ки Козлов номашро бигирад, бархесту раҳораҳ билеташро аз ҷайбаш бароварда, рӯ ба рӯйи ҳамкорон истод ва писхандомез гуфт:

–Дар ҷаласае, ки чанд вақт пеш дар Маскав кардем, Раҳматов Мирзо гуфт: «Додхудоев ҳам аз шайкаи Ӯлҷабоев аст». Вай, албатта, ноогоҳона бо ин суханаш қадру манзалати маро афзудааст. Ман ин ҷо дар шоҳидии шумо ва ҳам онҳое ки дар берунанд, бояд бигӯям: «Раҳматов, огоҳ бишав: ман шарафи бузург медонам, ки чанд муддат бо Турсун Ӯлҷабоев - ин шахси наҷиб, пурбаракату пурғайрат, шахсе, ки дилаш аз муҳаббати ватану халқаш ҷӯш мезанад, ҳамкор будам!»

Бо виқори зебанда билеташро ба гӯшаи миз ниҳод ва бо ҳамон виқор қадам зада, толорро тарк кард. Чунин ба назар мерасид, ки зудтар ба он ду нафари ҳамрозу ҳампарвозаш расидан мехоҳад...

Дар он ҷаласа Ҷаббор Расуловро узви Бюрои КМ ва котиби якуми ҳизби коммунисти Тоҷикистон интихоб карданд. Расулов, идомаи маҷлисро ба даст гирифта, гуфт:

–Бюро қарор мекунад, ки Ковал Иван Григоревич котиби дуюм интихоб карда шавад.

Пешниҳодро, ба ҷуз ду нафар, бо кафкӯбиҳо пазируфтанд

Ковал аз ҷо хеста, бо нишони сипос сар ҷунбонд. Дар рӯйи дароз чашмонаш медурахшиданд. Охир, бар ҳамаи онҳое, ки пазируфтан намехостандаш, ғалаба карда буд!

Мансуров дигар то поёни пленум бемайл нишаст. Эҳсоси кунду дилфишоре вуҷудашро пур карда буд. Меандешид, ки як толор одам, фаъолони айём дар муқобили ду нафар ақаллан сухани лозиме гуфтан натавонистем, чунки гурӯҳе фикри маҳаллашро дорад, гурӯҳе дар ботлоқи чоплусӣ ғӯтидааст. Ҳамин ду мараз пеши чашмамонро пӯшонда, намегузоранд дуртарро дида тавонем.

Ҳангоми аз маҷлисгоҳ баромадан ҳолати ғайриинтизореро мушоҳида кард. Раисони колхоз, онҳое, ки дар маҷлису маъракаҳо ҳамроҳ гуфтаву механдиданд, вазирону кормандони Сека, ки ҳар сол ду–се бор меҳмонаш мешуданд, «Раис-бобо, саховати шумо мисли офтоб аст» гуфта, таърифаш мекарданд, ҳоло, гӯё ӯ бемории гузаранда дошта бошад, мекӯшиданд худро аз ӯ дур бигиранд. Азбаски роҳбари бекоршударо ҷонибдорӣ кард, аз бало ҳазар гуфта, мегурезанд.

Вақте ки зинаҳоро мефуромад, Буров баробараш қадам зада, бо оҳанги ҳам дилбардорӣ ва ҳам накӯҳиш гуфт:

–Рафиқон ба калонҳо нишон доданианд, ки бо ту ҳамнишин нестанд. Намедонанд, ки баъдҳо туро бо таҳсин ёд хоҳанд карду лоф хоҳанд зад; охир, бо нафаре дар як толор буданд, ки бо худи Козлов гуфт: “Ту хато мекунӣ!» Ва боз илова кард: ояндаи коратро бин, ягон ҳуҷҷати шубҳанокатро намон.

Мансуров, гарм ба рӯи Буров нигариста, миннатдорона дасташро фишурд.

Баъди пленум ҳамаро ба ошхонаи бинои Сека, ки дар ошёнаи аввал буд, даъват карданд. Мансуров нарафт. Дарк кард, ки он ҷо худро танҳо ҳис мекунад. Ба паси бино, ки мошинаш он ҷо буд, роҳ гирифт ва ҳамоно сухани Козлов ба ёдаш омад: «Хоҳиш мекунам, ҳама ба ҷонибдории қарори бюро овоз диҳед. Дар акси ҳол, мо маҷбур мешавем, ки съезди фавқулода даъват карда, ҳайати имрӯзаи пленумро пароканда намоем». Тайёранд, ки барои як одамакашон пленумро пароканда кунанд, фаъолони як ҷумҳуриро ба зону шинонанд! Агар даҳ–дувоздаҳ нафар бо ҳамият мехесту мегуфт, ки не, бародарон, бародар, ки бошем, кор ин хел нашудааст! Лекин, не, касе нахест, касе даҳон накушод. Ҳама - дар фикри худ, ҳама - дар тарси нону ҷони хеш. Як ҷавонмарди ҳақиқии Ватанро қанот шуда натавонистем...

…Козлов пеш аз рафтанаш Ковалро насиҳат кард: «Дар гӯшат дор, ин ҷо сухани ту бояд корагар бошад. Он котиби якуми мондаамон касбаш агроном, бароят дастёри хуб аст. Аз ӯ иҷрои планҳо, бахусус, плани пахта талаб карда мешавад. Ҳар вақт масъалагузорӣ бикун, ки майдони кишти пахтаро зиёд кунад. Ҳамаашро ба ҳамин кор банд бидор. Ҳоло талабгори пахтаи мо бисёр. Ту масъалаи ташкилӣ, сиёсати партия, ҷобаҷогузории кадрҳо, фаъолияти органҳои ҳуқуқро ба дастат бигир. Дар ҳама шаҳру ноҳияҳо одамони худатро бимон. Оҳанро дар гармиаш бикӯб! Насабат Ковал-ку!..»

***

Ковал ба кори комиссия сахт назорат мекард, зуд–зуд маҷлиси ситод баргузор менамуд. Ӯ бояд ба Маскав нишон медод, ки изофанависӣ дар Тоҷикистон зиёд аст. Бояд аз фасоду порахӯрӣ қиссаҳо бофта, ба гӯши Кремл мерасонд. Дар он боло бояд аз корҳояш бигӯянд ва бифаҳманд, ки вай чӣ кас будааст.

Комиссия то ин вақт даҳҳо роҳбари ҳизб, директорони заводи пахтаю совхозҳо, масъулони нуқтаҳои қабули пахта, раисони колхозу бригадирҳоро, ки ҳар кадоме дар кораш усто шуда, ба қавли худашон, пахтаро аз гӯшаш кашида мебаровард, бо гуноҳи изофанависӣ ва порагирӣ аз сафи ҳизб ронда, ба зиндон андохта буд. Расму оинҳое чун намозу рӯза, ҷаноза, хатна ки баъди ҷанг чандон муҷиби зиддият набуданд, бо омадани Ковал батамом манъ карда шуданд. Дари масҷиду мазорҳоро, ки бархе аз рӯи хурофоту баъзе барои оромии рӯҳиашон ба ибодату зиёраташон мешитобиданд, бастанд. Дар давраи Обносов рус ё русизабоне, ки ба ин марзу бум ба кор меомад, кӯшиш мекард, забони халқи маҳаллиро ёд бигирад, ба таъриху фарҳангаш ошноӣ пайдо бикунад. Таҳҷоӣ низ барои ҳурмати меҳмон омӯхтани забони русиро ба худ қарз медонист Забони ҳамдигарро донистан чароғи донишу дӯстӣ меафрӯхт, пайванду дӯстӣ илқо мекард.

Ковал сухани чанде пеш дар конференсия гуфтаи Хрушов: «Агар ҳама корхонаҳо коргузориро ба забони русӣ ба роҳ монанд, зудтар ба коммунизм мерасем»–ро муъҷиза партия номида, фармуд, ки ин амр дар ҳамаи вазорату корхонаҳо ҳатман амалӣ карда шавад.

Баъди ин амал сардорони корхонаҳо, бахусус, дар корҳои идорӣ ба касоне таваҷҷуҳ мекарданд, ки рус бошанд ё коргузориро ба забони русӣ анҷом дода тавонанд. Дигар барои русу русизабон зарурати забони таҳҷоиро омӯхтан намонд. Аммо ин раванди номатлуб меҳру садоқати самимонаи мардуми таҳҷоро низ ба русу забонаш кост. Кӯшиши бо ҳам дӯст кардани миллатҳо, ки пешвоёни инқилоб ба роҳ монда буданд ва сахт назорат мекарданд, бо як сухани беақлонаи Хрушову тинати пуркинаи Ковал ба коми нестӣ рафт.

***

Дар Вахшонзамин мардум аз омадани комиссия ба ваҳм афтода буданд. Мегуфтанд, ки он фақат сухани Ковалро гӯш мекардаасту дигар калонҳои ҷумҳуриро наздик омадан намемондааст.

Ҷовид Мансурович ҳис мекард, ки он ҳавасу ҷазбае, ки пеш ба кораш дошт, ҳоло надорад. Чун солу моҳҳои гузашта ба сари замин рафта, ба ниҳоли пахта зеҳн монда, бо обмонҳо баҳс намекунад. Шипанги саҳроӣ лозим аст, чорво ҷойи зимистонгузаронӣ дорад ё не, ба фикраш намеомад. Баҳона карда ба маҷлису маъракаҳои район ҳам камтар мерафт. Ғуссаи ноаёне вуҷудашро пур карда буд.

Дере нагузашта овоза шуд, ки ду раисро ба зиндон андохтаанд. Яке аз онҳо раиси колхози ба номи Чернов Эҳсон Юсуфов буд. Мегуфтанд, ки онҳо ҳам изофанависӣ доштаанд ва ҳам пора мегирифтаанд, гӯё худашон қоил шудаанд. Чунин овозаҳо Ҷовид Мансуровичро ҳам ба тарс андохтанд ва ҳам ғазабашро оварданд. Аз он ҷиҳат тарсид, ки чун комиссия ангезаи айбёбӣ дорад, дар ҳар коре ҳатман хатову гуноҳ меёбад. Ғазабаш аз он сабаб ҷӯшид, ки ин давлат аз ҳамон рӯзи зуҳураш, яъне зиёда аз чил сол шудааст, ки мардумонашро дар ҷафову таҳлука нигоҳ медорад. Чунин ҳолат – яъне ба туҳмат зиндон кардани одамон мудом бояд бошад? Ҳатто худаш дар ҳамин чанд моҳ хавотир буд, ки мабодо “ба ҷанозаи духтарат иштирок кардӣ” гуфта, гунаҳгораш накунанд. Ё гирем, ҳамин Эҳсон Юсуфовро - чанд сол дар исполком кор кард, чор сол боз раис асту ҳанӯз ҳамон куртаи солҳои ҷанг дар танаш. Албатта, хонаашро тагурӯ кардед, дақиқ кардед, ки дар бонк пул надорад. Пас, дар куҷоянд он пораҳои гирифтааш? Изофанависӣ ҳам надорад. Аксари онҳое, ки имрӯзҳо ба маҳкама мекашанд, дар чунин ҳолатанд. Колхозҳоро, ки баъди ҷанг мисли ҳайвони бемору бӯйнок буданд, доруву дармону коршоям карданд, азоби ҷанга кашиданд, акнун дами хуш мезанем гуфтанд, ки боз чунин фитна, боз чунин зулму зӯроварӣ...

Дили Ҷовид Мансурович хабар дод, ки шаб аст ё рӯз, аз паси ӯ низ хоҳанд омад. Ӯ мешунид, ки колхозчиҳо байни ҳам мегуфтаанд: «Гап–гап аст, ки комиссия ба колхози мо ҳам меомадааст». Чӣ қадар бад аст, вақте номатро бо ғараз мегиранд! Зайнуллин, сардори бригадаи сохтмончиҳоро он баодобӣ, он чоплусии пешинааш нест. Оҳанги суханаш нописандона шудааст. Кадом рӯз Ҷовид фармуд, ки мактаби куҳнаи участкаашонро таъмир кунад. «Коргарамон кам” гуфта, баҳона карда гаштааст. Як ҳафта пеш дар кабинеташ бо директори мактаб-Бобохонов дар бораи таъмири синфҳо суҳбат доштанд, ки Ғанӣ – раиси назорати халқии колхоз бе пушт–пушт даромада, аз рӯи одаташ як чашмашро пӯшида, ба оҳанги мазаммат гуфт: «Рафиқ Мансуров (пеш дастҳо пеши бар Раис-бобо мегуфт), Алишер дар маркази район, ба комбинати ширу гӯшт ба кор даромадааст, заминашро гирифтан лозим!». Хашм дар рагҳои Ҷовид давид. Базӯр худро нигоҳ дошт, ки хеста як мушташ назанад. Бо ришханд сӯяш нигариста, гуфт: “Ба гадо рӯйи хуш додӣ, соҳибхона мешавад! Ба кор даромадани туро ҳанӯз ду сол нашудааст. Алишер яке аз онҳоест, ки колхозро сохт, номдор кард. Минбаъд нашунавам, ки номи ӯро шикаста бигирӣ!”

Директорро, ки гусел кард, назди тиреза истод ва ба ёдаш омад, ки ду сол пеш Озар ҳамроҳаш Ғаниро наздаш дароварда гуфт: “Аз район занг заданд, шумо набудед. Фармуданд, ки як кадр роҳӣ кардем, ба кор бигиред”. Ҷовид ин ҷавони гурбачашмро пештар, ҳангоме ки дар хирман ба муносибати иҷрои плон иди ҳосилот мекарданд, дида буд. Дар оҳанги сухани Озар исрорро ҳис карда, гуфт: “Район гуфта бошад, мегирем. Лекин аввал рафта мӯи сарашро кӯтоҳ карда биёяд. Ният дошт, ки баъд мепурсад “кӣ занг зад?”, лекин фаромӯш кард.

Ҷовид Мансурович, дар сараш чунин фикрҳо, аз кабинеташ ба саҳн баромад.

Ин лаҳза посбон омада, хабар дод, ки ду мошин дору овардааст.

–Бигӯ, ба хирман баранд, – гуфт Мансуров ва худаш низ пиёда аз пас равон шуд. Омад, ки коргарони гараж борро фуровардаанд. Мошинҳоро ҷавоб доду он ҷо гаштугузор мекард, ки Алишерро дид. Дар танаш ҷомаи зирабеқасаб, аз болои ҷома миёнашро бастааст. Ӯ аз ҷониби участка меомад. Ҷовид Мансурович ҳар вақте ки Алишерро бинад, бӯйи ошноияшро ҳис мекунад ва баҳри дилаш кушода мешавад. Ба пешвозаш қадам заду аз дур садо дод:

–Ҳеч аз колхоз дил канда наметавонед-дия! Агар баргардед, мо тӯй медиҳем.

Аз сару рӯйи Алишер арақ мешорид. Ӯ аз рӯйи одат думи папироси лабашро хоида–хоида ношод лабханд кард, дасти Ҷовидро дошта, ба рӯяш бо диққат нигариста, гуфт:

–«Дидӣ, ки нашуд, монаш, ки равад». Аз колхоз хеле шуд, ки дил кандам. Ҳоло шукр, зиндагиям хуб аст.

Дили Ҷовид Мансурович гувоҳӣ дод, ки Алишер наздаш хабареро расонданӣ омадааст. Лаби поинашро зери дандон дошта, интизор шуд.

Алишер арақи рӯяшро пок кардаю худро бепарво вонамуда, гуфт:

–Омадам, ки суҳбат кунем.

–Ман ҳам суҳбати шуморо меҷӯям.

Алишер аз китфи Ҷовид доштаву қадам зада, хабарро расонд.

–«Дар ин тӯфони ковалӣ тинҷ бошед» гуфта, наздатон шитофтам. Комиссия овоза кардааст, ки чанд нафари дар Сталинобод дастгир кардаашон гӯё занакбоз будаанд. Ба онҳо гӯё Ӯлҷабоев ҳамроҳ будааст. Гӯё фермаҳо ширро аввал ба ҷойи маъшуқабозии онҳо мебурдаанд. Онҳо бо он шир худро оббозӣ доронда, пас ба заводи шир бурда месупоридаанд… Эҳ, боз як дунё гапҳо, ки аз шуниданашон мӯйи сарат рост мехезад.

Ғуссаи амиқе дили Мансуровро фишурд. Ӯ ҳамчунон қадамзанон гуфт:

–Ман ҳам шунидам. - Лаҳзае хомӯш шуд ва пас илова кард:– Кадом солимақл ба ин ҳарзаҳо бовар мекунад?

–Ман ҳам бовар намекунам, – гуфт Алишер. -- Лекин ин мардуми омии мо «дар болоҳо мегӯянд» гуфта, ҳақиқат мепиндоранд, фосиқ будаанд, гуфта, наздикӣ намекунанд… Дарвоқеъ, ин пагоҳӣ нохост «шогирдатон» Ғаниев Ғаниро дар район дидам. Гуфт, ки ба кумитаи назоратии ноҳия ба кор мегирандаш. Ва пас афзуд: «Аз рӯйи гапҳо дар таги раиси мо ҳам об мондаанд». Пурсидам, ки “Ту аз куҷо медонӣ?». Гуфт: “Дар район ҳама ин гапро мегӯянд». Баъд аз нисфи рӯз аз кор ҷавоб гирифта, ин тараф омадам, ки аз худатон пурсам, оё шунидаед? Шояд пешгирияш имкон дошта бошад.

Ҷовид Мансурович, оҳ кашида, дарди дилашро берун рехт:

–Ҳафтаи пеш ба Сталинобод, ба вазорати кишоварзӣ рафтам, аз он ҷо баромада, ба Сека даромадам, ки ҳавои корро фаҳмам. Як рафиқ, ки дар шуъбаи умумӣ кор мекунад, ишора кард, ки «берун равем». Баромадем. Гуфт, ки ду номаи беимзо омадааст. Дар онҳо навиштаанд, ки шумо ба бригадирҳо зиёднависиро мефармудаед ва дигар корҳо. Ҳамон мард боз гуфт, ки аз болои бисёр раисону директорони заводҳои пахта ин гуна номаҳо меоянд. Ин ҳамаро Ковалу тарафдоронаш ташкил мекардаанд.

Алишер ҳайратзада шуду гуфт:

–Шояд ҳамин тавр бошад, чунки мардуми мо феъли аз болои касе туҳматнома навиштан надоранд, ақлашон ҳам намегирад. Ҳоло ҳатто калонсолҳомон дуруст навиштанро ёд нагирифтаанд.

Алишер, андаке таваққуф намуда, суханашро идома дод:

–Шиносҳоятон бисёр буданд. Аз Сека, Совмин «Раис-бобомонро хабар гирем» гуфта, меомаданд. Гирд-гирдатон мегаштанд. Табақи палову гӯштбирён ё ангуру харбузаро дер меовардем, ҷанг мекардед. Ягонтои ҳамонҳо ёрӣ намекунад?

Ҷовид, лабханди ҳасратбор карда, гуфт:

–Он шиносҳо дигар нигоҳҳояшонро мегурезонанд. Ба оташи бадхоҳон доман назананд, ба ҳамон ҳам шукр.

Даме сукут карду баъд илова намуд:

– Дилам пур аст, ба Ватан, ба халқам хиёнат накардаам, як тини колхоза беҷо накардаам.

Алишер костумашро аз тан кашида, ба даст гирифт.

–Одамони колхоз он мардуми пешин не, бо ҳам айбҷӯ, бо ҳам бегона.

–Одати ҳар насл тобеи одати подшоҳон аст, мегӯянд. Баъди гирудори Ковал мардум дигар шуданд. «Дасти шикаста кор мекунаду дили шикаста не» мегӯянд. Чунин ҳолат рӯй дод.

Алишер хост гӯяд, ки ин овозаҳо дар тамоми ҷумҳурӣ раъдсон паҳн шудаанд. Вале дигар шудани ранги Мансуровро диду худро дошт.

Онҳо ба дураҳаи назди мактаб омаданд. Мансуров Алишерро ба хонааш даъват кард.

- Гулнисо дар кор, дуямон, чой монда, суҳбат мекунем, - ва, бо табассум буруташро молида, афзуд: - Ман ҳар вақт ба Гулнисо мегӯям: «Медонӣ–а, ба шарофати Алишер–ака туро гирифтаам!»

–Келин чӣ мегӯяд?

–Мегӯяд, ки амаки Алишер, ки таърифи замину осмона карданд, модарам розӣ шуданд, ки шуморо домод кунанд, вагарна, на раисиятон ёрӣ мекард, на мӯйлаб, на он халта–халта бодирингу ҳандалаки ҳар рӯз овардаатон.

–Саломи маро расонед, – гуфт Алишер ва аз ҷайбаш қуттии папиросро бароварду нигоҳашро аз рӯйи Мансуров наканда афзуд: –Раис-бобо, ин ташвишҳо гузаранд, пас баҳазур суҳбат мекунем.

Мансуров ба кӯчаи худашон баргашту ба зеҳнаш омад: “Аз рӯзе, ки бо Алишер–ака вохӯрдааст, сездаҳ сол гузаштааст. Ин мард тамоми ин солҳо барояш некӣ кардааст. Ҳарчанд худаш ҳам бо тамоми ҳастияш то имрӯз кор кард, фаҳмишу хидмати чанд нафари инҳо буд, ки колхозашон номдор шуд. Баробари колхоз раисашро ҳам ном мегирифтанд. Раис соҳиби иззату икром шуд. Имрӯз, ки хабари нохушеро ба номам шунидааст, корашро монда, аз район омадааст. Дӯст, ки ҳаст, дилаш тоқат накардааст».

Ҷовид Мансурович аз дур дид, ки дарвозаи ҳавлияш кушода асту писаронаш - Сарҳаду Додоҷон дар берун бо бачаҳои ҳамсоя тӯббозӣ доранд. Онҳо, падарашонро дида, ба пешвозаш омаданд. Дар барашон либоси мактабӣ - Сарҳад дар синфи чорум мехонад, Додоҷон дар синфи якум.

–Ягон чиз хӯрдед? – Ҷовид Мансурович сумкаи Додоҷонро аз китфаш берун кард.

–Ҳоло бубинам, ки ҷурғот бошад, нон тар карда мехӯрем, – гуфт Сарҳад.

–Ин тавр бошад, ҳамроҳ хӯрок мехӯрем, – гуфт Ҷовид Мансурович ва ба ҳавлӣ ворид шуданд.

Додоҷон аз назди дарвоза баргашта рафту духтарчаеро, ки аз худаш хурдтар менамуд, оварда, гуфт:

–Ин - тамошобини мо!

–Тамошобин барои команда муҳим!

Мансуров, ба полези назди ҳавлӣ даромаду сабзиҷот, помидору бодиринг овард, ҳамаро реза карду аз болояш ҷурғот рехт, нон пора карда, ба ҳам омехт. Сипас бачаҳоро гирди дастархон даъват карда, номи духтарчаро пурсид:

–Парвин, – ҷавоб дод ӯ.

–Падари Парвин дар мактабамон муаллим, – гуфт Сарҳад.

–Мешиносам, –гуфт Ҷовид ва таъкид кард: - Муаллимро кӣ намешиносад?

Ҷовид бачаҳоро гӯш карда, меандешид, ки чӣ хуб аст дар заминат ба хости дилат деҳқонӣ бикунӣ, нони доштаатро ҳамроҳи фарзандон бе ташвиш бихурӣ, бигӯию бихандӣ. Сад нобуди ҳамон маъракаҳои намоишкоронаю тантанаҳояшон!

Ин лаҳза хабари Ғанӣ - “дар таги раиси мо ҳам об мондаанд” ба хотираш омаду шодии дилаш намонд.

Дастархонро ҷамъ мекарданд, ки ғур–ғури мошин шуду ҷавони лоғарандоми сияҳҷурдае, ки дар сараш тоқии фарсуда дошт, аз дарвоза даромада, хабар дод:

–Раис-бобо, прокурор Буларгин фармуданд, шуморо ба маҷлисашон, ки ин бегоҳ баргузор мешудааст, бибарам. Он ҷо аз Сека ҳам одамон меомадаанд.

Ҷовид Мансурович пай бурд, ки омадани ҷавону зикри прокурор ба воқеаҳои изофанависӣ рабт дорад. Ба ташвиш афтод, вале худро ба даст гирифту гуфт:

–Мо ҳам коргаронамонро ин бегоҳ ба маҷлиси партиявӣ даъват кардаем, пагоҳ меравам.

–То бегоҳ меоед. Худам бо мошинам меорам, – гуфт лоғарандом. - Он кас таъкид карданд, ки раиса ҳатман биёред.

Дили Ҷовид Мансурович фишор хӯрд, бояд равад, дигар чора надорад.

–Хуб, дар берун интизор шав, либос иваз карда мебароям,–гуфт.

Лоғарандом ба гӯшаи ҳавлӣ рафту нигоҳашро аз дару девор наканда истод.

Ҷовид чанд пулеро, ки дар ҷайбаш буд, ба дасти Сарҳад дод. Куртаи тоза ва кастум пӯшид. Мӯзаи латтагисоқашро ҳам хост иваз кунад, вале аз фикраш гашт. Ба рӯйи Сарҳад озмоишкоронаю дилсӯзона зеҳн монда, гуфт:

–Модарат омад, бигӯ, ки маро ба Сталинобод, ба маҷлис даъват карданд.

Сарҳад, ки овозаи ҳабсгирифтанҳои рӯзҳои охирро шунида буд, мушавваш «кай меоед?» – гуфта, дасти падарро дошт.

Мансуров, ғуссаи дарунашро пинҳон дошта, бо табассум гуфт:

–Маҷлисашон тез гузарад, шаб, агар не, пагоҳ меоям. Хоҳӣ, ки ман аз ту хурсанд бошам, аз сухани бибият набаро, хуб?

Сарҳад ба тасдиқ сар ҷунбонд ва ҳамроҳ аз хона баромаданд.

Лоғарандом, тоқияш дар даст, дар гӯшаи ҳавлӣ истода буд. Мансуров қариб ба сараш фарёд мезад: «Гуфтам туро, ки берун баро!», вале зуд худро нигоҳ дошт. Додоҷону Парвин дар чӣ хусусе баҳс доштанд. Мансуров ҳардуро бӯсиду ҷониби дарвоза рафт.

Дар берун мошини УАЗ интизор буд. Дар онсӯтар, назди канал, марди тахминан сиюпанҷсола, чорпаҳлӯи зоғчашм меистод. Мард наздик омад. Ӯ шинос буд, лекин сир бой надода, нигоҳашро мегурезонд. Салом карданд ва ҳамоно ба хотири Мансуров омад: се сол пеш ҳамроҳи гурӯҳе ба хонааш омада буд. Ҷовид ҳам ошкор накард. Дар курсии пеши мошин нишаст ва равона шуданд. Ба назари Мансуров намуд, ки ронандаву ҳамроҳаш, аз он ки корашон зуд барор гирифт, хурсанданд. Аз участка, ки берун шуданд, Мансуров ба ақиб тоб хӯрда, ба забони русӣ аз зоғчашм пурсид.

–Дар бегоҳи рӯз прокурор чӣ маҷлис доштааст?

–Равем, мефаҳмед, - муғамбирона ҷавоб дод зоғчашм.

Мансуров дарк кард, ки барои гунаҳкоркунӣ мебарандаш. “Буларгин маҷлис доштааст” баҳона аст.

Фикр кард, ки узви Кумитаи Марказӣ ва вакили Шӯрои Олист, ордени Ленин дорад. То дақиқ карданашон бояд зиндон накунанд. Бо Буларгин - марди зардинаи бакитфубозу ҳам ошноӣ дорад. Як хислаташ ҳамин, ки ном ё кореро зӯр зада, ба хотир оварданӣ шавад, бинии калонаш сурх мешавад. Тобистон шабхобрав омада буд. Иззаташро доштанд.

Онҳо қариби охири вақти кор ба Сталинобод, ба назди бинои прокуратура, ки дуртар аз бинои Сека буд, омаданд. Дар назди бино ҳеч мошин ё аспе дида намешуд. Мансуров фаҳмид, ки фиребаш кардаанд. Бояд дар суханаш - “мо ҳам маҷлис дорем” меистод. Мувофиқи мақоли “То омадани табар кунда меосояд”, бегоҳӣ рафиқонашро даъват мекард, суҳбат меоростанд, ба занаш мегуфт, ки мабодо раҳояш накунанд, худашро муҳкам дорад. Бачаҳоро беназорат намонад, мактабашонро нағз хонанд. Ӯ, албатта, бармегардад. Сухани охир зарур буд.

Ҳамроҳи зоғчашм ба ошёнаи дувум, ба қабулгоҳ баромаданд. Дар паҳлуи дар навиштае буд: “Прокурори РСС Тоҷикистон Буларгин Н.М”. Зоғчашм ба Мансуров фармуд, ки интизор шавад ва худаш вориди кабинет шуд.

Дар қабулгоҳ русзани миёнасоли фарбеҳ, ки рӯи сафеди зебо дошт, нишаста буд. Мансуров, бо мақсади гап гирифтан, шӯхиомез пурсид:

–Шумо ҳамеша дар охири вақти кор одамонро даъват мекунед?

–Баъзан аз ҷои хобаш ҳам хезонда меорем, – зан низ шӯхиомез ҷавоб дод ва нигоҳашро аз Мансуров наканда афзуд: –Хато накунам, шумо раиси колхоз?

–Хато накардед, аз куҷо донистед?

–Аксари раисҳо тамоми сол мисли шумо шими галифею мӯзаи латтагӣ пӯшида мегарданд. Дар газетаҳо ҳам сурататон ҳаст.

– Колхозҳоро бо ҳамин мӯзаҳо сохтем...

–Падари ман низ ҳамин сухани шуморо мегӯяд, –гуфт зан ва пурсид: – Шуморо Лузгин овард?

–Ҳамин марди зоғчашме, ки маро овард, Лузгин аст?

–“Зоғчашм”– такрор кард зан ва ба ханда афзуд.– Бале, Павел Лузгин.

Ба мушоҳидаи Мансуров омад, ки дар нигоҳи зан ошуфтагие ҳувайдо шуд.

Ин вақт Буларгин бошитоб аз кабинеташ баромад. Мансуров бархосту салом дод. Аммо Буларгин сӯяш бетафовут сар ҷунбонд, тез–тез қадам зада, аз дар баромаду зинаҳоро фуромад.

Мансуров аз пасаш нигариста, ҳайрон монд. Ба саломаш ҳатто дуруст ҷавоб надод. Ба фикраш омад: «Беҳуда намегӯянд, ки милисаву савдогар дӯстӣ надоранд».

Аз байн ду–се дақиқа гузашту Буларгин ҳамроҳи марди қадаш аз миёна пасттар, дар тан куртаи нимостини рангаш мисли коғаз сафед, абрӯяш гиреҳ даромад. Ӯ Иван Ковал буд, ки дар пленуми гузашта котиби дуюм интихобаш карда буданд. Он вақт аз дур дида буд. Ҳоло аз наздик дид. Мансуров баланд шуду салом дод. Ковал роҳравон нимнигоҳе карду ҳар ду вориди кабинет шуданд.

«Савлаташа бин, ҳатто ҷавоби салома намегардонад» - эҳсоси аламу ҳавле дили Мансуровро пур кард. Дар андеша шуд, ки инҳо аз ӯ чӣ мехоста бошанд? Ҳоло маълум мешавад, ки чӣ мехоҳанд. Он лаҳза қарор дод: “Чӣ пурсише бошад, таҳдид кунанд ҳам, ҳақиқатро хоҳад гуфт”. Зоҳиран, зани дар қабулгоҳ нишаста ҳолаташро пай бурд, ки дилбардорияш кард:

–Инҳо - мудом саросема.

–Рост, – Мансуров бемайл табассум кард.

Бори дуюм ба фикраш омад, ки кош ба як по истода, маҷлисро баҳона карда, пагоҳ меомад.

Телефон занг зад, зан гӯшакро бардошт ва ба Мансуров ишора кард: «Дароед».

Мансуров, изтиробашро пинҳон дошта, дохили кабинет шуд. Ковал назди миз нишаста буд. Ба коғази навиштаи наздаш менигарист.

–Ба ин тараф, – Буларгин курсиҳои қатори назди деворро нишон дод.

Мансуров ба курсие нишаст. Ба рӯйи дарози Ковал нигарист. Бинияш ҳам дароз, мисле, ки овезон аст. Аз дилаш гузашт, ки лақаби ин турфа одамон дар Кӯлоб «каллахар» аст. Сипас ба атроф назар андохт. Дар болои мизи Буларгин коғазҳои дастнавису мошинканавис бисёр буд. Дар як гӯшаи мизаш папкаҳои болои ҳам чида хобанд. Яқинан, дар ин папкаҳо - аъмоли шахсони зиндоникардаашон.

Буларгин аз чойник ба пиёла чой рехта, назди Ковал гузошт. Мансуров беихтиёр интизор шуд, ки ба ӯ ҳам чой дароз мекунад, не, накард.

Лаҳзае ба хомӯшӣ гузашт. Ковал ҳамоно коғази наздашро мехонд.

«Шояд дар он коғаз дар бораи ман маълумоте ҳаст» - фикр кард Мансуров.

Буларгин худро чунон вонамуд мекунад, ки Мансуровро намешиносад. Не, аз инҳо умеди некӣ нашояд. Фикрҳои дар роҳ кардааш «вакил аст, орден дорад» беҳудаанд. Ҳамин хушбоварӣ, ки дар сиришти инсон ҳаст, гумроҳаш мекардааст. Дар дил ба Худованд муроҷиат кард: «Худоё, дар назди ин махлуқҳоят шармандаам накун. Тавоноӣ бидеҳ, ки дар баробарашон барпой бошам!”

Сипас байнашон гуфтугӯе шуд, ки тамоми умр дар хотири Мансуров монд.

Ковал аз коғаз сар бардошта, бо ҳамон чеҳраи гирифта ба Буларгин муроҷиат кард:

–Он по-русски понимает?[17]

Буларгин коғазеро назди Ковал ниҳоду гуфт:

–Он детдомский, Иван Григорьевич, по моим данным он владеет русским языком[18].

Баъдҳо Мансуров ин лаҳзаро ба хотир оварда, худро маломат мекард: «Он вақт хато кард. Хомӯш истоданаш хуб буд». Аммо ӯ дар ситеза шуда, гуфта буд:

–Как же так, Николай Михайлович, летом прошлого года вы две ночи провели в нашей колхозной гостинице. В позапрошлом году тоже были у нас. Тогда сказали, что я отлично говорю на русском[19].

Буларгин барошуфт. Бинии калонаш тоҷи хурӯс барин сурх шуд:

–Ты знаешь, я в любой колхоз заежаю по делам и не беру в память, кто там[20]…

Ковал сухани Буларгинро буриду рӯяшро каҷу килеб карда, ҷониби Мансуров таҳдидомез гуфт:

– В любом колхозе месяц, если надо будет, год он может сидеть, пока у ваших умалишенных председателей не выведут, чем они занимались, понятно?!. [21]

Мансуров рост ба чашмони Ковал нигаристу ҳисси хатар дилашро ларзонд. Аз он чашмҳо, ки ранги оби тираро доранд, кинаву адоват фаввора мезад. Баъд нимғурма гуфт:

–Чего непонятного?[22]

Буларгин аз ҷояш хеста гуфт:

–Помните, Иван Григорьевич, у него на пленуме язык был длинным.[23] – Баъд сӯйи Мансуров гашта, илова кард: – Ничего, мы поработаем, его мозги поправим![24]

«Мезананд» гузашт аз дили Мансуров. Ӯ дида буд нигоҳи тамаъҷӯйи Буларгинро ва он дар хотираш ҳаст. Ҳоло нигоҳаш батамом дигар, мегӯӣ душмани ҷонат аст.

–Слушайте…[25] – Мансуров мехост бигӯяд, ки маҷлис дорад, вале Ковал миёни суханаш давид.

–Это ты слушай, у меня нет времени! Ты являешся другом Улджабоева! Ты знаешь его секреты! Ты мне скажешь, что деньги, которые получил за приписки, отдал Улджабоеву и Додхудоеву! Скажешь, что они тебя заставили делать приписки, заставили дать деньги![26]

Ҷовид Мансурович аз суханони Ковал ва лаҳни гуфтораш лол монд. Аз ҳавои суханаш пай бурд, ки шахсони зиндонкардаро худаш пурсида, «пухта» шудааст ва дилпур аст, ки гапашро мегузаронад.

Ӯ ҳар чӣ оромона гуфт:

–Почему я должен сказать то, чего не было? Не только Улджабоев, многие меня считают своим другом, потому что колхоз, председателем которого я являюсь, даёт государству много хлопка, потому что я и мои колхозники много работаем! Вот и всё. А на счёт денег, Улҷабоев не такой человек, чтобы получать взятки или заставить, чтобы мы занимались припиской. Кто придумал такие чепуховины[27].

Лунҷҳои дарози Ковал дарозтар шуданд. Яқин, чунин фикр дошт: «Бубин, Ковал дар Секаи Маскав кор кардааст, ин ҷо роҳбар шуда омадааст, аммо як раисаки колхоз бо ӯ тую ман дорад!».

Буларгин бо таҳдид гуфт:

–Ты знаеш, кто с тобой говорит![28] – ва ҷониби Ковал илова кард. – У них в колхозе его называли «Раис–баба».

Ковал бо писханд гуфт:

–Я уже понял, он обычный вор[29].

Мансуров хост чизе гӯяд, ки Ковал боз ҳам пешдастӣ кард:

–Я десятки таких как ты заставил, и они говорили как я хотел, и тебя заставлю! Скажешь, что Улджабоев тебя заставил заниматься припиской! Именно заставил! И скажешь, что деньги давал ему! Скажешь! Другого пути у тебя нет![30]

–Я вам сказал, что Улҷабоев никогда не просил деньги[31]. Он не такой, как вы думаете! - Мансуров нигоҳашро аз Ковал намеканд.

Буларгин рӯбарӯи Мансуров омаду ғуррид:

–Пока по-доброму. А то мы можем многое вывести из тебя, которое ты ещё никому не вымолвил! Мы тебе ад устроим, Раис–баба! Здесь не твой чайхана![32]-- Бинияш мисли лампочкаи тасфида сурх шуда буд.

«Чайхана»– гуфт Мансуров ва беихтиёр табассум кард. Ҳангоме ки Буларгин дар меҳмонияшон буд, бо эҳтиром “Раис-бобо” мегуфт. Ду дафъа ҳам умедвор буданашро дида, мошинашро аз майда–чайда пур карданд. Буларгин он ҳамаро медиду миннатдорона мегуфт: «Самая благодатная чайхана в мире!»[33]. Ҳоло мазоҳ дорад, шайтони зард!

Мансуров нигоҳашро ҷониби тиреза гардонд. Аз дилаш гузашт, ки беҳуда дар банд афтод.

–Сказал, что нет времени![34] – Овоз баланд кард Ковал, ки нигоҳашро аз Мансуров намеканд.

Мансуров ҳарчӣ оромона гуфт:

–Ӯлҷабоев никогда не заставлял нас выполнять план, заставлял нас начальник главного управления по хлопку при правительстве Сергей Капустин. Хотите, напишу какой день, какой час. Он умолял нас, иногда угрожал чтобы мы любым путём выполняли план, обязательства[35].

Ковал, дандон ба ҳам фишурду аз ҷояш хест, бо чеҳраи аз ғазаб сурху сиёҳшуда рӯ ба рӯи Мансуров омад:

–Я не Иван, если не застрелю тебя в рот.[36]

Мансуров ба афти Ковал аҳамият надода, гуфт:

–Я видел хороших ребят по имени Иван на Вахшстрое и на поле боя. Они были хорошими людьми. Оказалось, есть и такие![37] – Ва хост пас гашта равад, ки Буларгин фарёд зад:

– Сидеть![38]

Ин лаҳза зоғчашме, ки Мансуровро аз хонааш бо фиреб оварда буд, гӯё аз таги замин баромада бошад, ногаҳон рӯ ба рӯяш пайдо шуду муште ба синааш зад, ки нафасаш гашту дар ҷояш афтод. Дақиқае пас ба худ омаду ҳамон овози шиносро шунид: «Бей сильнее!»[39]. Зоғчашм бо мушту лагад ба ҳар ҷои баданаш, ки рост меомад, мезад.

Ковал бо ғазаб боз ким-чӣ гуфту аз кабинет баромад. Мансуров сухани охиринашро шунид: «Пусть там сгинет!»[40].

Ӯ калавида хест. Бо дасташ мизро дошт, ки наафтад. Тоқияшро, ки афтода буд, ба даст гирифт. Зоғчашм ӯро кашидаву тела дода, аз дар берун кард.

Мансуров «Ой!»-и бо тарс гуфтаи зани дар қабулгоҳ нишастаро шунид. Зоғчашм аз остинаш дошта, берун баровард, ба мошин савор кард ва ба ронанда «Сизо!»–гуфта фармон дод.

Ӯро ба хонаи бетонии бадбӯе, ки каме рӯшноӣ дошт, тела карда, дарро ба рӯяш бастанд.

Дар хона аз он ки дар прокуратура Мансуровро ҳабс кардаанд, нахуст Бибӣ огоҳ шуд. То пагоҳирӯз ва чоштгоҳ, ки аз домодаш хабар нашуд, Гулнисоро ба кор, набераҳоро ба мактаб гусел карду назди Озар Ҳаким рафт.

Озар то ин дам аз он, ки Мансуровро «шинондаанд», огоҳ буд ва худаш ҳам ошуфта менамуд. Назди зан худро бепарво вонамуда, гуфт:

–Хоҳар, худатон медонед, ки ҳоло дар ҳама районҳо раисони колхозҳоро пурсуҷӯ доранд. Мансуровро ҳам аз кори колхоз, ҷамъугир, ҳисобу китоби пахта мепурсанд. Ин кор як ҳафта, шояд зиёдтар давом мекунад, пас ҷавоб медиҳанд.

Бибӣ ба гуфтаи парторг бовар накард, лекин бо умед гуфт:

–Кош, гуфтаи шумо бошад!

Озар ба гусели зан баромад ва бо овози паст илова кард:

–Замона боз пурозор шуд. Ба ҳар эҳтимол, чизҳои шубҳаовари хонаатонро аз пеши чашм дур монед, беҳтар.

–Чизи ба чашм намоён ҳамон ордену медалҳои давлатист, – гуфт Бибӣ. – Чизи шубҳаовар надорад. Шумо ҳамкор будед, медонед.

Бибӣ бо дили садпора ба хона баргашт ва қарор дод, ки ҳоло ба Гулнисо дар ин бора чизе нахоҳад гуфт.

Аммо ҳамон рӯз дар колхоз овозаи «раисро шинондаанд» паҳн шуд. Ба Гулнисо дугонааш, духтари Алишер–ака - Меҳрӣ хабар расонд.

–Хабар дорӣ, занҳо пич–пич доранд, ки раисамонро шинондаанд, - гуфт бо тарс.

–Не…– дар чеҳраи Гулнисо ранг намонд. – Дирӯз, маҷлис аст гуфта, бурдаанд…

–Мон кора, рав, хонаро хабар гир,– гуфт Меҳрӣ. – Ман чеканкаи ҷӯякҳоятро ба охир мерасонам.

Гулнисо, оби дидааш шашқатор, сӯйи хона шитофт. Кӯдаконаш бо бачаҳои ҳамсоя дар саҳни ҳавлӣ бозӣ доштанд. Онҳоро диду аламаш бештар шуд…

Бибӣ духтарашро ба он ҳол дида, дасташро гирифт ва ҳарду болои кат нишастанд. Бибӣ ҳам хомӯш гиря мекард. Меандешид, ки заҳри қисматро духтараш ҳам чашид. Худаш сиюнуҳсола буд, ки шавҳараш беномунишон шуд. Дар синни сиюшаш шавҳари духтарашро бурданд.

–Назди Озар Ҳаким рафта будам. Гуфт, ки аз кори колхоз, ғунучини пахта пурсуҷӯ карда, раҳояш мекунанд. Гӯё ордендоронро рӯйихотир мекардаанд.

Гулнисо гирякунон сар меҷунбонд.

–Ба ту гуфта будам, солҳои сӣ «ту бой» гуфта, хонаамонро аз мо гирифтанд. Падаратро «кӯчатро бардошта ба Вахш набарӣ, Сибир бадарға мешавӣ», - гуфта тарсонданд. Бубин, ки боз ҳамон рӯзҳо ба сарамон омад. Дар тақдирамон чунин шӯриҳо будааст, чӣ илоҷ?!

–Дар назди мардум бо кадом рӯй мегардем? – Гулнисо ором намешуд.

–Гӯш кун, чунин рӯз фақат ба сари ману ту наомадааст! Ин андешаи ботилро аз сарат дур кун! Ин колхози фатаротшудаашона Мансуров ба по монд, номдори олам кард. Ҳамааш ҳавас карда меомад! Аз Маскав ҳам меомаданд. Инро ҳама медонанд. Ту сарата баланд бардошта гард!

Ин лаҳза бачаҳо даромаданд ва Бибӣ бо овози дигар афзуд:

–Ба нигоҳубини бачаҳоят машғул шав…

***

Дар он хонаи торики бадбӯй Мансуровро се рӯз нигоҳ доштанд. Ғизое, ки медоданд, як бурида нони сиёҳи хамирмонанд ва як кафлес ба ном “баланда”-и зардранг буд, ки бӯйи лойқа мекард. Аз шиддати гуруснагӣ базӯр аз гулӯ поинаш мекунӣ...

Боре, наздики чоштгоҳ зоғчашм ҳамроҳи ҷавони зардинаи қоматбаланде дарро кушоданд. Зоғчашм таҳдидомез гуфт:

–Мансуров, ман - Лузгин, муфаттиши ту ҳастам. Дар ин ҷо чӣ қадар хоб карданат ба он вобаста аст, ки ба саволҳоям чӣ гуна ҷавоб медиҳӣ.

Мансуров, овозашро баланд накарда, бо лаҳни қотеъ гуфт:

–То ҷоямро иваз накунӣ, даҳон намекушоям.

Зоғчашм нешханд кард:

–Бидон, ки дигар Раис-бобо нестӣ. Туро Мансурови дузд, хоини давлат меноманд. Ин ҷо ҳамаи гапу кор ва фармудаи маро иҷро мекунӣ! Дигар илоҷ надорӣ! Ҳоло мефармоям, ҷоятро иваз мекунанд. Ба ҷойи хостаат меравӣ, – гуфту баромад.

Рӯзи дигар Мансуровро ба як хоначае, ки сард буду аз тангӣ ҳатто қадам задан наметавонист, гузаронданд. Баъдтар фаҳмид, ки ин ҷойро «картсер» мегуфтаанд. Барои он гузарндаандаш ба ин ҷо, ки гӯё муфаттишро дашном додааст. Дар вақти суд он «амал» бар зарараш будааст.

Саҳари рӯз маъмури боздоштгоҳ, як марди кӯтоҳқади фарбеҳ, аз тирезача косаи “хӯрок”-ро ба Мансуров дароз карда, бо танз гуфт:

–Мансуров, пеш аз ту ин ҷо ҳамтавилаат Бобоҷонов буд.

Ҷовид фаҳмид, ки нозир котиби якуми горкоми Душанбе Нор Бобоҷоновро дар назар дорад. Ӯро ҳам ба гурӯҳи порахӯру изофанависҳо ҳамроҳ карда, ба номаш туҳматҳое бофта буданд, ки одамон бо шуниданашон гиребонашонро дошта, «тавба!» мегуфтанду дашномаш медоданд.

Ҷовидро дар «картсер» се рӯз нигоҳ дошта, боз ба ҷойи аввалаш баргардонданд. Дар ин муддат пойҳояш карахт шуда, қариб аз кор монданд.

Аз байн зиёда аз як моҳ гузашт. Лузгин се бор Мансуровро бо дастони баста тамоми рӯз рост монда, ҳамон фармудаи Ковалро талаб мекард. «Иқрор мекунӣ, ки ба Ӯлҷабоев пул додаӣ! Мегӯӣ, ки изофанависиро ба фармудаи ӯ кардӣ!» Мансуров беҳол шуда меафтод, ду нафар боз ба по мемондандаш, Лузгин бо алфози зишт дашном дода, маҷбураш мекард: «Мегӯӣ!». Вале Мансуров чашмонашро сахт мепӯшид, интизори зарба мешуду сухане намегуфт. Дафъаи сеюм, тарафи бегоҳ, ҳангоме, ки аз назди муфаттиш бармегардондандаш, дар долон Бобоҷоновро дид, ки ду ғӯлнусха гоҳе аз китфонаш кашола кардаю гоҳе бардошта, ҷониби баромадгоҳ мебурданд. Рӯяш сиёҳу кабуд, як чашмаш хун баставу нимпӯш шуда буд. Баробар ки шуданд, Бобоҷонов сарашро бардошта, ҷонибаш нигоҳе андохт. Зоҳиран, Мансуровро шинохт, ки лаҳзае чашмашро аз ӯ наканда истоду сарашро ҷунбонд. Ба назари Мансуров намуд, ки Бобоҷонов «туро ҳам оварданд?» гуфта, афсӯс мехурад. Ғӯлҳо кашолааш карда буданд, ки туфлияш аз пояш баромад. Истода туфлиро ба пояш пӯшонданд. Бобоҷонов нигоҳашро аз Мансуров наканда, боз сар ҷунбонд. Мансуров дарк кард, ки ин амали аломатест ва маъное дорад. Он вақт нафаҳмид, баъд дарк кард…

Аз байн чор рӯз гузашт. Он ду ғӯлнусха худашро чунон зада афгор карданд, ки як моҳ базӯр нафас мегирифт. Атрофи ноф ва гурдаҳояш сахт дард мекарданд.

Зоғчашм ба ҳуҷрааш омада, таҳдид кард:

- Бобоҷоновро дидӣ? Аз вай бадтар мешавӣ! Охирин маротиба мегӯям: гуфтаамро ба гардан мегирӣ, вагарна занат омада устухонҳоятро ҷамъ карда мебарад! Намешавад, ки аз барои туи порахӯр маро нотавон гӯянд! Ту шуҳрат дидӣ, савлат кардӣ. Дигарҳо ҳам орзую умед доранд!».

–Пул надода бошам, ба кадом забон гӯям, ки додам, – гуфт Мансуров. – Аз ҷониби Ӯлҷабоев ҳатто ишорае нашуда буд.

–Ба ту чанд бор гуфтам, ки худатро ба нодонӣ назан!

–Охир, вай дар ҳаққи ман фақат некӣ кардааст…

–Ту бо ин якравият сарата хӯрдӣ! – Лузгин чеҳраашро каҷу килеб кард.– Дар камераи паҳлуят мурдаеро партофтанд, мефармоям, наҷосаташро ба даҳонат зер мекунанд!–ва дарро сахт пӯшида, баромад.

Бегоҳ маъмури боздошт “баланда”-и шомро овард ва бо оҳанги таъна гуфт:

–Бо занҳо чӣ номақулиҳо мекардед, шӯрапуштҳо, акнун азобатона кашед!

Ҷон аз дасту пои Мансуров баромад. Фаҳмид, ки маъмури боздошт ба куҷо ишора дорад. Маълум мешавад, он туҳмату буҳтонҳоеро, ки дар ҳаққи Ӯлҷабоев, Бобоҷонову дигарон кардаанд, ба ӯ ҳам раво дидаанд. Гиряаш омад ва гуфт:

–Эй марди нек, илтиҷо мекунам, як дақиқа ба суханам гӯш бидеҳ! Оё ба ҳамин гуфтаҳо боварат меояд? Аз ин ҷо то колхози мо як тараф ҳафтсоата роҳи мошин. Оё ман метавонам, ҳар вақт ин ҷо омада, ҳамроҳи Ӯлҷабоеву дигарон он номаъқулиҳоеро, ки ҳатто ба фикри одами солим намеоянд, анҷом бидиҳам? Дар ҳаққи Ӯлҷабоев ҳам ин ҳама туҳматанд!

Маъмури боздошт ҳайрон-ҳайрон ба рӯйи Мансуров нигоҳ карду рафт.

Мансуров дар он гӯри торик дигар гиряашро дошта натавонист. Овозашро базӯр нигоҳ медошт, ки набарояд. Касе нафаҳмад, овоза набаранд, ки фалонӣ шабу рӯз дар зиндон гиря мекардааст. Ба зеҳнаш меомад, ки агар ин туҳмату овозаҳои шумро дар ҳаққи вай ҳам паҳн карда бошанд, мардуми колхоз, районашон, ки ҳама Раис-бобо гуфта, ҳурматаш мекарданд, чӣ мегӯянд? Чӣ мазоҳу таънаву сухани қабеҳ дар ҳаққаш хоҳанд гуфт?! Гулнисо, он овозаҳоро шунида, чӣ мегӯяд? Вай ба ин варсоқиҳо гӯш нахоҳад дод, лекин тамасхури душманон, ки кам нестанд, устухонашро об мекунад. Ӯ боз аз он ҷигархун буд, ки аз берун хабар надошт. Моҳҳо мегузаштанду намегузоштандаш, ки бо касе вохӯрад. Зоҳиран, фишораш баланд шуда буд, ки як моҳи охир сараш аз дард намемонд, гоҳе танаш аз шиддати рӯҳонӣ беҳол мешуд. Фикрҳои андӯҳбор, дарди сар, надидани зану фарзандон ноумедаш мекарданд. Боре дар ҳоле, ки дар назди Лузгин бо дастони баста ба саволҳои чандин маротиба рӯйҳам додааш ҷавобҳояшро батакрор мегуфт, сарашу чашмонаш бо ҳадде дард мекарданд, мисле ки дар ғубори тара ва ҷавру ҷафо афтодааст, тоқаташ намонд, қарор дод, ки худро аз тиреза ба берун афканад. Шояд сараш аз дард бимонад...

Интизор шуд, ки Лузгин бо коғазҳояш андармон шаваду ӯ бо лагад тирезаро зада, худро ба поён ҳаво диҳад. Вале ногаҳон ҷавони зардинаи қоматбаланд, ки рӯзи нахуст дида буд, даромаду назди тиреза нишаст ва дарҳол аз кадом як Шодмонов гап кушоду гуфт, ки ба ҳама номаъқулиҳои содиркардааш қоил шуд. Ва бо рамз аз Лузгин пурсид:

-Ин ҷо чӣ аҳвол? Моҳӣ ба чанг медарояд?

Ҷовид фаҳмид, ки зардина “моҳӣ” гуфта, ӯро дар назар дорад, яъне, Мансуров гуфтаи Лузгинро қабул кард ё ҳанӯз не. Лузгин бо ишораи чашм ҷавоби манфӣ дод. Ҷавони зардина боз чӣ ишорае кард, ки Лузгин ин дафъа бо мулоиматӣ гуфт:

–Мансуров, ҳангоме ки раис будию барои кори колхоз ба Сталинобод ё дигар шаҳрҳо мерафтӣ, хароҷотат аз ҳисоби колхоз буд, рост?!

Мансуровро ҳаёти зиндон пухта карда буд. Фаҳмид, ки Лузгин сухани “рост”--ро ба даҳонаш гузоштанист. Чун ин вожа аз даҳонаш баромад, “иқрор шуд” гуфта, ҳуҷҷат мекунад. Ӯ на “ҳа” гуфт, на “не”, хомӯш истод.

Лузгин бо панҷаҳои сахташ аз таги манаҳаш бардошту дандон зиреҳ карда, фишшос зад:

-Ин дурӯғ не–ку! Гӯй “рост”! Гӯй “рост”!!!

–Ман кор мекардам,-- гуфт бо овози хиррӣ Мансуров.

Лузгин дашном додаву чанд мушт зада афтондаш. Вақте ки нозир ӯро аз назди Лузгин баровард, таги тирезаи чӯт кардаашро дид: “Бетон будааст, агар аз ошёнаи сеюм меафтод, ҷо ба ҷо мемурд”. Аз дилаш гузашт: хуб шуд, ки он хаёли ботил ба амал наомад, вагарна, душманонаш мегуфтанд, ки “Мансуров аз шарм худашро кушт”. Дар ин ҳолат Гулнисоро озору ситам садчанд мешуд, мегуфт, ки ба ҳафт пуштам таънаашро монду рафт. Не, минбаъд аз ин гуна фикру қасдҳо ҳазар бояд кард.

Он рӯзҳо ӯ сахт пазмони Гулнисо ва фарзандонаш шуда буд. Чеҳраи онҳоро пеши назар меоварду тану ҷонашро ларза мегирифт…

Зимистон даромад. Ҳуҷраҳои зиндон аз бурун сардтар буданд. Дар ҳамон рӯзҳо Мансуровро ба ҳуҷраи назди даромадгоҳ гузаронданд. Ҳангоми бурдан дар партовгоҳ мурдаеро дид, ки дар сараш хун шах шуда монда буд.

Дар ҳуҷраи нав ду нафар гӯё интизораш буданд. Яке, ки фарбеҳ буду чеҳраи сурхи ҷигарӣ дошт, директори заводи пахтаи Ҳисор будааст. Дигарӣ, марди сиёҳҷурдаи сурхчашм - коргари ҳамон завод. Аз рӯйи гуфташон, онҳо низ ба порахӯрӣ айбдор будаанд.

-Ба Бобоҷонов ҳукми қатл додаанд, - гуфт яке.

- Ӯлҷабоев аз бисёриҳо пул гирифтааст ва ба наздикӣ ӯро низ зиндон мекардаанд, - илова кард дигаре.

-Ошно, ту ҳам ба Ӯлҷабоев пул додам гӯю ҷонатро халос кун! – талқин мекарданд ҳамҳуҷраи навашонро.

–О, пул надода бошам, ба кадом забон гӯям, ки пул додам? Давлат ҳаст, қонун ҳаст, мӯро аз хамир ҷудо мекунад, – гуфт Мансуров.

–Ака, як умр раисӣ карда омадию ҳанӯз ҳам хом будаӣ, – гуфт фарбеҳтан. – Қонун дар дасти калонҳо. Чӣ гӯянд, ҳамон қонун!

Сурхчашм илова кард:

--Ковалу Буларгин - одамони Маскав, хоҳанд, мекушанд, хоҳанд, сафед мекунанд. Кӣ пеши онҳоро дошта метавонад? Як даҳон «ҳа» гӯю ба умри худодода зомин нашав!

Фарбеҳтан аз гӯшаи ҳуҷра дастархонро гирифта кушод. Дар он нони гарм ва дар косае кабоб буд. Ба Ҷовид муроот кард.

Мансуров ба гӯшт даст набурд. Аз нон як пора шикаста, ба даҳон бурду бас. Ҳамроҳон ҳам кабоб мехӯрданду ҳам Мансуровро насиҳат мекарданд.

- То ки кору гапҳои шудаву ношударо ба номат карда, напарронанд, хуб гӯю дар дунёи равшан кайфу сафо карда гард.

-- Туро ҳамаи ҷумҳурӣ мешиносад, ба гузаштаат биандеш!

--Фарзандҳоро бе падар мондан – магар инро виҷдонат мебардорад?

–Ман бо инҳо сару кор карда омадаам,– фарбеҳтан косаро наздики Мансуров давонда, «гӯшт гир» гуфту афзуд: – Феълу хулқашонро хуб медонам. Гуфтаашонро накардӣ, ҳама бадиро дар ҳаққат раво медоранд.

Мансуров гап назада истод, ба коса ҳам даст набурд.

Сурхчашм, лабҳои равғанолудашро бо дасташ пок карда, «дӯстона» илова кард.

–Акаи Мансуров, ин кори худат баробар ба худкушист. Дар олам аз ҳама кори бад ҳамин аст, худат медонӣ.

Мансуров худро ақиб гирифт:

–Мегӯӣ, ки кайфу сафо карда гард. Вақте ки дурӯғатро ҳама медонанд, чӣ гуна кайф карда метавонӣ? Он дурӯғи зидди касон гуфтаат ҷонатро намесӯзонад? Умратро кӯтоҳ намекунад?

Сурхчашм боз чизе афзуданӣ шуд, ки фарбеҳтан ба гӯшаи чашм имое кард ва ҳарду хомӯш монданд.

Сипас фарбеҳтан дастархонро печонду ба тариқи мадоро гуфт:

–Бародар, Мансуров, мо чизе салоҳ донистем, гуфтем, он тараф - кори худат.

Мансуров хомӯш монд. Ӯро сухани ҳамхонаҳо «Ба Бобоҷонов ҳукми қатл медодаанд, Ӯлҷабоевро ҳам зиндон мекардаанд» тарсонда буд. Қарор дод, ки ин дафъа, ки Лузгинро дид, мегӯяд: «Гӯш кун, дар муҳити мо мегӯянд, ки як намакхӯрда чил сол андеша кардааст. Ту дар хонаи ман будӣ, каме биандеш!”

Вале чанд рӯз гузашту аз муфаттиш хабаре набуд. Дар ин байн боре маъмури боздоштгоҳ, ҳангоме ки ба дастонаш банд андохта, берун бурданӣ буд, бо садои пичирросӣ гуфт:

–Бобоҷонов худашро бой доду зомини умраш шуд. Ту то суд тоқат бикун. Азоб кашӣ ҳам, тоқат бикун.

Мансуров ба чӣ ишора кардани маъмури боздоштгоҳро пай бурд. Ва сарҷунбонии Бобоҷоновро, ки чанд рӯз пештар ҷонибаш карда буд, ба ёд овард. Гуфтанӣ будааст ӯ, ки «ба гуфтаи инҳо накун»...

Сухани маъмур нерӯмандаш кард. Дар дил қарор дод: «Тоқат мекунам! Албатта, тоқат мекунам!»

***

Судро баъди соли нав дар саҳни боздоштгоҳ баргузор карданд. Судшаванда се нафар: ба ғайр аз Мансуров, директори заводи пахтаи Қӯрғонтеппа Шабдол Ҷаъфаров ва Рӯзиев - директори савхозе аз Хуҷанд. Онҳоро ҳам барои изофанависӣ ва порахӯрӣ суд мекарданд.

Ҳангоме ки маҳбусонро ба саҳн оварданд, онҳо ҳайрон шуданд. Он ҷо, занҳо алоҳида, мардҳо алоҳида ҷамъ шуда, интизор буданд. Милисаи қоматбаланде фуражкаашро то болои гӯшаш фуроварда, бо овози паст ба Ҷаъфаров шунавонда гуфт: “Коргарони заводи хлеб, нуқтаи пахтақабулкунӣ ва колхозчиҳоро аз сари замин пешандоз карда овардаанд. Барои он ки “мурофиаро дар байни халқ кушода баргузор кардаанд» гӯянд ва мардум ба ҳаққонияти гуноҳи судшавандаҳо бовар кунад”.

Мансуров одамони колхозашонро дид, ки зиёд буданд. Қариб ҳамаи фаъолон. Авазхон бо занаш - Алёна, ронанда-Умари кепка, Раҳим-чӯлоқ саллаи сабадӣ дар сар, Зайнуллини сардори бригадаи бинокорӣ низ омадааст. Нигоҳҳо ҳар маъно доранд: тараҳҳум, кунҷковӣ, накӯҳиш, танзу таъна. Зайнуллин омадааст, ки аҳволи раис-боборо дида, рафта ба ҳамкорон нақл кунад.

Мансуровро як ҳолати изтиробомез фаро гирифт. Аз дилаш нола хеста, ба гулӯяш фишор медод. Он шаъну шуҳрате, ки дар пеши чашми инҳо дошт, куҷо шуд? Мазаллату мазаммати имрӯзаро бубин...

Зӯр зада, худро мардона медошт. Нигоҳаш занашро меҷуст. Ӯро дид, ки саросема аз байни одамон гузашта, сӯяш мешитобид. Писаронаш--Сарҳаду Мансур аз пасаш меоянд. Дар нигоҳаш ҳам хашм, ҳам ғурур, ҳам сарзаниш бармало намоён аст. «Гулнисои ман, Гули ман, раҳмат, ки саратро баланд бардошта меоӣ!” - дар дил ба занаш муроҷиат кард Мансуров.

Милисае садди роҳи Гулнисо шуданӣ буд, ки ӯро гӯш накарда, хашмӣ пеш омад ва нигоҳашро, ки пур аз накуҳиш, озору муҳаббату тараҳҳум буд, аз Ҷовид наканда, дасташро гирифта ба лабонаш бурд ва, худро дошта натавониста, бо овози гиряолуд гуфт:

–Ман ба ягон туҳмати инҳо бовар надорам!

Аз чашмони Мансуров ашк ҷорӣ шуд, занашро сахт оғӯш карду рӯй ба осмон овард: «Эй Худои меҳрубон, шукри номат барои ин дидор!” – ва пас бо қатъият гуфт:

–Ҷони ман, чӣ хуб, ки омадӣ, туро дида, қувват гирифтам. Ман ҷавоб мешавам, албатта, ҷавоб мешавам!

Гулнисо гиряашро доштанӣ мешуд, вале наметавонист.

Аз дур садои Алишер–ака ба гӯш расид:

–Ҷовид Мансурович, ба он туҳматҳо касе бовар надорад!

–Ҳамааш сохтаву бофта! – бо тамоми овоз фарёд зад Озар Ҳаким.

Милисаҳо мардумро, ки бо нидоҳои ҳамдилӣ пеш меомаданд, базӯр тела дода бурданд.

–Худатона эҳтиёт кунед, аз мо хавотир нашавед, – гуфт Гулнисо. – Ману модарам дар ҳар намозамон шуморо дуо мекунем!

...Суд се рӯз давом кард. Дар рӯзи дуюм Озар Ҳаким аз милисае иҷозат пурсида, бо Мансуров бо нимовоз каме суҳбат кард.

– Буров маро даъват карда гуфт: «Маро напурсида раиси нав оварданд. Боз гуфт, ки ҳама кору гапе, ки ба Мансуров часпонданиянд, туҳмат аст. Ман барои озодиаш кӯшиш кардам, суханам ба ҷое нарасид.»

–Ба вай гӯед, ки тарафи маро нагирад, ба инҳо маъқул намешавад. Худашро эҳтиёт кунад.

– Ҳоло гӯш кунед... Вай бечора худашро парондааст.

–Парондааст?! – Ҷовид моту мабҳут монд. – Чи тавр?.. Вай одаме набуд, ки худашро паронад!

–Ҳама чунин мегӯянд. Аслан як коре, ки ҳеҷ маълум нест. Ҷонишинаш - Бойматов гуфтааст, ки Ковалу Буларгин аз Сталинобод омада, наздаш даромаданд. Як вақте туву ман гуфтанашонро мешунаваду дарашро нимроғ мемонад. Буров бо садои баланд гуфтааст: «Рафик Ковал, шумо ҳама меҳнати ин ҷо кардаи партияро барбод додед! Ман наздики сӣ сол шуд, ки ин ҷо ҳастам. Мебинам, ки ин мардум бо чӣ умедворию ғайрат барои пешравии давлаташон кор мекунанд. Мебинам, ки ин мардуми сода ба русҳо чӣ гуна меҳрубон ҳастанд, бовар доранд. Мудом дарашон ба рӯйи онҳо боз аст. Аммо шумо омадеду ҳамаи он равнақу рӯҳбаландиҳоро барбод додед! Муҳаббати байни халқи русу тоҷикро бо кадом ғарази шахсиятон зери по кардед! Кори комиссияатон ҳама сохта, дурӯғ, қасос асту бас! Мардум нодон нестанд, ҳамаро дарк мекунанд. Дур нест он вақте, ки парда аз болои ҳамаи ин корҳо бардошта мешавад...». Сипас кашокашу дашномдиҳӣ сар мешавад ва Бойматов тарсида дарашро мепӯшад. Буров ду рӯз ба кор намебарояд. Як бегоҳ дар хонааш мурдаашро меёбанд. Овоза карданд, ки гӯё худашро парондааст. Баъдтар боз гап–гап карданд, ки гӯё хафа карда куштаанд.

–Он харкаллаҳо шояд қабоҳатеро фармудаанд, розӣ нашудааст, куштандаш, палидон!

–Дар ёд доред, ҳангоми зан гирифтанам корам ба суд афтод, Буров ба судя гуфт: “Аз кай боз узви партияро аз ишқварзӣ ҳам манъ кардаед?”

–Гапатонро гуфта шудед? – бо овози паст пурсид милиса ва аз ҷайбаш папирос гирифта, равшан кард.

–Раҳмат, додар, як дақиқаи дигар, – гуфт Озар ва боз рӯй ба Мансуров овард: –Ду ҳафта пеш Эркин Юсуфовро аз сари суд ҷавоб доданд.

–Чӣ хуб! –беихтиёр нидо дод Ҷовид.

...Ӯ чанд рӯзу шаб зери таъсири вохӯрӣ бо занаш ва гуфтаҳои Озар Ҳаким буд. Ҳеҷ аз пеши чашмонаш дур намешуд, ки Гулнисо чӣ хел дастонашро мебӯсиду ба рӯйҳояш мемолид. Дар нигоҳаш чӣ қадар меҳр буд…

Вуҷудаш ларзид ва бешуурона ба худ амр кард. «Ҷовид, ба ҳар балое, ки ба сарат меояд, тоқат карда, аз ин варта берун меоӣ, то ки он азизатро дар ин дунё танҳо нагузорӣ!». Ва ҳамчунон ҳамаи он корҳову суханони ба Иван Акимович марбут, ки шунида буд, дар пеши назараш ба ҷилва омаданд.

Ҷовид изҳори хушӣ кард, ки баъди ҷанг Иван дар ватанаш -- Русия наистода, ба Тоҷикистон баргашт. Дар ҷавобаш Иван гуфт: «Маро ин сарзамин паноҳгоҳ дод, кор дод. Ин ҷо ишқамро ёфтам. Пас, ватанам ин ҷост, мо ҳамдиёрем». Иван ин суханро мегуфту чашмонаш аз шодӣ медурахшиданд. Ҷовид ҳам, ба завқ хандида, гуфта буд: «Албатта, ҳамдиёрем! Бародарем!». Эҳ Иван, Иван! Дигар ҳеч гоҳ ману ту рӯ ба рӯ намеоем, бо ҳам шӯхӣ намекунем, он хандаҳои базавқатро дигар намебинам.

Ҷовид меандешид, ки акнун Ковал бо худаш чӣ мекунад. Маълум, ки раҳм нахоҳад кард.

Рӯзи охир, ҳангоме ки судшавандаҳоро аз долони КПЗ^1 бароварданд, онсӯтар, зери борон як гурӯҳ зану мардро диданд. Милисаи дарозе, ки ҳамроҳи Ҷаъфаров қадам мезад, гуфт, ки онҳо зидди Ӯлҷабоев митинг доранд.

–Талабашон чист? – пурсид Ҷаъфаров.

–Зудтар Ӯлҷабоевро суд кунанд, мегӯянд.

–Яқин, фармудаи Ковал аст, – гуфт Мансуров.

Милиса вонамуд кард, ки нашунидааст.

Дафъаи дуюм судро дар шаҳри Қӯрғонтеппа баргузор карданд. Навбати муҳокимаи Мансуров дар рӯзи дуюм, баъди нисфирӯзӣ расид.

Судя - марди чӯтурнамо, ки чашмони калону қаҳромез дошт, гуноҳҳои Мансуровро номбар кард:

- Барои иҷрои плани пахта изофанависӣ кардааст, аз колхозчиҳо пора гирифтааст, пули колхозро аз худ кардааст.

Сипас шоҳидҳоро даъват карданд. Сухани чанд нафарашон хотирмон буд. Нахуст парторг Озар Ҳаким даъват шуд. Он марди қоматбаланди лоғарандом, ки чеҳрааш аз ҳаяҷон арғувонӣ менамуд, бовиқор қадам зада, назди минбар рафт ва рӯй ҷониби толор карда, лаҳзае хомӯш истод. Гӯё намедонист, ки суханашро аз чӣ сар кунад, Пас бо садои гиро ва оҳанге, ки гӯё касеро маломат мекарда бошад, гуфт:

- Рафиқон, мо дар ҳар қадам навиштаем: «Партия хирад, шараф ва виҷдони даврони мост!» Пас, биёед ба ин гуфта сазовор бошем, аз пайи ҳақиқат равем. На аз пайи дурӯғу фиреб! Муфаттиш ба ман гаштаву баргашта талқин мекунад: «Ту дидӣ, ки сармуҳосиб Азизов ба Мансуров сиюпанҷ ҳазор сӯм пул додааст!». Батаъкид мегӯяд, ки “ту аъзои партия ҳастӣ, дидаатро мегӯӣ!” Мегӯям, ки чизи надидаамро бо кадом рӯй гӯям, ки дидам? Не–дия, «ту гӯй, ки дидӣ!». Гӯё ки ӯ соҳиби чашмони ман бошад!

Судя ҷониби ҷавони зардинае ишора карда, гуфт:

-Муфаттиш дар ҳамин ҷо.

Мансуров ба он ҷониб назар андохта, ба ёд овард, ки дар ду ҳафтаи охир ба ҷои Лузгин ҳамин ҷавони зардина пурсупосаш карда буд. Ба саволи Мансуров “Лузгин куҷост?” бо дили нохоҳам “дар сафар” гуфту бас.

Сипас директори заводи пахтаи Қӯрғонтеппа Валиҷон Эшонҷоновро ба шоҳидӣ даъват карданд. Ӯ - иштирокчии ҷанг, медалҳояш дар сари синааш овезон, лангон–лангон баромад. Ду сол боз директор аст, аммо шиносоияш бо Мансуров пештар буд.

Эшонҷонов, садояшро қасдан баланд карда, гуфт:

–Рафиқ судя, ба ман фармудед, ки кори шударо дақиқ мегӯӣ. Акнун гӯш кунед: ману коргарам Муродовро «ба сари суд меравед» гуфта, ин ҷо оварданд. Имрӯз бисту як рӯз шудааст, ки моро баста мондаанд. Боз чанд нафари дигарро ҳам мисли мо даҳ-понздаҳ рӯз боз ин ҷо нигоҳ доштаанд. Ба ман гаштаю баргашта таъкид мекунанд: «Мегӯӣ, ки панҷоҳ ҳазор сӯмро ба Мансуров додаӣ». Боз ба дастам дафтарча дода фармуданд: «Чизе ки дар ҳамин навишта шудааст, ҳамонро мегӯӣ». Ман фарзанди мусулмонам, дурӯғ намегӯям, дар ҳаққи касе туҳмат намекунам. Дар ҳамон ҷанге, ки бар зидди Гитлер кардему як поямро аз даст додам, чанд дафъа дар таги тиру теғ афтода бошам ҳам, ҳеч гоҳ ба дурӯғу туҳмат забонам нагашта буд…

Ин лаҳза аз ҳар тарафи толор овозҳо баланд шуданд:

-Ба ман ҳам дафтарча дода фармуданд, ки навиштаи моро мегӯӣ!

-Ба ман ҳам!

-Ба ман гуфтанд, ки нагӯӣ, ту ҳам ҳукм мегирӣ!

Овози чирросие мегуфт:

-Ба ман гуфтанд, ки иштароф мешавӣ!

Толор пур аз ғулғула шуд. Судя танаффус эълон кард.

Баъди он шоҳид Нозим Сардоров – хазинадори собиқи колхозро даъват карданд. Ӯ зидди Мансуров шоҳидӣ дод:

-Мансуров доим дар ошхонаи “Лаби канал” бо ҷӯраҳояш ҳарифона мехӯрд. Ҳангоме ки дар анбор кор мекардам, аз ман сӣ ҳазор сӯм гирифт.

Сардоровро аз ҳар тараф маҳкуму нафрин карданд.

–Ту, куҳрӣ, шабушкҳои танат гурусна мегарданду сӣ ҳазорро аз куҷо ёфтӣ?!

–Нисбати ҳамин Сардоров гуфтаанд, ки “Мора пӯсташ ало, одама дарунаш сиё!”!

-Мансуров ӯро аз хазинадорӣ гирифта буд, акнун туҳматаш дорад!

Боз ду нафарро даъват карданд. Яке - ҳамон сурхчашме, ки чанд рӯз дар як ҳуҷраи ҳабсхона ҳамроҳаш буд - шоҳидӣ дод, ки ба Мансуров пул додааст. Он ҷо ӯву ҳамроҳаш гаштаю баргашта Ҷовидро талқин мекарданд, ки «Ба Ӯлҷабоев пул додам гӯю худатро аз марг наҷот деҳ». Ҷовид ҳамон вақт аз онҳо гумонбар шуда буд.

Ҳангоме ки судшавандаҳоро аз толор мебароварданд, лаҳзаи муносибе пеш омаду Мансуров аз писараш Сарҳад аҳволашонро пурсид.

- Дар ҳамон моҳи аввали шуморо бурданашон муфаттиш Лузгин ва шахси дигаре омада, хонаҳоро кофтанд, - посух дод Сарҳад. - Хоначаеро, ки шумо китобу дигар чизҳоятонро мегузоштед, тагурӯ карданд.

Сарҳад чизҳои бурдаашонро номбар мекарду гиря гулӯгираш менамуд. Мансуров он лаҳза беш аз ҳама чиз аз бемуттако мондану озор кашидани писараш дилсӯхта шуд.

Ба ёдаш омад, ки дар панҷ соли охир, ҳангоми сафар ба дигар шаҳрҳо, хеле майда–чайда ҷамъ карда буд. Ва боре он хона, он чизҳоро худаш ба Лузгин нишон дод. Ҳангоме ки ордени Ленин гирифт, аз район як гурӯҳ барои табрикаш омаданд. Дар байнашон ҷонишини сардори милисаи шаҳр Георгий Карпов, ки бо ӯ ошноӣ дошт ва коргари зоғчашмаш Лузгин ҳам буданд. «Шумо, раис-бобо, барои ноҳияи мо ҳадяи тақдиред! – мегуфтанд онҳо дар нӯшбодҳояшон. – аз шарофати шумо колхози моро ҳатто дар Москва мешиносанду ном мебаранд...». Ва боз чӣ ҳарзаҳои дигар...

Худаш ҳам саргарм шуду меҳмононро ба хоначае, ки туҳфаҳои ҳукумати Тоҷикистон, ҳукумати СССР ва рафиқонашро ҷамъ оварда буд, даъват кард, ҷомаву тоқиҳои рафиқони ӯзбекистонӣ, кампалҳои пашми шутур, чойнику пиёлаи қирмизие, ки аз бозори Алмаато харида буд, ду соати тилоро, ки яке ҳадяи Намоишгоҳи дастовардҳои ҳоҷагии халқи советӣ буду дигаре туҳфаи Иван Буров дар зодрӯзаш, нишонашон дод. Қаллобҳо ҳама чизеро, ки маъқулашон шудааст, бардошта бурдаанд. Ҳатто китобҳоро, ба умеде, ки шояд дар дохилашон пул бошад, кофтаанд. Ҳикмати “базм кардӣ, бегонаҳо меоянд, сӯхтӣ, худиҳо” беҳуда набудааст.

Албатта, ҳамаи ин корҳо бо фармони Буларгин аст. Дар паси Буларгин - Ковал, дар паси Ковал - Маскав… Давлат, ҳукумат, қонун дар дасташон, ҳар чӣ хоҳанд, мекунанд. Чунон туҳматҳое меёбанд, ки аз шуниданашон забонат лол мемонад. Барои як Ковали беимону бевиҷдонашон тайёранд, ними ҷумҳуриро ба маҳкама бикашанд.

…Суд шаш моҳ давом кард. Гулнисо ҳар дафъа ба толори суд меомад. Ҷовид бо таъкид мегуфт: «Овора нашав, худатро азоб надеҳ». Аммо Гулнисо бо нигоҳи пур аз муҳаббат сар меҷунбонду боз кори худашро мекард. Вай медид, ки шавҳараш аз дидори бачаҳо мешукуфад. Аз ин рӯ, онҳоро ба мошин ё аробаи роҳгузар савор карда, ба шаҳр, ба бинои суд меовард. Рӯзҳои охир маълум буд, ки интизори фарзанд аст. Дар нигоҳаш мудом ҳам таҳлука, ҳам умедворие дида мешуд.

Нор Бобоҷоновро дар рӯзи охири суд оварданд, аз киҳо чӣ қадар пул пора гирифтанашро ном бурданд. Корҳоеро, ки шояд ҳеч гоҳ ҳатто ба фикраш наомада буданд, ба гарданаш бор карданд. Дар толори пуродам рӯйирост гуфтанд, ки гӯё бо ҳаммаслаконаш бо сӯзандору ба пистони занҳо коняк ворид карда, пасон мемакидаанд. Аммо номи ҳеч зане гирифта нашуд. Ва дигар гапҳо, ки даҳон ба гуфтанашон намегардаду қалам аз навиштанашон мешиканад!

Дар толор ғулғула бархост. Чанде Бобоҷоновро нафрин мехонданд, дуои бад мекарданд. Дар он ҳин ҳамчунон овози Эшонҷонов шунида мешуд:

-Ҳой мардум, даҳонатона доред! О, ин ҳама бофтаву сохтаанд! Ин бадаъмолӣ дар тиннати мардуми мо набуду нест!

Аммо худи Бобоҷонов ҳеч амале нишон намедод. Чашмонаш нимпӯш, сарлучу сархам хомӯш меистод. Чунон вазъе дошт, ки маргро қабул кардааст ва дигар ба ин ҳама бетафовут аст. Ҳатто ҳангоме ки судя «ҳукми қатл»-ашро эълон кард, вазъаш тағйир наёфт. Ҳамон лаҳза ду нафар сарбози қоматбаланд ӯро аз толор бароварданд.

Судя ба Мансурову Ҷаъфаров низ ҳукми қатл дод. Аввалиро ба он гунаҳгор донистанд, ки “як миллион сӯми колхозро аз худ кардааст, изофанависиро ба роҳ мондааст, аз чанд нафар пора гирифтааст».

Дар толор хурӯшу ғавғо шуд:

-Беадолатӣ!

-Ноҳаққӣ!

Милисаҳо ба толор даромаданд. Овози гиряи занҳо ба гӯш мерасид.

Хун дар рагҳои Мансуров ях кард. Пеши чашмонашро абри тирае пӯшонд. Гӯё бо оҳане ба сараш зада бошанд, гарангу моту мабҳут монд. Билохира абр бартараф шуду занашро дид, ки дар паси милисаҳо, дар қатори пеши толор рост истодааст Ҳоле дошт мисли мурғи тирхӯрда: болҳояшро ба ҳам мезаду қуввати парвоз надошт. Бо чеҳраи аз даҳшат тирагашта, бо бетоқатии даҳшатангез ба ӯ менигарист. Хоҳараш--Мадина аз китфаш доштааст. Аз тарафи дигар Алишер истодаасту чизе мегӯяд.

Ҷовид, ба андешае, ки мабодо ҳолаш бад шавад, фишори ба гулӯяш омадаро фурӯ нишонду бо овози баланду маҳкам гуфт:

–Мардум, дар болои сар Худои одилу нозир ҳаст! Ман имонамро нафурӯхтаам! Ман ба шумо, ба давлатамон хиёнат накардаам!

Дар толор дашному кашокаш шуд. Милисаҳо одамонро тела дода, маҳбусонро давра гирифтаву аз толор бароварданд.

Гулнисо аз байни милисаҳои зиёд худро назди Ҷовид расондан хост, лекин ду милиса аз ду дасташ дошта, наздик омадан намонданд.

-Қотилҳо! Одамкушҳо! Худо баччаҳояшонро бикушад!

Ҷовидро ҳолати карахтӣ гирифта буд. Чизе ба забон оварда наметавонист. Пойҳояш ҳам вазнинанд, мегӯӣ оҳанашон бастаанд. Базӯр онҳоро бардошта меравад.

Мардуми дар берун ҷамъомада, дар ду тарафи роҳ қатор истода, бимзада, бо кунҷковӣ, бо назари раҳм ҷониби ҳукмгирифтаҳо менигарист. Ҳарчанд дастҳои судшудаҳо баста аст, онҳоро дар се ҳалқа - кормандони прокуратура, милисаҳо ва сарбозҳо бо сагҳояшон гирифта мебурданд.

Каме рафтанд, ки ҳолати Ҷаъфаров бад шуд, нафасаш тангӣ кард. Ҳаракат карданӣ мешуд, аммо пойҳояшро бардошта наметавонист. Сарбозҳо аз китфонаш бардошта, кашола карданд ва туфлиҳои зардрангаш дар болои замин хат кашида мерафтанд.

Боре Мансуров аз сардори милисаи район Георгий Карпов, ки пештар ошноӣ дошт, оҳиста пурсид:

–Ин воҳима барои чӣ?

Ӯ, вазъияташро тағйир надода, гуфт:

–Барои он ки чашми халқ битарсад, касе пушти корро наковад, гапгардонӣ накунад.

«Эҳ, хонаат сӯзад, Буларгин, хуб таҷриба доштааст. Шояд дар замони Николай дар ҳабсхона нозир буд, инқилобчиҳояшонро нигаҳбонӣ карда, ин амалҳои зишти намоиширо он ҷо ёд гирифта бошад!».

То баромадгоҳи шаҳр ба чунин минвол оварда, пас ба мошин савор карданд.

Ба ёди Мансуров омад, ки он Каллахар гуфта буд: «Аз даҳонат напаронам, номам Иван не!». Гуфтаашро кард.

«Наздики чил сол шудааст, ки ба мардуми рус ҳамнишин ҳастам. Дар байнашон хубашро ҳам дидам, бадашро ҳам. Лекин чунин бадтинату бадандешро, ки агар ҳамдасташ нашавӣ, ба марг маҳкумат кунад, надида будам!».

Ва боз ҳам ба он ки мепаронда бошанд, бовараш наомад. Охир, Ковал Азроил нест! Боз дигарон ҳастанд, ки бояд пеши ин беинсофиро ки нисбат ба одамони зиёд шуда истодааст, бигиранд. Ин фикр гашта–гашта ба зеҳнаш меомад.

Ин лаҳза мошин оҳиста аз болои пуле тақар–туқур карда гузашту баъд тез шуд. Назари Мансуров аз байни панҷараҳо ба берун афтод. Дар пуштаҳову доманкӯҳҳои офтобӣ, сабза дамидааст. Гули сияҳгӯш ҳам аҳён-аҳён намоён аст. Инҳо нишонаҳои баҳоранд, вале ҳоло на ваҷд доранд, на зебоӣ. Сояи марг, ки дар болои сари Мансуров қарор дошт, зебоии ин ҷаҳонро барояш барҳам зада буд.

Ҳангоме ки ба саҳни маҳбаси Сталинобод расиданд, вуҷудашро беқарорие фаро гирифт. Ҳамроҳонашро ба дигар тараф бурданду ӯро - ба воситаи долони дарозе ба яке аз ҳуҷраҳои охир, ки дари оҳании майдатар дошт.

Аз он ҷо бӯйи наму заҳ меомад, чароғаш базӯр рӯшноӣ медод. Мансуров лаҳзае гиҷу гаранг рост истод. Чашмонаш, ки одат карданд, ҷойи даромадаашро дид: хоначаи тангесту аз ҳар тарафи сақфаш об мечакад. Дар як тараф тахта, дар болояш кӯрпаи чиркин ва нимтанаи сиёҳи машкиобшуда. Худро ба кунҷе гирифт. На нишастанашро медонист, на рост истоданашро. Дар ҳамин ҳол пичиррос зад: “Худоё, мурдан ҳақ аст, лекин намон, ки бо чунин рӯсиёҳӣ бимирам”.

Аз байн чанд дақиқа гузашту маъмури боздошт ҳамроҳи афсари камондор як порча нон ва боз ҳамон “баланда”-и бӯйнокашонро оварданд.

–Ба куҷо овардед маро? – бехудона дод зад Мансуров.

Сарбоз, камонашро ҷавлон дода, гуфт:

– Инро «хонаи марг» мегӯянд! Онҳоеро, ки ҳукми қатл мегиранд, ҷояшон ҳамин ҷост! – Ва даричаро сахт баст.

Он андак умеде, ки то ҳол дар дили Мансуров буд, барҳам хӯрд. «Наход паронанд? Наход дигар зану фарзандонашро надида, ба гӯри торик биравад?!»

Гиряаш омад, ки аз рӯзи соҳиби ақл шудан як рӯзи хуш надидааст. Чӣ сарнавиште, Худоё?!

Сахт ташна монда буд. Гӯё аз қаъри дилаш оташ аланга мезад. Рафту косаи оберо, ки ҳамроҳи хӯрок оварда буданд, ҳарисона нӯшид. Вале он оташ хомӯшӣ надошт. Он оташ ҷонашро месӯзонд.

Ҳарчанд аз субҳ боз чизе ба даҳон набурда буд, ба хӯрок майл накард. Ба сақф нигарист, сақфро ҳама обчакон дид. Ба ҷояш баргашт. Ба назараш менамуд, ки тамоми танашро нонхӯракҳои сиёҳи баднамуд фаро гирифта, девонавор дар сар то пояш даву тоз доранд. Онҳо сахт нафратангезанд, вале наметавонад рӯфта дурашон афканад. Ҳис мекард, ки зеҳнаш, идрокаш, танаш дигар шудаву мисле, ки худро аз ӯ дур мегиранд.

Ҳамзамон ҳамаи воқеаҳои ҳаёташ лаҳза-лаҳза аз пеши назараш мегузаранд. Ба фикраш омад, ки ҳамаи он корҳои муҳим ва ишқу муҳаббати самимиашро ба ҳам пайваста, барояш умр омода карда будаанд, умре, ки билохира арзише надоштааст...

Ин кашфиёт бештар ношодаш кард. Аз ин олам умеди шафқат кардан содагӣ будааст...

Болои тахта нишаст. Лаҳзае беш тоқат накард, хесту дарро сахт–сахт зад, то ки об талабад. Касе садо надод. Ба ҷояш баргашт, сар ба зону ниҳод, хавосашро ҷамъ карду корҳоеро, ки дар чанд рӯзи охир рӯй дода буданд, гуфтушунидеро, ки дар суд шуда буд, пеши назар овард.

Намояндаи прокурор бо таҳдид гуфт: «Мансуров ба пули колхоз дастдарозӣ кардааст! Партия ин гуна ҳаққимардумхӯр, вайронкори колхозро душмани ашаддӣ медонад! Ин гуна касон мисли кирмҳое ҳастанд манфур, дар тани ҷомеаи озоди мо часпида, хунашро мемаканд!”.

Ва боз гуфт, ки Мансуров ба корҳои ба номи коммунист нолоиқ даст мезадааст. Дар назар дошт он бофтаҳояшон бо занҳоро. Вале дилпур, ки набуд он корҳои нолоиқ кадоманд, нагуфт.

Ҷовид боз бехуд аз ҷояш хесту дарро аз аввал ҳам сахттар зад ва садо баланд кард. «Об деҳ, ки ҷону танам сӯхт!” Не, касе дарро ба рӯяш накушод. Атрофи он «оғили заҳ» муддате қадам зад, нимтанаи сиёҳро аз болои курпа гирифту ба кунҷе ниҳод ва ба болояш нишаст.

Обе, ки аз сақф мечакид, зиёд шудааст. Ин лаҳза ҳис кард, ки аз сӯрохи дар касе нигоҳаш дорад. Бо овози баланд. «Об биёр, ки месӯзам!» гуфт. Боз ҳам ду нафар, ки яке камон дошт, обаш оварданд. Камондор гуфт: «Боз як дафъа дарро бизанӣ, мепаронамат! Ҷанозаат хондагӣ!».

Ҷовид обро нӯшиду косаро бо тамоми қувват ба кунҷе ҳаво дод. Пасу пеш қадам зада, сухани камондорро чанд дафъа такрор кард: «Ҷанозаат хондагӣ! Ҷанозаат хондагӣ!” Болои тахта нишаста, сар ба зону ниҳод ва ба чак–чаки оби сақф гӯш дод. Як-як садоҳои номафҳумеро мешунид. Беёд ғанабаш бурд.

...Ҷониби хонааш омаду аз дур оташи калонеро афрӯхта дид. Ногоҳ оташ сӯйи ҳавлиаш рафт ва ҳамоно як тарафи хона оташ гирифт. Ҷониби хона тозон бо тарс бедор шуд.

Дар таъбири хобаш ба фикр рафту фаҳмаш ба он овард, ки сӯхтани хона нишони фаро расидани маргаш аст. Аммо ба ин нишона ҳам бовараш наомад. Ин фикрро аз худ дур кард. Боз ду дафъа ба ин минвол пинак рафту бедор шуд. Ҳар ду дафъа ҳам дар хоб Гулнисоро дид, ки ба дарвозаи кушода такя карда, чашмонаш ба роҳ аст.

Ниҳоят, аз долон садои рафтуомади одамонро шунид. Фаҳмид, ки рӯз шудааст. Ҳамоно тамоми рагҳои танаш кашида шуданд. «Акнун бароварда мепаронанд?»

Шунида буд, ки рӯзи ба қатлгоҳ бурдан хабар медиҳанд, ки имрӯз ҳукми суд ба иҷро мерасад. Оё ҳамин корашон, яъне пештар хабар додан хуб бошад? Албатта, нохуб аст хабари марг...

Ва гӯё он ҷо муллоеро ҳам меоранд, барои ором кардани руҳи маҳкумшуда. Ба назарам, он лаҳза, ки умеду боваре ба кас надориву ҷонат дар ваҳшат аст, гуфтае ба дард намехӯрад, балки озору ғазабатро меафзояд.

Сипас мебарандат ба ҷойи махсус. Рост мемонанд, паҳлу гаштан наметавонӣ. Он касеро, ки тират мезанад, намебинӣ. Як назар медидӣ шамоилашро…

Масофаро аз даҳ қадам зиёд намегиранд. Ба он хотир, ки ҷои тир калон нашавад. Ва ту ба чашмони сахт пӯшидаву тани ғунҷшуда ба сарат задани тири сӯзонро интизор мемонӣ. Оҳ, интизории он соат…

Не, ба махлуқи соҳибандеша чунин ситам норавост. Марге, ки Худованд баҳри бандааш муносиб дидааст, дигар аст. Як навъ ҳисси тасаллодиҳанда дорад. Аммо вақте ки инсон ба инсони дигар марг таъйин мекунад, нобахшиданист. На худи инсон, на пайвандон онро пазируфта наметавонанд. Он реш ҷовидон мемонад.

Ҷовид бехуд аз ҷой хест. Дасташро ба дар такя доду лаҳзае дар ҳамон ҳолат истод, тоқат накард, боз нишаст. Боз ҳолати беқарории дирӯза ба ҷисму ҷонаш даровехт.

Соате гузашту маъмури боздошт ҳамроҳи камондор ғизо овард ва гуфт, ки писарат овардааст. Гуфт, ки ҳақ дорад ҳар рӯз биёяд.

“Ҳақ дорад ҳар рӯз биёяд” - Мансуровро ин сухан ба ҳолати аввалаш баргардонд, баумед кард. “Шояд ҳоло медоранд, намепаронанд”. Ҷовид ба ҳоли писарони танҳомондааш дарун–дарун гирист...

“Гулнисо баъди ҳукми қатламро шунидан чӣ ҳол дошта бошад? Бояд баъди як моҳ ё каме бештар таваллуд кунад. Наход рӯйи он навзодро набинам?! Ин чӣ тақдир, чӣ зиндагӣ, чӣ замона шуд?”

Нахустин бор ба рӯзгори сипарикардааш, ба партияи ҷоноҷонаш нафраташ омад. Хуб аҳмақашон карда будаанд, ки ҳама маҷлису маъракаҳоро аз таърифу тавсифи партия шурӯъ мекард...

Суҳбати бо падар дар он вақтҳои дур кардааш ба хотираш омад.

Он замон падараш аз Афғонистон дил канда, дар Ҳисор маъво гирифта, зиндагияшро мегузаронд. Ҳар вақте ки Ҷовид аз тараққию пешравиҳои давлаташон ёдовар мешуд, падараш, то ки қаҳрашро наорад, табассум карда, ба тариқи муросо мегуфт: «Ҷовид, ҳазор гӯйӣ ҳам, давлати таърифиатро хуш надорам». Ҷовид мегуфт: «Ба хушдории шумо касе зор нест, ҷавонон ҳавасманд, синфи коргару деҳқон хурсанд». Падараш мегуфт: «Биё, мон, даҳони пӯшида - сад тило» ва дасташро ба даҳонаш мегузошт.

Падар ба Афғонистон аз ҷафои инқилоб гуреза шуда рафта буд. Дар он дувоздаҳ сол ҳар се ё чор моҳ пас, пинҳонӣ дарёи Ҷайҳунро гузашта, хабаргирияш меомад. Баъд аз он ки пир шуд, назди писари ягонааш ба он умед омад, ки умри боқимондаашро ҳамроҳ гузаронанд. Аммо писар рӯйӣ хуш нишонаш надод…

Аз боиси сардори сарҳад Александр Чернов, ки ба Ҷовид ошно шуда некиҳо карда буд, баҳс карданд ва писар чунин сухани беадабонаи дилхарошро ба рӯяш гуфт: «Чернов барои ман ҳама чиз!» Падар озурда шуд, вале ифшо накард. “Ҷовид, худат ҳам пай бурдӣ, ки падарро ранҷондӣ. Вале дамдамаи комсомолро, ки доштӣ, ҳоли дилмондагии падар ба чашмат нанамуд. Чанде гузашту аз Қӯрғонтеппа ба Ҳисор, ба дидорбинияш омадӣ. Омадӣ ва падарро наёфтӣ. Фаҳмидӣ, ки аз писар меҳрубоние надида, боз ноумедона тарки ёру диёр кардааст. Аз дохил дарро пӯшидӣ ва аз дарди устухонсӯзи пушаймонӣ, аз он ки он падари мушфиқи пирро дигар ҳеч гоҳ нахоҳӣ дид, зор–зор гиристӣ...”

Дар ҳамин лаҳза дар он хонаи марг ба фаҳми Ҷовид расид: «Яқин, падар ҳам то дами марг он гуфтаро фаромӯш намекунад». Ин фикр дилашро ғирбол кард. Аз пушаймонӣ панҷаашро ба даҳонаш гузошту газида хуншор кард. Сипас дар нолиш шуду хест, пушт ба девор монд. Чеҳраи падар бо ҳамон нимтабассуми малеҳ дар рӯ ба рӯяш намоён шуд, бо нигоҳи меҳрбор сар ҷунбонда, мегуфт: “Чунин нест, ки ту фикр мекунӣ. Магар ба пораи дили худ кина гирифта метавонӣ?”

Ин лаҳза аз берун садои гуфтугӯ ба гӯшаш расид. “Мебаранд!”, омад ба фикраш ва изтиробзада парида хест. Тану ҷонаш меларзид. Чанд дақиқа гузашт, не, касе дарашро накушод. Садо хомӯш шуд. Ба ҷояш баргашт. Танаш аз ларзидан монд ва орзуи сӯзоне ба дилаш роҳ ёфт: кош боз як-ду рӯзи дигар мемонданд

Ба зеҳнаш омад, ки фақат ҳамон замони кӯдакияш дар Самарқанд, дар хонаи бобоӣ ва баъдтар чор соле, ки дар райони Саройи Камар дар мактаб–интернат мехонд, бо беғамию хушӣ гузашт. Дигар ҳамааш - бо ошуфтагиҳову изтиробҳо.

Солҳои пурошӯби колхозсозӣ, ки писар ба падару падар ба писар душман шуда буд...

Баъд – ҷанг...

Аз ҷанг омаду раис интихобаш карданд. Се ҳазор одами гурусна ба умед наздаш меомад. Ба бисёрашон ёрӣ кардан наметавонист...

Гоҳе аз хастагиву беилоҷӣ калавида ба хона меомад. Муҳаббати гарми Гулнисо, овози хандааш, ширинии суҳбаташ, чунон ки борон гарди дарахтро шуста мебарад, мондагияшро мерабуд. Субҳдам аз оғӯши муҳаббати Гулнисо болидарӯҳ хеста, бо нерӯи тоза ба кор мерафт...

Баъд...

“Колхозат байрақ гирифт, ба худат орден доданд. Дар маҷлису маъракаҳои поину боло ҳай таърифу тавсифат мекарданд. Хушомаду пешомади дӯсту душман, чоплусии атрофиён, валвалаи маҷаллаву рӯзномаҳо аз кордории “деҳқони асил”, хусусан, дӯстӣ бо одами аввали ҷумҳурӣ сармастат кард. Он чи дар раҳгузари идрок, тамкину тамиз буд, аз даст додӣ, мутакаббиру худдонам шудӣ. Назарат фалакро намегирифт. Худоро фаромӯш карда, партияро ёд мекардӣ. Чун нашъаманд, ки бе “дору” монданашро тасаввур намекард, ту ҳам аз давраи аъёну ашроф берун монданатро ҳатто ба фикр овардан намехостӣ. Мардуми колхоз ҳарос мекард ба кор набарояд. Магар хуб буд, ки дар рӯзҳои борону барф мардумро ба пахтачинию кӯракчинӣ мерондӣ? Бераҳмиро нисбат ба мардум раво дидӣ! Ва мардум ҳам хомӯш нанишаст, дуот кард. Ҳамааш ҷамъ шуду ба он овард, ки Худованди олам лаҷоматро кашиду амри аз ин дунёи пурҳойуҳуй ва ҳавасҳо берун карданатро дод... Акнун, дар ин хоначаи тару намноку бӯйин ҳазрати Азроилро интизор бош! Пагоҳ он шону шуҳрат, он орзуву ормонҳо, муҳаббат ба зану фарзанд, андешаҳои мағзатро ҳамроҳ ба гӯр мебарӣ ва ҳамоно ба мурдаҳои ҳазорсола баробар мешавӣ. Аммо, бубин, бештари умрат гузаштаасту то ҳол аз марги ҳақ ёде накардаӣ. Мепиндоштӣ, ки марг барои дигарон асту ба ту даст намеёбад…»

Ҷовид аз ин фикрҳо дилтанг шуда, бухудона ангуштонашро хойид, аз ҷояш хест, бехудона тез-тез пасу пеш қадам зад. Пас ҷониби қибларо тахмин карду ба намоз истод. Ва ҳамоно ба зеҳнаш омад: оё собиқ коммунист, ки ба марг маҳкумаш кардаанд, ҳаққи намоз хондан дорад? Оё намози одами аз ин олам беруншуда қабул асту шафоат мекунад? Бубин, Ҷовид, гиреҳи кори туи надоматзада дар куҷост! На дар ин дунё роҳ дорию на дар охират!..

Аз ин фикрҳо дигар ёрои рост истодан накард, худро рӯи кат партофт ва боз дар рагу пайаш раъша афтод.

***

Рӯзҳо басо оҳиста пушти сар мешуданду хабару дараке аз боло набуд.

Боре сардори боздоштгоҳ Суларкин наздаш омаду байнашон чунин гуфтугӯ сурат гирифт:

-Ягон хабар ҳаст, сардор?

-Дар мавриди ту хомӯшӣ, – Суларкин бо шафқат ба Мансуров нигарист.

-Ту бипурс! Охир, аҳволи маро бубин, тоқатам намондааст. Гоҳе ҳушам меравад. На шаб хоб дораму на рӯз ором, аз фикре, ки имрӯз мепаронанд ё пагоҳ…

Суларкин бо асабоният, дар ҳоле ки доначаҳои рӯяш бештар сурх шуданд, гуфт:

-Мансуров, аз оғози дунё қатлу куштор буд, ҳаст ва хоҳад монд. То омадани ту ин ҷо чунон одамҳое буданд, ки… Аз рафтани онҳо дунё дигар нашуд. Баъд аз ту ҳам дигар намешаваду баъд аз ман ҳам!

Мансуров ба тасдиқ сар ҷунбонд, «аз оғози дунё ин қатлу кушторҳо буд» такрор кард ва, то ки наафтад, деворро дошта-дошта пас гашт. Ба ёдаш омад, ки дар солҳои дури сиюм ин суханро боре аз ошнояш Бобо Ҳайдаров низ шунида буд.

Рӯзи гарми тобистон ҳамроҳ ба суди котиби ҳизбии районашон - Константин Голубев омаданд. Суд пӯшида будааст. Ҳарду ошуфта баргаштанд. Бобо ҳамон вақт раҳораҳ ба сухани Ҷовид «Голубев гунаҳгор нест-ку!» ин суханро гуфт: «Ин корҳо аз оғози дунё буд ва, аз афти кор, мемонад». Ба ҳуҷраи кори Бобо, ки омаданд, ӯ аз гӯшаи мизаш маҷаллаеро гирифта, наздаш гузошту илова кард: «Ин ҷо дар бораи қатли ҳаким Суқрот ҳаст, бихон, ман зуд бармегардам».

Ҷовид маҷалларо пеш кашиду бемайл назар андохт. Сухан дар бораи Суқрот ном фозили замон будааст, ки зиндагияш 2500 сол пеш гузаштааст. Он марди нуронии дарвешнамо одамонро дар кӯча дошта, мепурсидааст: «Дар ҳаёт чӣ мақсад дорӣ?» Ё «Хушбахтиро дар чӣ мебинӣ?» Ё «Маънои калимаи «маърифат»ро чӣ гуна мефаҳмӣ?» Пас худаш шарҳ медодааст ва аз кораш завқ карда мегуфтааст, ки маро касе мефармояд, ки бояд ҳамин корро бикунӣ, ин мардум намедонанд, ки дар ботинашон чӣ дороӣ нуҳуфтааст, аз ин сабаб нобиною беғайратанд…

Дар Афина ӯро баъзеҳо девона, баъзеҳо зиёд сода аст гуфта, дилсӯзӣ мекардаанд. Вай бошад, дар ҷомеаашон ноҳаққӣ, чоплусӣ, фанду фасоди зиёдро дида, дар майдонҳо бо садои баланд мегуфтааст: «Ҳой мардум! Бидонед, ин қонуну қоидаҳое, ки аъёну рӯҳониён аз номи худоён бофтаанд, ҳама фиреб аст. Агар чунин нест, чаро монеае барои худи онҳо вуҷуд надорад? Агар чунин нест, чаро худашон аз амру фармонҳо намеҳаросанд?!

Рӯҳониёну мақомдорон ҷавонони гумроҳро алайҳи Суқрот шӯрондаанд: «Бубинед, худоёни моро таҳқир мекунад! Суботу осоиштагиро барҳам мезанад!» Дар шаҳр бетартибию бесаранҷомӣ барангехтанд ва ҳакимро ба ҷурми таҳқири худоёну шӯрондани ҷомеа зиндон карданд. Фармуданд, ки назди мардум аз гуфтаҳояш тавба кунад. Чун розӣ нашуд, ҳукми қатлашро бароварданд. Пеш аз қатл дар байни анбӯҳи одамон муколамаи Суқроту душманонаш – ҳафт нафар қозиву рӯҳонӣ сурат мегирад. Муколамаро шогирдони ҳаким менависанд ва он, аз китоб ба китоб гузашта, то замони мо мерасад.

Судя: Бигӯ, Суқрот, чаро дар суҳбатҳоят аз ҳастӣ ва ҳақиқати зиндагӣ ин қадар панду андарзҳо меорӣ? Охир, он ҳамаро қаблан гуфта буданд!.

Суқрот: Бале, ҳакимони пешин роҳ ба ҷониби Худоро, ки одамон гум карда буданд, ёфтаву нишон доданд Аммо ҳақиқат ва зебоӣ меҳварест, ки дар атрофаш тамоми ҳаёт, адолат, ҳастии инсонҳо мечархад. Ва агар онҳоро дар ҳар давр боз ҳам нагӯянду нафизоянд, ҳаёт равшанӣ, фазилату фараҳбахшояшро аз даст хоҳад дод.

Судя: Ва ту хулосаи он ҳамаро дар ҳамон ғори тангу тори худ мебинӣ?

Суқрот: Фарохии андеша ба тангиву кушодии манзил робита надорад.

Судя: Пеш аз ту ҳам буданд ҳангомаҷӯёне, ки ҳукуматрову динро танқид мекарданд. Саранҷом танҳо монданд, азобҳо дидаву хору залил аз дунё рафтанд.

Суқрот: Оре, онҳоро пӯст карданд, дар оташ афканданд, ба даҳонашон сурб рехтанд, китобҳояшонро сӯзонданд. Кош умр даст медоду аз рӯзгори он азизон китобе менавиштам ва номи қотилони онҳоро барои хотираи мардум зикр мекардам.

Ин лаҳза аз берун садое танинандоз мешавад:

-Устод ин кор хоҳад шуд!

Суқрот садои Афлотун - шогирдашро мешиносад ва дар лабонаш табассум мешукуфад. Ба ёдаш меояд, ки номи Афлотун Аристоклон буд. Дар аввал шеър менавишту орзуи шоир шудан дошт. Баъде ки ду-се дафъа ба суҳбати Суқрот омад, ба фалсафа дил баст. Азбаски пешонии баланд дошт, Суқрот лақаби «Афлотун» додаш, ки маънои «пешонибаланд»-ро дорад.

Суқрот: Касоне, ки зиндагии одамонро нуронӣ, халқашонро обрӯманду шарафманд мекунанд, файласуфону орифонанд. Файласуф аст, ки андешаи мардумашро такон медиҳад. Аммо, чунон ки гуфтед, роҳи донишманд бисёр ноҳамвору душвор аст, гоҳе, нахоҳад ҳам, ба партгоҳи махуф қадам мениҳад, то ки дар олам зебоию рӯшноӣ бештар бошад.

Судя: Дар суҳбатҳоят мегӯӣ, ки дигар шудани шууру виҷдони халқ ба ҳукумат вобаста аст. Магар ин ҳарду аз худи шахс вобаста нест?

Суқрот: Аз худи шахс вобаста нест! Дар кишваре, ки зиндагӣ осуда, бо рафоҳият аст, давлат пешрафт дорад, халқ дигар мешавад, шуураш рушд мекунад, виҷдонаш қувват мегирад. Шахс виқору вифоқ ва ғазабу ҳамият дорад. Дар чунин кишвар ҳувияти меҳанхоҳӣ зиёд шуда, миллатро ба саодат мерасонад. Агар нобаробарию ноҳақист, бе ришваю чоплусӣ корат пешрав нест, донишмандон беқадрию забунӣ эҳсос мекунанд, озодии тафаккур намемонад, одамон ба ҷурми хабараке солҳо зиндонӣ мешаванд, диловарии мардум нуқсон мепазирад, аз худашон дифоъ кардан наметавонанд.

Судя: Туву шогирдонат дар он шикоф ҷамъ омада, аз кори ҳукумат камбуд меҷӯед, дар байни омма аз қонунҳои ҳукумат бадгӯӣ мекунед. Ҳукумат роҳашро медонад, ба ҳарзаи шумо ниёз надорад!

Суқрот: Инсон мавҷудест иборат аз андеша. Мо дар суҳбатҳо ҳақиқатро на дар берун, балки дар одам меҷӯем, яъне ҳақиқат ҳаст ё он фақат дар хаёлҳо вуҷуд дорад? Ва ҳам аз зарурат доштани қонунҳо ва пойдорияшон мегӯему мешунавем. Маҳз муҳокима, фикру зикри мо маънию мақсади қонунҳоро равшан мекунад.

Аз берун садо баланд мешавад:

-Оре, чунин аст!

-Суқрот ҳилаҳои шуморо мекушояд!

Судя: Ту, Суқрот, хуб медонӣ, ки бадӣ аз ҳамаи хислатҳо ба одам наздиктар аст, онро танҳо аз роҳи пайравӣ ба дин аз дили бандаҳо поксозӣ кардан метавон, вагарна донаест хушкида.

Суқрот: Одам наметавонад худро аз гуноҳ батамом пок бисозад. Агар ҳама аз пайи некӣ мегаштем, боақлу Худопараст мебудем, ҷамъияти мо ҳолати мурдаро медошт.

Садои Афлотун боз баланд мешавад:

-Устоди гиромӣ, суханонеро, ки ба мо гуфта будед, бигӯед!

Суқрот сар бардошта, табассум мекунад. Ба хотираш меояд, ки кадом рӯзе ин шогирди бовафояш андешае аҷибе пеш овард: Гуфт, ки «ҳамаи он чизе, ки мо дар зоҳир мебинем, решааш дар ниҳонгоҳ аст». Атрофи ин сухан чӣ қадар баҳс карданд!

Суқрот: Худованд ба ҳаёти мо ҳавасҳо, ангезеаҳо, меҳру ишқ ҳамроҳ мекунад, то ки неруманд бошему умрамонро бо шодиҳову ангезаҳо бигзаронем. Ин ҳама дар вақти муқарраршуда хотима меёбад. Агар иродае сар заду кореро ба анҷом расондем, ҳамон аст ҷавҳару шуҳрати одамӣ. Аммо чунин роҳу равиш, пешомади корҳо аз банда сахт пинҳонанд. Ҳар чизи наве, ки сохта мешавад, бо худ дигаргуниҳое меорад…

Судя: Бигӯ, Суқрот, ту чунин ҳарзаҳоро аз куҷо меёбӣ?! Шарт нест, ки ҳар фикри ба сари шӯридаатон омадаро ба мардум бирасонед! (Ба посбонҳо) Баредаш ба зиндон!

…Он шаб шогирдон ба зиндон даромада, Суқротро гурезонданӣ мешаванд. Ӯ, розӣ нашуда, мегӯяд:

-Худованд, лутфашро дареғ надошта, маро дар сафи орифон гузошт, ки имтиҳонест барои ману ин мардум. Оё хуб аст, ки дар чунин маврид аз марг тарсида, роҳи гурез биҷӯям? Магар он довару додситонҳо, ки барои гуфтани ҳақиқат маро ба қатл маҳкум карданд, фарзандони Юнонзамин нестанд?! Магар он вакилону вазирону шоиракони тамаъҷӯ, ки аз ман бадгӯӣ мекунанд, мардуми мо нестанд?! Агар ман, ки худро ҳимоятгари адлу инсоф вонамуд мекунам, бигурезам, пас, қонуни кишвар ба чӣ кор меояд?! Оё баъди гурехтан дар он гуфтаҳоям арзише мемонад? Оё ақидаҳоям боиси мазоҳ намегарданд? Не, ман аз ин ҷо қадаме берун нахоҳам гузошт! Бигзор ҳукуматдорон дар паси қонунашон устувор бимонанд, ман дар пайи гуфтаҳои худ собит хоҳам монд, то ояндаҳо бидонанд, ки мо чӣ рӯзу рӯзгоре доштем ва бо чӣ гуна одамон зиндагӣ ба сар мебурдем!

Рӯзи дигар, вақте ки қотил косаи заҳрро овард, Суқрот аз дил гузаронд, ки пас аз маргаш қотилонашро чӣ хатари азиме дар пеш аст: охир, онҳо ҳамроҳи ӯ адолат, хирад, озодандеширо мекушанд. Бо ин андеша нигоҳи гарме ба онҳо афканду косаи заҳрро ба лаб бурд...

***

Баъди чанд рӯз Суларкин боз омад. Тирезачаро кушода бо садои паст гуфт:

- Дилам гувоҳӣ медиҳад, ки корат ба ҷониби беҳбуд меравад... Гуруснагӣ эълон кун, ки бароям ҳуҷҷат шаваду ба боло хабар диҳам.

Аз гуруснанишинӣ тавони хестану нишастанаш намонд, маргу зиндагӣ барояш яксон шуд.

Рӯзи панҷум сардори шуъбаи ҳуқуқи Суди олӣ Раҷаббеков ва боз се нафар омаданд. Раҷаббеков даромаду Мансуровро ба оғӯш гирифт ва, бодиққат ба рӯяш нигариста, гуфт:

–Ту одами назаркарда ҳастӣ! Шӯрои Олии СССР ҳукми қатлатро гардонд!

Аз чашмони Мансуров ашк равон шуд. Беихтиёр зери лаб гуфт: “Худои меҳрубон, нолаи маро шунидӣ, сипоси беҳад туро!” ва пас ҷониби Раҷаббеков рӯ овард:

–Раҳмат, додари қиёматӣ, бо ин хабарат маро аз хоку хун бардоштӣ. Дилам мегуфт, ки дар давлатамон ҳақиқат ҳаст, ҳастанд одамони нек...

Ҳангоме ки гурӯҳ баромад, ҷавони зардинае таъхир карду бо овози паст гуфт:

– Барои кори шумо байни акаи Мастибеку Ковал ҷанг шуд. Ковал пӯписа кард, ки дар ин кор зиддият кардӣ, аз партия пеш мекунам! Акаи Мастибек гуфташ: «Ман дар партияи Ленин ҳастам, на дар партияи Ковал!»

Пагоҳи рӯзи душанбе Раҷаббеков ва боз чанд нафар аъзои президиуми Суди олӣ ба хонаи марг омада, ҳукми қатлро ба понздаҳ соли маҳбас иваз карданд. Тану ҷони Мансуров аз он карахтию сардие, ки дошт, раҳоӣ ёфт.

Ҳамон лаҳза маъмури боздошт ӯро ба ҳуҷраи дигар гузаронд. Зану фарзандонаш омаданд. Аз изтиробу шодмонӣ саропои Гулнисо меларзид, ҳам механдид ӯ, ҳам ашки чашмонаш равон буд.

–Чанд дафъа ба хобам даромадед. Бо ханда аз дарвоза ворид шуда мегуфтед: «Ваъда карда будам, ки меоям!»

Ҷовид аз вазъи занаш пай бурд, ки таваллуд кардааст. Интизор шуд, ки худаш гап кушояд. Лекин хушхабарро Бибӣ расонд: «Дар хона меҳмони бапоюқадам омад. Духтарчаатон имрӯз дуҳафтаина шуд».

Ҷовид сари Бибиро ба бар гирифта, аз рӯю мӯйҳояш бӯсид. Сипас писаронашро ба оғӯш кашиду гуфт:

–Меҳри шумо буд, ки ин балоро пушти сар кардам.

–Ман мудом мегуфтам, ки басабр бошед, касе, ки қуфл сохтааст, калидашро ҳам месозад,– ғолибона эълон дошт Бибӣ.

–Шукр, ҳамааш гузашт, – гуфт Ҷовид бо хушнудии аён ва пурсид: -Меҳмони навро наовардед?

–Берун сард, ягон рӯзи дигар... Ба раҳматии апааш чунон монанд, ки Барно номаш мондем...

–Хуб кардӣ... – Ҷовид писаронашро тангтар ба канор гирифт.– Мудом фикр мекардам, ки оё рӯйи фарзанди навамро медида бошам? Писар мешуда бошад ё духтар?

-Аз рӯзе, ки шуморо зиндон карданд, гапу кор дар бораи пахта гум шуд. Ҳама гуфтугӯ дар бораи шумост. Аввал овоза шуд, ки Мансуровро парондаанд, баъд хабар омад, ки ҳукми қатлро бекор кардаанд! Баддаҳанҳо гуфтаанд, ки раис-бобо на танҳо Маскав, Азроилро ҳам харидааст!

–Дар мактаби мо низ ҳамин хел овозаҳо,–гуфт Сарҳад.

Мансуров аз хондани бачаҳояш пурсиду баъд лаҷоми суханро ба дигар сӯ кашид:

–Хешу табор, ҳамсояҳо, шиносҳо нағзанд? - пурсид Ҷовид.

–Вақте ки шуморо ҳукми қатл доданд, бисёриҳо аз мо меҳаросиданд. Аввал ҳамонҳое, ки «мо хоҳархондем, додархондем» мегуфтанд, роҳашонро дигар карданд. Лекин акаи Алишеру амаки Озар мудом хабар мегиранд. Посбони идораатон - Суннат чанд дафъа бедаву ҳезум овард. Намедонам, аз пеши худаш, ё амаки Озар фармудаанд...

Онҳо аз як соат бештар суҳбат карданд. Баъд нозир аз дар намоён шуду соаташро нишон дод ва ба тоҷикии шикаста гуфт: «Вақт тамом шуд, рафиқон!»

***

Мансуров аз қатл наҷот ёфт, вале намедонист, ки рӯзҳои пур аз хорию зорӣ ҳанӯз зиёданд. Дар шаш моҳи аввал ӯро дар маҳкамаи Қубодиён нигоҳ дошта, пас ба маҳбаси Тошканд бурданду ба гурӯҳҳо тақсим карданд. Гурӯҳеро, ки Мансуров дар он буд, шабона ба поезд савор карда, баъд аз ду рӯз ба як гӯшаи дури Ӯзбекистон, ба истгоҳе, ки Қаровулбозораш мегуфтанд, оварданд.

Омад–омади тобистон ва тасфи ҳаво баланд буд. Чоштгоҳ панҷоҳу се нафарро қатор карда, пиёда ба самти шимол роҳ гирифтанд. Ҳангоми гашти рӯз ба назди бинои сурхе, расиданд, ки деворҳои тақрибан шашметрааш симхорпеч буд.

Дар роҳ чанд нафар беҳол шуданд.

Ҷавонаки деҳотии сиёҳҷурда, ки бо моддаи дуздӣ суд шуда буд, зоҳиран, дигар тоқаташ намонд, ки нишаста, мӯзаҳояшро кашид ва ҳамаа диданд, ки мӯзаҳои танг пойҳояшро хуншор кардаанд. Ҷавон, чашмон пуробу овоз гирифта, гуфт: “Шаб касе мӯзаҳоямро иваз кардааст”... Вале дар хоку реги биёбон, ки мисли хокистари сӯзон буд, рафтан натавонисту боз мӯзаҳояшро пӯшид ва, дандон ба дандон монда, роҳро давом дод.

Дуюмӣ марди тахминан панҷоҳсолаи фарбеҳ, ки риши зардча дошт, ҳар гоҳ «мадорам намонд» гуфта, меистод ва назоратчиҳо, «қадамата бардор!» гуфта, пӯписааш мекарданд. Вале мард, баъд аз он ки се–чор бор афтод, ба дӯгу пӯписа ва зарбаҳои нозирон ҳам аҳамият надода, дигар нахест. Бо садои базӯр шунаво «об...» мегуфт. Вале об аз куҷо? Лейтенанти калон ба дигарон рӯ оварда, фармон дод: «Роҳро давом медиҳем! Мошин омада, инро мебарад!».

Ҳангоме ки ба назди дарвозаи маҳбас расиданд, гашти рӯз шуда буд. Тахминан дар масофаи як километр дур аз якдигар боз дуто ҳамин гуна бино намоён буданд. Аммо девори симхор то чашмрас тӯл меёфт. Қад-қади девор, дар ҳар панҷоҳ–шаст қадам бурҷҳо ва дар болои онҳо дидбонҳо камон дар даст намоён буданд. Аз ҷониби кӯҳҳои начандон дур гармсер меомад.

Маҳбусон дар назди дарвоза қариб як соат нигарон шуданд. Сипас мошини боркаше, ки дар болояш ду нафар дошт, аз дарвоза баромада, ҷониби дашт, зоҳиран, барои шахси дар роҳ афтода рафт.

Соате гузашту ду афсар баромад ва яке ному насабашонро хонд. Пас дарвозаҳои баланди оҳанӣ, тақар–тақар садо дода, кушода шуданду онҳоро ба дохил дароваданд.

Саҳни маҳбас калон буд. Он ҷо капитани шикамкалоне баромада, боз ному насабашонро хонд. Чанд нафар «Об диҳед! Сӯхтем!» гуфта садо доданд. Панҷ-шаш нафар беҳол шуда, ба замин нишастанд Ба онҳо касе кордор нашуд.

Дар он ҳангом поезде тақа–тақ карда, аз берун ба саҳн даромад. «Об оварданд», – кадоме садо баланд кард. Ду мошинист аз ҷумаки вагон обро ба сатил, пас ба кружкаҳои сафеди қатормонда мерехтанд. Зиндониҳо обро ҳам менӯшиданд, ҳам аз сарашон мерехтанд ва, чашмонро пӯшида, чуқур–чуқур нафас мекашиданду ҳаловат мебурданд.

Аз байн тахминан понздаҳ–бист дақиқа гузашта буд, ки аз дохили бино як даста маҳбус баромада, сӯйи вагон омаданд. Онҳо, ҳамаро дағалона тела дода, ҷумакро соҳиб шуданду кружкаҳоро аз худ карданд.

Маҳбусони навомада ҳайрон-ҳайрон ба онҳо, ки кружкаҳоро ба одамони худашон медоданд, менигаристанд Аз навомадаҳо марди қоматбаланди ришдоре бо як қавиҳайкали таҳҷоӣ туву ман карду бо як даст аз гулӯяш дошта, ба девори вагон часпонд ва думушта ба сару рӯяш задан гирифт. Аз гурӯҳи муқобил якбора се нафар ба тарафдории ришдор бархоста буданд, ки якбора сафи пархошгарон афзуд ва одамони зиёде аз ду ҷониб ба ҳам дарафтоданд. Навомадаҳо, ки хаставу лакот шуда буданд, қуввати ҷанг надоштанд ва, дере нагузашта, чанд нафарашонро зада афтонданд. Ин дам нозирон расида омаданду бо мушту чӯбдаст онҳоро ҷудо карданд.

Марди ҷангро шурӯъкарда беҳаракат мехобид. Аз ҳар ду гурӯҳ сару рӯи чанде кафидаву хуншор буд. Капитан се нафарро фармуд, ки мурдаро ба қисми тиббӣ баранду ба марди сияҳҷурдаи фарбеҳ бо таҳдид гуфт: “Мегӯӣ, киҳо дар ин кор даст доштанд!».

Навомадаҳоро ба се бино тақсим карданд. Нозир Мансуровро ба хонае, ки ба дараш “Бараки 1” навишта шуда буд, оварду гуфт:

-Дар ин бино собиқ партиявиҳоро нигоҳ медоранд, - ва забон хоида, илова кард: - Худат баринҳоро”.

Он ҷо дар ду тараф катҳо болои ҳам ва қатор чида шудаанд ва дар байн роҳрав аст. Тахминан панҷоҳ нафар маҳбус - қисме дароз кашида, ҷое чор-панҷ нафар нишаста, суҳбат доштанд.

Нозир кати холиеро ба Мансуров нишон дода, «худатро интизор буд» гуфт ва баромада рафт. Ҷовид роҳравро мегузашт, ки як марди таги чашмаш холдор борхалтаашро аз дасташ башиддат кашида, ҷониби кати барояш ҷудокарда ҳаво дод ва ба хараки дарози паҳлуи миз ишора карда, ба шеваи шикастаи тоҷикӣ «Бишин, ошно тоҷик» гуфт.

Хона мисли хумдон гарм буд, аз он бӯи арақи бадан ва боз бӯи бадтаре меомад.

Аз давраи қартабозҳо марди фарбеҳе, ки дар саҳни маҳбас капитан маълум кардани гунаҳкорони муноқишаи марговари имрӯзаро фармуда будаш, ба русӣ гуфт:

–Ку гап зан, раис, дар берун чӣ гапу корҳо?

Мансуров дақиқае таваққуф карду гуфт:

–Ҳамон гапу корҳо, ки худатон мешунавед.

Ин лаҳза марде, ки таги чашмаш холдор, аз пас ба буногӯши Мансуров муште зада, гуфт:

-Чӣ қадар пул дуздиданатро гӯй! Дар куҷо русташон кардаӣ?

Мансуров базӯр худро нигоҳ дошт, ки наафтад ва ҳамоно бонг-бонг садо додани сарашро шунид. Бо азоб ҷониби холдор тоб хӯрду қасдан ҳарфҳоро якка-якка кашида гуфт:

–Мард бехабар намезанад! Ҷанг мехоҳӣ, шаб ё ними шаб гӯй, ба саҳн мебароем. Яке аз мо ин ҷо таги хок мешавад, дигарӣ зиндагии пурмалолашро давом медиҳад, ба гӯш гирифтӣ?

Марди фарбеҳ ғазабнок ҷониби холдор гуфт:

–Криса, гуфтам нарас!

–Криса ҳамин, ки ин ҷо фиристодаанд,–гуфт холдор. –Ва боз илова кард:– Дар вақти обнӯшӣ дидам, ки одамони моро мезад!

Фарбеҳтан, табассум дар лабонаш, ба Мансуров рӯй овард:

–Рост гӯй, чанд нафари моро задӣ?

Мансуров ба атроф нигариста, дид, ки ҳама интизори ҷавобанд.

–Дар он афтударафт фаҳмида намешуд, кӣ аз шумо, кӣ аз мо. Ду нафари наздикам омадаро зада, дур кардам.

Марди қоматбаланди тоссар, ки дар болои кат менишаст, аз ҷо хесту гуфт:

–Бачаҳо, мардак аз роҳ омадааст, монед, дам гирад!

–Криса, ин мард ҳам аз одамони мо! – Ин суханро марди сияҳҷурдае гуфт, ки дар давраи қартабозҳо менишаст.

–Ребята, он наш![41] – луқма партофт русе.

Мансуров ба ҷояш рафт. Кати барояш ҷудокарда халта зада, пахтаҳои кӯрпааш дар як тараф ҷамъ шуда буд. Ӯ кӯрпаро афшонду болои кат паҳн карда, дар болояш дароз кашид ва, дастонашро таги сар монда, ба шифт нигарист. Дилашро ғам зер карда буд. Меандешид, ки понздаҳ сол ба гуфтан осон! Оё дар ин қадар сол дар байни ин худобехабарҳо зинда мемонад? Оё понздаҳ соли ҷудоӣ аз зану фарзандон ҷинияш намекунад? Ҳоли кӯдаконаш бе падар чӣ мешавад? Ба хотираш рӯзе, ки дар суд қарори ҳукмашро хонданд, омад. Он лаҳза Гулнисо чӣ ҳоле дошт... Ҷониби судя чунон менигарист, ки агар хато кунад, тохта рафта, забонашро меканад. Боз рӯзе, ки ба кадом тӯйи шиноси Ҷовид мерафтанд, ба хотираш омад: барои чизе баҳс карданду Гулнисо қаҳр карда, аз роҳ гашт. Ҷовид ҳам нарафт. Шаб Гулнисо дар хонаи бачаҳо худро ба хоб андохту ба ҷойи хобаш наомад. Ҷовид низ ғазабнок буданашро нишон доданӣ шуду дар поини кат худро ба хоб андохт. Баъди аз нисф гузаштани шаб Гулнисо омад. Ҷовид, ки аз аламу пушаймонӣ бедор буд, ба оғӯш гирифташ.

- Хобам набурд, мисле, ки дар болои хор будам, – гуфт Гулнисо бо садои паст. – Шумо дар барам набошед, хоби бароҳат рафта наметавонам.

–Гуноҳи ман, – гуфт Ҷовид. – Бояд туро бардошта меовардам.

–Ман то ин лаҳза интизор будам...

Мансуров баробари ин фикрҳо овози Гулнисоро мешунид, нигоҳи пурмуҳаббати ба рӯяш дӯхтаашро медид…

Вохӯрие ба хотираш омад. Дар байни машваратчиёни суд шахсеро дид, ки бо диққат ба сӯяш менигарад. Дар аввал эътибор надод, пас аз он ки чанд дафъа ин ҳолатро мушоҳида кард ва нигоҳашон ба ҳам афтод, шинохташ. Ин ҳамон марде буд, ки рӯзҳои аввали ба сохтмони Вахш омаданаш дар гурӯҳи пулсозон ҳамроҳ кор мекарданд. Он вақт Ғойиб лоғарандом буд, риши сиёҳ дошт. Ҳоло як марди шикамкалони ришсафед шудааст. Ҷовид бо ишораи салом ҷониби Ғойиб сар ҷунбонд. Ғойиб низ даст ба сина бурд.

Боре дар вақти танаффус Ғойиб назди Ҷовид омаду ба рӯяш тараҳҳумомез зеҳн монда, гуфт:

–Акаи Ҷовид, зиндагии ман дар Қурғонтеппа. Пешравиҳои коратро шунида хурсанд мешудам. Лекин дилам ғубор дошт... Аз он воқеае, ки дар заминкан шуда буд, ғубор дошт (он ҷо Ҷовид афтондаву пӯписааш карда буд). - Ғойиб нафаси чуқур кашид ва афзуд: –Лекин бидон, ки ба ту кина надорам. Ту одами кордон, шуҷоъ ҳастӣ.

Ҷовид он лаҳзаро пеши назар оварду аз фикр гузаронд: «Душмании фарзанди одам бепоён будааст. Бубин, ки сӣ сол боз дилаш ғубор доштааст. Фақат баъд аз он ки моддаи қатлро шунид, ғубор бартараф шуд, вагарна ҳамроҳаш ба дили хок мерафт.

Пас аз ғизои шом - як бурда нону як дона қанд капитан ҳамаро қатор карда, ба саҳн баровард ва гуфт, ки «ду соат ҳавои тоза мегиред». Пеш аз рафтанаш ҷониби Ҷовид нигоҳи озмоишкоронае андохт, вале чизе нагуфт.

–Мансуров, ин ҷо медонанд, ки барои чӣ суд шудаед, аз қарори қатл баргардондаанд ва дигар гапу корҳое, ки аз саратон гузаштанд, - баробараш қадам зада, гуфт марди тоссар, ки дар дохил тарафашро гирифта буд, - Натарсида, ба Криса ҷавоб доданатон хуб шуд, фаҳмиданд, ки шумо касе нестед, ки сар фуроред. Ин ҷо синну сол беэътибор аст, ба касе тан медиҳанд, ки ростқавл асту ирода дорад. Ду–се рӯз гузарад, худатон мебинед, ки ин ҷо чӣ рӯзгорест, чӣ гуна касон умр ба сар мебаранд. Шумо ин ҷо аз рӯи мақоли русии “меньше говори, больше слушай” рафтор кунед. Номи ман – Ориф, аз Қӯқандам. Мисли худатон раис будам. Моддаамон як, ман - қисми як, шумо - қисми ду. Соли панҷоҳу як суд шудам. Панҷ сол дар маҳбаси Тошканд будам, баъд ин ҷо оварданд, як солам мондааст.

–Шумо хушбахт,–Мансуров беихтиёр лаб газид.

–Шумо ҳам аз вақти гуфтаашон зудтар мебароед. Дар аксар идҳо афви умум эълон мекунанд. Мебинед, ки дар ҳашт–нуҳ сол, ҳатто камтар, баромадед.

Ин сухан Мансуровро хурсанду баумед кард.

-Ин ҷо ба ҳеч гурӯҳе ҳамроҳ нашавед,-- илова кард Ориф. - Баъзе нашъа пешниҳод мекунад, зинҳор нагиред. Ҳушёр бошед, як бор, ки лағжидед…

Баъдтар нозир Мансуровро ҳамроҳ гирифта, ба назди сардори навбатдорҳо овард ва огоҳ кард:

–Дар ҳар ду соат ба комендатура омада, хабар медиҳӣ, ки дар ҷоят ҳастӣ. Ҳар рӯз ин корро мекунӣ!

Ориф ӯро тассаллӣ дод:

–Ин корро ба ҳамаи навомадаҳо мефармоянд. Даҳ–бист рӯз баъд бас мекунанд.

Сипас онҳоро ба наҳорӣ оварданд. Ба ном наҳорӣ: як тикка нону ним қанд. Мансуров аз чашмсурхе, ки дар паҳлӯяш мехобиду айнак гирифта мегашт, «хӯрок намедиҳанд?» гуфта пурсид ва дар бало монд. Аз чор тараф гап партофтанд:

–Ҳой, барои раис палов биёр!

–Палов барои нимрӯзашон, ҳоло дуто мурғу як коняк лозим будааст!

Аз пас кадоме бо ханда илова кард:

–Моҳибирён аз хотир набарояд!

Марди сияҳҷурда, ки «Милис» ном мебурданд, ҷониби Мансуров гуфт:

–Меъёри хӯрду хӯрок ин ҷо дар як рӯз чунин аст: чорсад грамм нон, понздаҳ грамм қанд, як бор хӯроки гарм, ки он аксар вақтҳо каллапочаи хук аст. Ба хотир бигир, ки моро аз ин бино берун бурдан ё ҷое бурда кор фармудан манъ. Ба дигар гурӯҳҳо се вақт хӯрок медиҳанд, чунки онҳо кор мекунанд.

Нимрӯзӣ ба ошхона рафтанд. Мансуров ним коса аз он шӯрбо хӯрд ва ҳамоно хеста даҳонашро дошт ва берун рафту хӯрдаашро қай кард.

Аз ошхона, ки берун шуданд, Милис гуфт:

–Ошно, ман ҳам худат барин будам, баъд одат кардам.

Дар ҷои хобашон ба Мансуров ду кулчаи қандин дод. Мансуров даст ба сина ниҳоду минатдорӣ карда, пас гаштанӣ буд, ки бо ситеза гуфт:

-Ин ҷо ҷои ноз нест! Мурдӣ, ба кӣ даркор мешавӣ?

Мансуров кулчаҳоро гирифт.

Бегоҳиҳо онҳо ду соат гардиш карда, дигар вақтҳо дар ҳамон бинои гарми бадбӯю пур аз пашшаву хомӯшак мемонданд.

Мансуров дар бадали ду ҳафта камубеш аз ҳаёти ҳамроҳон огоҳ шуд. Фаҳмид, ки ин ҷо ашрофтабиатон камтаранд. Онҳо ба кори нолоиқе ҳамроҳ намешаванд, ба нохалафе гузашт намекунанд. Фаҳмид, ки аз ҳукумату сиёсаташ ин ҷо сухан кардан манъ аст, чунки хабарчинҳо ҳастанд. Сабаби ба ин ҷо афтодани бисёриҳоро донист. Криса корманди ОБХСС будааст. Бо ҳамсояаш барои об ҷанг карда, як чашмашро зада кӯр кардааст. Фарбеҳтан – прокурори кадом як райони Тошканд, номаш Шералӣ, ин ҷо “Шер” мегӯяндаш. Сияҳҷурдае, ки ҷониби Ҷовидро гирифт, дар куҷое милиса шуда кор мекардааст. Номаш Салмон. Хушдори занашро кушта, ба ин ҷо афтодааст...

Тобистони ин ҷо дароз будааст. Шабона аз тирезаҳои панҷарадор ҳаври гарми дашт меояд. Маҳбусҳо зуд-зуд ба назди лӯлаи об, ки дар як гӯшаи бино, дар баландӣ насб карда шудааст, обнӯшӣ мебароянд. Фақат баъд аз як поси шаб вазиши насими шабона эҳсос мешуд.

Боре дар аввали шаб Мансуров аз ҳой–ҳой бедор шуд. Сар бардошта хестанӣ буд, ки марди айнакие, ки дар паҳлуяш хоб мекард, дасташро болояш гузошту сарашро ҷонибпш ёзонда пичирос зад:

Милисро одами куштааш ба хобаш даромад.

Милис дар роҳрави байни катҳо тез–тез қадам зада, бо овози баланд мегуфт:

“Омад! Омад ҳаромӣ! Ҳамон корди нӯгтезеро, ки ба шикамаш даромада буд, бардошта омадааст! Мегӯяд, ки ошно, мо бояд корро баробар кунем! Ман бо ту корамро баробар карда будам! Чунон баробар карда будам, ки дигар ба ин олам роҳ наёбӣ!

–Ҳар вақт ҳамин корашро мекунад?– Мансуров сарашро набардошта пурсид.

–Пеш камтар буд, вақтҳои охир бисёр мехезад. Рафта–рафта ҷиннӣ нашавад...

Милис ором намешуд.

–Баъд аз он ки ба олами мурдаҳо фиристодамат, маро ба ин дӯзахкада оварданд. Мегӯянд ними умратро ин ҷо мегузаронӣ пас тарозу баробар мешавад. Фаҳмидӣ? Дигар кор дорам гуфта набиё!. Шилқинӣ накун! Феъли маро медонӣ!

–Ин кора, ин аҳвола бин!–гуфт Мансуров.

-Эҳ, ҳоло ин ҷо чунон корҳо мебинӣ,–гуфт айнакӣ. Ӯ бо болишт рӯяшро пӯшонд ва афзуд:-Бобом мегуфт: “Каси одамкушта худаш ҳам мурдааст”.

Хоб аз чашмони Мансуров парид. Аз рӯзе, ки зиндонаш карданд, як сол бештар гузаштааст. Боз чӣ қадар ин ҷо мемонад? Ориф гуфт, ки дар идҳо афв мекунанд. Афв ҳам кунанд, чӣ қадар кам мекунанд?

Дар он гурӯҳ як ҳолате, ки ғаши Мансуровро меовард, ин буд, ки якеро китфаш ба дигаре нохост мерасид ё туфлияш болои туфлие меафтид, ҳамдигарро чунон дашномҳо медоданд, даҳонат воз мемонд: «Ҳой, ман раисии туя фалон кардагӣ!» «Ман ту барин райкома, медонӣ…» «Ҳой, ту барин судяи порахӯра фалоната медаронам!» «Ту барин бригадира, ки мардума аз хоби саҳар хезонда, ба кор ҳай мекардӣ…». Ва шурӯъ мешуд занозан, афтударафт. Баъдҳо дашномашонро ёдовар шуда, чунон гуфтаву механданд, ки гӯё ҳеҷ гап нашуда бошад.

Боре бегоҳирӯз ба прокурор шиносҳояш ҳар гуна хӯрданиҳо оварданд. Ҳамхонаҳо дар атрофаш ҷамъ омаданд. Криса дарҳол бо бари куртааш туфлиҳои прокурорро пок кардан гирифт.–Крис, пагоҳӣ он туфлиҳоро пок карда будӣ–ку, - гуфт марди лоғарандом.

–Ман туфлии акама ҳам шаб пок мекунам, ҳам пагоҳӣ! – гуфт Криса ва дар ивази кораш ду кулчаи қандину ду конфети печак гирифта, ба лоғарандом дароз карду гуфт: «Ба ивазаш аризаи гуфтаамро менависӣ!».

–Ман ҳеҷ гоҳ ба аризаи Криса даст намеолоям!

Онҳо, гиребони ҳамдигарро гирифта, дар кашокаш шуданд, вале аз як нигоҳи прокурор ором ба ҷойҳояшон нишастанд.

Дар зиндон касоне буданд, ки бо чоплусӣ, хабаркашӣ ва дигар корҳои паст худашонро ба сардорҳо наздик мекарданд. Онҳо барои як бурда ҳасиб ба ҳама корҳои пасти шармовар даст мезаданд. Боз баъзе касоне буданд, ки ҳама азобу таҳқирро ба худ мегирифтанду ба кори нолоиқе ҳамроҳ намешуданд. Онҳое кам набуданд, ки ҳам ба наъл мезаданду ҳам ба сум.

Он рӯзҳо Мансуров аз бехобӣ азият мекашид. Дар вақте ки бояд хоб равад, умраш, аз рӯзи ба колхоз омаданаш чӣ корҳоро анҷом доданаш, дар район ва «боло» кӣ ёриаш дод, киҳо бештар ба ошхонаи лаби канал меомаданд, ба колхозчиҳо чӣ гуна муносибат мекард, аз пеши назараш мегузаштанд. То миёнаҳои солҳои 50-ум колхозчиҳо ҳар рӯз гурӯҳ-гурӯҳ дарашро мезаданд. Талабашон бештар - «каме гандум диҳед, ки ба баҳор бирасем», ё «камакак пул, барои бачаҳо либос бигирем». Ҷовид ба қадри имкон ёрӣ медод.

Деҳқони заҳматкаш наздаш медаромад, хушҳол шуда ба пешвозаш мехест. Чунин одамони самимӣ дар ҳар бригада буданд. Ҷовид онҳоро мешинохт, чунон ки муаллим талабаи аълохонашро. Боз гурӯҳе буданд, ки хуб кор мекарданд, лекин парво надоштанд, ки об аз таги пул меравад ё ба болои пул. Ба чоплусон ва онҳое, ки дар маҷлисҳо айбу хатоҳоро мегуфтанд, низ ёрӣ мекард. Раисӣ ҳамин, бояд бо ҳар касе мувофиқи феълу рафтораш муносибат бикунӣ.

Авази Ҳоит баринҳо бо сухани хуб насибаашонро барзиёд карда мегирифтанд. Баробари аз дар даромадан бо овози марғуладораш шурӯъ мекард: «Раис-бобо, шукри Худо, то ҳол ҳеч сухани шуморо ба замин нагузоштаам, дар оянда низ ҳамин хел мекунам. Бачаҳо калон шудаанд, худатон аҳли фаҳм, каме чӯбу тахта ёрӣ мекардед, ки барояшон хонаҳаке месохтам».

Муаллим Сабурӣ суханашро бо шеър оғоз мекард:

Касе нек бинад ба ҳарду сарой,

Ки некӣ расонад ба халқи Худой.

Дар ғайби Сабурӣ мегуфтанд, ки аризабоз аст. Ба ин сабаб Ҷовид ӯро хуш надошт. Лекин муаллим, ки буд, ёрияш мекард.

Ҷовид он рӯзҳо нуфузи зиёд дошт. Ба коре ишора мекард, чанд нафар медавид. Одамон бо ҳар баҳона худро наздик карданӣ мешуданд. Баъд дар як лаҳза ҳамааш дигар шуд.

…Нонро дар об тар карда хӯрдани Мансуров дер давом накард. Дар саф меистод, аз беқувватӣ пояш меларзид. Дид, ки ба ин ҳол аз по мезанад, ба сардори маҳбас бо чунин мазмун нома навишт: «Аз шумо хоҳиш мекунам, ки маро ба гурӯҳи коргар гузаронед». Баъди ду ҳафта сардор ӯро ба кори сохтмон гузаронд.

Он рӯз борон буд. Пеш аз он ки ба кор раванд, дар саҳн чор отряд саф оростанд. Аз ду ҷониб ду нафар нозир сагҳоро, ки аккос зада, ҷониби зиндониҳо ҳамлавар мешуданд, медоштанд. Сардори маҳбас Тошбеков хабар дод: «Қарори ҳукумат дар бораи беҳтар кардани шароити зиндагии зиндониҳо имзо шуд». Аз ҳар тараф садо доданд: «Даркор не! Афви умумӣ кунад! Муҳлатро кам кунад!» Баъд, Мансуровро ба пеши саф бароварда, гуфт: «Касе, ки ба ин одам даст мерасонад, ба кори сахт мегузарад!» ва ба марди тануманди зардина рӯ овард: «Виноградов, ту барои ин маҳбус ҷавобгарӣ!»

Мансуров ҳамроҳи дигарон ба кор баромад. Се километр роҳро пиёда рафтанд. Ҷойи корашон як регзори атрофаш тахтадевор буд. Он ҷо барои заводи нафт гузаргоҳ месохтаанд. Тартибот сахт буд. Зимистон ҳавои дашт сард, барфу боронҳо зиёд, тобистон аз гармсер ҷойи гурез нест. Майори чашмтанг Стромин масъули тартиботи маҳбас буд. Баъзан торикии субҳ омада, бо садои буррояш «Конвой, подъём!» гуфта, се отрядро атрофи саҳн медавонад. Агар ҷавоби саломи маҳбусон маъқул намешуд, «ман ба шумо салом доданро ёд медиҳам!» -- гуфта, батакрор фармон медод: «Хоб равед! Хезед! Хоб равед! Хезед!»

Боре шабона борон борида, пагоҳӣ ба барф табдил ёфт. Барфи обдор якмаром борида, атрофро сафед кард. Маҳбусон, то ки Стромин дар ҳавои сард зиёд нигоҳ надорадашон, кӯшиш карда, бо садои баланд ҷавоби саломашро доданд. Бо вуҷуди ин, фармонашро дод: «Хоб равед!». Ҳама худро болои барфи лойшуда партофтанд. Фармуд: «Хезед!». Шаш бор ҳамин корашро такрор кард.

Ба ёди Мансуров байте омад, ки:

Неши ақраб на аз пайи кин аст,

Муқтазои табиаташ ин аст.

Вадим Виноградов дар паҳлуи Ҷовид кор мекард. Онҳо, ки ҳар ду хӯйи ашрофӣ доштанд, зуд бо ҳам унс гирифтанд. Аз ҳоли ҳамдигар огоҳ шуданд. Ҳар вақте ки касе бо баҳонае ба Мансуров маншаталаб мешуд, Виноградов ба байн даромада, мегуфт: «Аз пушти ҳар дуи шумо ман ҷазо гирам?!» Дар танҳоӣ Мансуровро таъкид мекард: «Дон, ки ин ҷо ҳукумат вуҷуд надорад, мисли як дарёи ифлоси пур аз моҳиҳои одамхор аст ин ҷо. Ба иғвои касе дода нашав».

Рӯзе, ҳангоми аз кор баргаштан, Восит, ки лақабаш «Кошка» буду ҳамкорашро корд зада, зиндонӣ шудааст, пояшро пеши пойи Мансуров монду намоишкорона калавид ва, гиребони Мансуровро дошта, дашном дод: «Ту коммунисти ҳаромӣ! Коммунисти палид...” Мансуров фаҳмид, ки мехоҳад ба иғво бикашадаш, бо оҳанги мадоро гуфт:

–Агар нохост поям расида бошад, узр мепурсам!

–Узрат дар ақибат! –Кошка худро бештар ғазабнок вонамуд кард. – Мехостӣ маро афтонда кушӣ! – гуфта, Мансуровро тела дод.

Аз атроф Воситро васваса мекарданд:

–Кошка, бизан!

–Туро тела дод–ку, бизан!

–Дар таги ҷоғаш бизан! Натарс!

Мансуров низ мушт бардошта буд, ки Виноградов ба байн даромада, ҳар дуро сахт ба ду тараф тела дод ва ба Восит «узр пурсид, боз чӣ моҷаро мебардорӣ!» – гуфта, ҷониби Мансуров бо тундӣ афзуд: «Ту ҳам дамата гиру ба роҳат рав!» Аммо як марди қаддаш аз миёна пасттар ҳеч ором намешуд. Бо овози баланд мегуфт:

–Ту ӯро тарафдорӣ накун, Вадими дароз! Ту аз вай пурс: «Чаро кора дигарҳо мекунанду мансабро фақат ба коммунист медиҳанд?!

Кадоме овоз дод:

–Артур, азизам, ту аҷоиб суханҳо мегӯӣ. Вақте ки аз ин ҷо баромада рафтӣ, ин савола ба калонҳои Маскав медиҳӣ. Ин мард чунин корҳоро аз куҷо медонад?

–Медонад! Бояд бигӯяд!

Виноградов бо садои паст гуфт: «Гап назан! Ба раҳат рафтан гир».

Баъд аз ғизои шом, ки ба саҳн баромаданд, Виноградов гуфт:

–Восит туро ба фитна кашиданӣ буд. Ӯро фармуданд. Кор ба ҷанг мекашид, зиндаат намегузоштанд.

–Нияташонро пай бурдам,–гуфт Мансуров ба табассум ба руи мусоҳибаш нигаристу гуфт:–Вадим Петрович, ту як одами олим, дар замони ҷанг ҷонишини саринженери заводи танк будӣ, моҷароҷӯ нестӣ, пас, чӣ шуд, ки зиндонат карданд?

Дар пешонии Виноградов чинҳо ҷамъ шуданд, сари сафедшудаашро такон доду гуфт:

-Дар ҳамон соли вафоти Сталин, дар маҷлисе, ки инженер–техникҳо ҷамъ буданд, ҳангоми баҳс аз даҳонам баромадааст: «Сталин ба кори мо чӣ дахл дорад?» Моддаи 49 заданд: «Ҷинояткори барои ҷамъият хафнок». Зиёдаш гузашт, ду сол монд. Нахуст маро ба маҳбаси «Острог», ки аз шаҳри Иркутск дуртар будааст, роҳӣ карданд. Ду сол он ҷо будам. Устухонҳоям аз сармо месӯхтанд. Он ҷо фаҳмидам, ки аз гуруснагӣ сармо сахттар будааст. Ба сабаби беморӣ ва бо тавсияи духтурон ин ҷо оварданду аз мурдан наҷот ёфтам.

…Рӯзи якшанбе буд, гурӯҳашонро ҳаммом бурданд. Дар даромадгоҳи ҳаммом Виноградов бо касе аз отряди 3–юм, ки мисли худаш калонсолу лақабаш «Риш», буд, атрофи мавзӯи «Сталин хуб буд ё бад?» аввал баҳс, пас муштзанӣ карда, сару рӯи якдигарро хуншор карданд. Баъдтар, ҳангоме ки танҳо монданд, Мансуров гуфт:

–Вадим Петрович, гӯё барои таҳқири Сталин маҳбусат кардаанд, пас, чаро мудом тарафашро мегирӣ?

Виноградов, рост ба чашмони Мансуров нигариста, гуфт:

–Сухани «Риш» ҷон дорад. Сталин хатоҳои зиёд кард, ки пинҳон буданду ҳоло каму беш аз онҳо мегӯянд. Лекин ман ӯро барои он ҳурмат мекунам, ки як давлати бузург сохт ва бо ин давлаташ Русияро овозадор, халқи русро аз нав муътабар кард.

***

Дар арафаи зимистон боронҳо зиёд шуданд. Ду рӯз боз Ҷовид шамол хӯрда, худро нохуш ҳис мекард. Ба назараш менамуд, ки устухонҳояш дард мекунанд. Дар ҳавои борон ба мошин хишт бор мекард, ки нозир «коратро мон» гуфту пешандозаш карда, ба утоқи сардори маҳбас -- Тошбеков овард. Он ҷо даромаданду Мансуров ошнои ӯзбекистонияш, раиси колхози Киров - Ҷӯрабековро дид. Охирин дафъа Сарабекро ҳафт сол пеш дида буд. Дар ин байн ӯ хеле фарбеҳ шудааст. Ҳам фарбеҳӣ, ҳам кители сталинии оҳарияш, ҳам мӯйи сиёҳи болокардааш ҳама ба қомати мутавасситаш зебида, босалобаташ кардаанд. Ҳатто сухан гуфтанаш ҳам дигар шудааст.

Мансуров назди рафиқаш аз нимтанаи сиёҳи ҷо-ҷо дарида, телпаки пачақу маҷақу чиркинаш, сари тарошидааш шарм кард. Сарабек ҳолаташро пай бурду ба оғӯш гирифташ ва, нигоҳи меҳрборашро аз рӯяш наканда, гуфт:

–Ҷовид–ака! Мо, раисони вилояти Сурхондарё, мудом кордонию меҳмондории шуморо бо ҳавас ёд мекунем. – Сипас, курсиро пештар давонду ҷониби сардори маҳбас ишора карда, афзуд: – Ману Хурсанд–ака дар техникуми Бойсун се сол ҳамроҳ хондаем. Мо рафиқони хасакӣ нестем.

-Дар як парта мешистем, - гуфт Тошбеков ва меҳмонҳоро ба атрофи миз даъват карду назди дар рафта, ба кадоме фармуд, ки чой биёрад. Дар болои миз дастархони пурнеъмат густарда шудааст. Маълум, ки онҳоро Сарабек овардааст.

Дарозии кабинети сардори маҳбас аз даҳ қадам ҳам зиёдтар аст: дар як тараф мизи дарозу дар болояш ду-се қатор папка рӯйи ҳам чида, дар паҳлу либосовезак, ки дар он ду нимтанаи сиёҳи нави маҳбусӣ овезон аст. Дар тарафи дигар мизи начандон калонест, ки дар болояш чанд китоб менамояд.

Риштаи суҳбатро боз Сарабек ба даст гирифт:

–Аз он рӯзҳои хотирмон, ки меҳмони Ҷовид–ака будем, ҳафт сол гузашт. Мо, як гурӯҳ, барои таҷрибаомӯзӣ ба вилояти Қӯрғонтеппа рафта, шаш рӯз колхоз ба колхоз гаштем. Он ҷо ҳаво ниҳоят гарм аст. Ба ҳар бригада ё колхозе мерафтем, барои меҳмонҳо гӯсфанд мекуштанд. Рӯзҳои охир чунон шуд, ки ба гӯшт ҳатто нигоҳ кардан наметавонистем. Пас ба колхози акам омадем. Мо, нуҳ нафарро, ба мошинашон савор карда, ба хонаашон бурданд. Дар салқинии соҳили канал ҷой карданд. Оши бурида оварданд. Дар он сабзиҷот, ҷурғот, тезӣ андохтаанд, ба хӯрдан сер намешавӣ. Баъзеҳо то чор коса нӯши ҷон карданд. Обу замину офтоби он ҷо дигар аст. Аз бӯйи бодирингаш маст мешавӣ. Помидорашро мегӯӣ, ки гӯшти барра аст. Ба он замин нигоҳат меафтаду баракаташро бармало мебинӣ.

Мансуров хандида, дасташро ба китфи Сарабек ниҳод. «Зиёд таъриф накунед» – гуфт ва аз он ки овозаш хирӣ садо дод, шарм кард.

Суҳбаташон бештар аз воқеаҳои ондавраинаи Тоҷикистон буд. Сарабек гуфт, ки ҳамин баҳор боз онҳо - як гурӯҳ раису бригадирҳоро барои таҷрибаомӯзӣ ба колхозҳои водии Вахш бурданд ва ӯ аҳли хонадони Мансуровро хабар гирифтааст, ҳама нағз, баофият будаанд. Писари калонӣ Сарҳад имсол ба факултаи таърихи университет қабул шудааст.

–Хабарҳои хуб овардед, ман аз шумо миннатдор, – гуфт Ҷовид

Сарабек ба Ҷовид чой дароз кард, наздаш як бурда гӯшти равғанӣ ниҳоду гуфт:

–Аз он раисҳои дидаамон фақат Юсуфзода Эркинро дидам, дигар ҳама - одами нав. Юсуфзодаро ба наздикӣ раис таъйин кардаанд, чунки баъди рафтани вай колхозашон плонро буд намекардааст.

Боз гуфт, ки он шукӯҳмандӣ ва талошу пешравие, ки дар давраи Ӯлҷабоев мушоҳида карда будем, ҳоло нест.

–Юсуфзодаро боз раис монда бошанд, кори хуб шудааст, – гуфт Мансуров. Ӯ бо ҳавас ба рафиқаш менигарист ва аз дил мегузаронд: «Сарабек, ҳафт сол пеш ту бо ҳавас ба ман менигаристӣ, акнун ман дар ҳаваси зиндагии ту ҳастам. Он чиро, ки ман дидам, ту набинӣ, дӯстам!

Ҳамин тавр, онҳо аз ин дару он дар хеле суҳбат карданд. Вақти хестан Сарабек аз либосовезак як нимтанаи сиёҳи навро, ки тугмаҳои зард дошт, гирифта, гуфт:

–Инро ба нимтанаи акаи Ҷовид иваз мекунем.

Ҷовид қатъиян рад кард:

- Пӯшида равам, ҳамкорон «аз куҷо ёфтӣ?» гуфта, таҳковӣ мекунанд, хуб намешавад.

Сарабек розӣ шуд ва ҷониби Тошбеков гуфт:

–Хурсанд–ака, туро ба Худо, Ҷовид–акаро ба ту месупорам.

–Шумо гуфтед, қабул, – Тошбеков даст ба сари сина бурд.

Баъд аз ду рӯз Мансуровро ба кори сех, ки дуртар аз ҷойи хобашон буд, гузаронданд. Он ҷо се сехи дарун ба дарун буд, ҳар яке коргарони худ ва бригадир дошт. Дохили сехҳо гарм ва боз аз он ҷиҳат хуб буд, ки се вақт хӯрок медоданд ва аз рӯи корат ба номат камубеш музд менавиштанд. Дар он сехҳо, ки шасту се нафар машғули кор буданд, қубури махсус тайёр мекардаанд.

Мансуров се рӯз кор карда буд, ки рӯзе ҷонишини сардори маҳбас - капитан Эгамов пайдо шуд ва баробараш қадам зада, фармуд, ки аввал қубурҳои калонро ба мошин бор кунад ва раҳораҳ гуфт:

–Бо ҳамкорон шинос шудӣ? Ҳавои корро ёд гирифтӣ? – Ва, ҷавобро интизор нашуда, афзуд: - Аллакай ҳама кӣ ва чӣ кас буданатро донистанд. Ин ҷо ҳеч кас тасодуфӣ намеояд. Ҳамаашон дар пас одам доранд. Дар дохил сардор Банкир аст. Бо вай забон ёб. Ҳама неку бади дохил ба ӯ вобаста. «Хубу хош - ҷон халос» гуфтаанд. Мабодо дармондӣ, бигӯй, назорати ин сех ба ман вогузор шудааст.

Ҷовид фаҳмид, ки Эгамов гуфтаҳои сардори маҳбас Тошбековро барояш расонд. Ҳарфҳои ӯ то дер дар бехи гӯшаш садо медоданд.

Оре, Ҷовид Банкирро дида буд. Ӯ марди аз чил гузашта, қадаш аз миёна баландтар, фарохкитф, чеҳрааш гандумгун, риши кӯтоҳи сиёҳусафед, абрӯи баланди сиёҳ дорад. «Протсентовка», яъне хисобу китоби корашон, ҷудо кардани пули хӯрду хӯрок, тақсими маоши коргарон дар дасташ буд. Вай дар даруни сех хоначае сохтаву хобу хезашро он ҷо мегузаронд. Дар биступанҷсолагияш бонкро мезананд. Ҳамроҳон пулро мебаранд, ӯро медоранд. Лекин ҳарчанд мезананд, қину азоб мекунанд, фақат як гап мегуфтааст: «Маро гуфтанд, ёрӣ мекунӣ, пули кората медиҳем». Ҳабдаҳ сол боз дар маҳбас будааст.

Мансуровро дар ин ҷо ҳам рӯзи хуш нишон намедоданд. Чунки ҳама ба коммунистҳо душманӣ доштанд. Як тотори қоматбаланди бокитфубозу – Рашид, ки рухсораи росташ пайи захми корд дошт, пеш аз ҳабс шуданаш муштзани номӣ будааст. Дар сари синааш навиштае дошт, ки «Я - раб КПСС!». Сабаби маҳбусияш он будааст, ки бояд ба кадом кишвари хориҷӣ ба мусобиқа мерафтааст, шуъбаи махсус аз сафар мегардонадаш ва ӯ, ба шӯр омада, кадоме аз масъулонро мезанад. Ана, ҳамон ҳар вақт баҳона кофта, бо Мансуров моҷаро мебардошт. Бастаи қубурҳоро, ки бояд ду нафар бардошта берун баранд, қасдан танҳо бардошта, бо он Мансуровро зада мегузашт ва боз «гум шав аз пеши раҳам, коммунисти дузд! «Ман онаи коммуниста…» - гуфта, бо алфози зишт дашном медод. Мансуров тоқат мекарду меандешид, ки ду ҳафта кор карда, ба Эгамов ё ба Банкир шикоят барад, хуб намешавад. Тарсу буданашро намоиш медиҳаду бас. Боз як моҳ гузашт ва дар ин байн аз ҳамкорон бешукам гап гирифт, аммо ҳақиқати ҳолро барояш Эгамов гуфт.

Рӯзи зимистон бегоҳ шуда буд. Аз пагоҳӣ борон меборид. Аз роҳравҳо об мерафт. Навбати Мансуров буд, ки барои ошхона ҳезум шикаста барад. Аз он ҷо баромада дид, ки Эгамов ба хоначаи назди дарвоза рафта даромад. Нозирон баъзан он ҷо ҷамъ мешуданд. Ба он ҷо ҳам ҳезум бурда, дар бухории чӯянӣ оташ афрӯхт ва Эгамовро танҳо диду гуфт:

–Ба хонаи Банкир ҳам ҳезум бурдам. Ӯ албоми пурсуратеро тамошо дошт. Хостам аз ҳаёташ пурсам. Боз аз рӯи одоб надидам, мабодо маъқулаш нашавад.

Эгамов дар ханда шуду гуфт:

–Зада меронд, балки маъюб мекард! Аз ҳаёташ пурсиданро хуш надорад. Ман ҳам аз худаш не, аз тағош чӣ кас буданашро фаҳмидам.

Эгамов, аз чойники паҳлуи бухорӣ ба пиёлаҳо чой рехта, якеро назди Мансуров гузошт ва ба нақл шурӯъ кард:

–Номи аслии ӯ Асрор аст. Зиндагияш ҳам мувофиқи номаш - пур аз асрор. Зодгоҳаш Рустамқишлоқи назди шаҳри Самарқанд. Падарашро солҳои 30–юм, ба ҷурми зидди сохти колхозӣ буданаш, зиндонӣ мекунанд ва баъд аз ду сол хабари маргаш меояд. Модараш зани зебо будааст. Ронандае аз Самарқанд ба он деҳа равуо доштааст, ба зан дилёбӣ кардаву ва ба никоҳаш дароварда, ба шаҳр мебарад.

Асрору хоҳараш дар хонаи тағош мемонанд. Асрор он вақт ҳаштсола будааст, бо зани тағош рост намегирад. Аз ин боис рӯзе, ки деҳқонони деҳа аввали дастранҷашонро ба харҳо бор карда, ба шаҳр мебаранд, ҳамроҳашон меравад. Вақти баргаштан мешавад, «ман ин ҷо модарамро ҷуста, меёбам», - мегӯяду дар ҳамон бозор мемонад. Дар рӯзҳои аввал ҳар куҷое рост ояд, хоб мекардааст. Гоҳ ба деҳқонон ёрӣ додаю гоҳе дуздӣ карда, рӯзашро мегузарондааст. Ба ҳамин минвол, шаш–ҳафт сол мегузараду қад ёзонда, ба як ҷавони китффарох, нотарс ва ситорагарм табдил меёбад. Ба дуздпешаҳое мисли худаш ҳамроҳ мешавад. Доираашон калон мешавад. Ба мағозаҳо, ба хонаҳои мардум медароянд. Чун бо чолокию ҳушёрӣ дуздӣ мекунанд, касе аз онҳо гумонбар намешавад.

Эгамов хомӯш монд. Мансуров тоқат накарда пурсид:

–Модарашро меёбад ё…

– Меёбад! Ба автобусе медарояд, зане, кӯдак дар бағал, баробари диданаш «Асрор! Писаракам, Асрор!» гӯён аз дасташ дошта ба хонааш мебарад. Мегӯяд, ки «шунида будам, ки ба шаҳр омадаӣ, ҳар ҳафта баромада, кӯчаву бозорҳоро меҷустам, наёфта, бо гиря ба хона бармегаштам». Аммо Асрор дар хонаи модар соате беш намемонад. Ҳарчанд модараш зорӣ мекунад, розӣ нашуда меравад.

- Чаро чунин мекардааст? – ҳайрон шуд Мансуров.

– Кӣ медонад? – Эгамов китф дарҳам кашид. - Шояд ҳаёти бозор ё танҳоӣ чунин якраву бебок кардаш ё аз шавҳар кардани модар норозӣ буд, ё шояд намехост дуздиашро модар донад.

Боре, ба хонаи як бойбобо даромада, машғули кофтуков будааст, ки духтари сарвқомате аз дар медарояд. Духтар аз тарс овоз набароварда, ба ӯ менигарад. «Кистӣ ту?» - мепурсад Асрор. Духтар тарсидаву ларзида мегӯяд, ки духтари ҳамин хона аст, номаш - Гавҳар. «Духтари зебо, - мегӯяд Асрор. - Ман дузд, номам Асрор. Ин ҷо ҳам дуздӣ даромадаам, лекин ба ҳурмати зебоии ту баромада меравам. Ту диламро дуздидӣ, Гавҳар! Ман, падару модаратро розӣ карда, туро мегирам!». Духтар бо дастонаш рӯяшро пӯшонда гап намезананд. Баъди чанд вақт падари духтарро ба гӯшае даъват карда, аз ин бобат мегӯяд. Акбар баҳона мекунад, ки бояд хонаи нав бисозад, баъд маслиҳат мекунанд. Шабе ду мошини пур аз чӯбу тахта ба хонаи Акбар меояд ва одамонаш ба нею нестони ӯ гӯш накарда, борро мефуроранд. Як бегоҳ Асрор ҳамроҳаш мулло ва масолеҳи тӯйро оварда мегӯяд: «Акаи Акбар, ман Гавҳарро мебарам, шумо тӯйро давом медиҳед!» Акнун домулло никоҳро шурӯъ мекунад, ки чор милиса зада медароянд. Асрор мефаҳмад, ки кори Акбар аст, корди барашро нишон дода, мегӯяд: «Ба хотири духтарат сарата намебурам!» ва ба милисаҳо рӯ меорад: «Монед, тӯйро гузаронем, пагоҳӣ худам ба наздатон меравам». Вале калони милисаҳо мегӯяд: «Дузд садқаи зан шавад, пеш даро!» Асрор, ногаҳониву чолокона милисаҳоро зада меафтонаду баромада меравад. Баъд аз чанд вақт милисаҳо ӯро дар вокзал, ҳангоми ба поезд савор шуданаш, медоранд...

Ин лаҳза садои боз шудани дарвозаи калони маҳбас шунида шуду поезди обкаш тақ–тақкунон ба ақиби бино рафт. Эгамов хесту чанде ба рафтани поезд нигарист ва пас, ба ҷояш баргашта, нақлашро давом дод:

–Дар ин ҷо кораш омад накард, як марди қафқозиро зада кушт ва боз ҳашт соли дигар гирифт.

Тафсилоти он воқеаро Ҷовид баъдан аз Сулаймон-қазоқ фаҳмид.

–Се сол пеш сездаҳ нафар қафқозиро оварданд. Дар байнашон як марди паҳлавонҷуссаи мудом қаҳролуд, гӯштигири номӣ ва басо ҷангара ҳам буд. Дар ҳамон рӯзҳои аввали омаданаш ду нафарро бесабаб зада, сару рӯяшонро сиёҳу кабуд кард. Боре бо бригадирашон, ки низ бисёр чолоку ҷангдида буд, туву ман карда, ба таги поезд партофтаниаш мешавад, ки ҳамшаҳриҳояш роҳ намедиҳанд.

Вақте ки Банкирро оварданду овозаи ҷангҷӯй будани вай ҳам паҳн шуд, маҳбусҳо тахмину пешгӯиҳо мекарданд, ки «дар як беша ду шер нагунҷидааст, дур нест, ки яке аз инҳо аввал буданашро исбот кунад».

Як рӯзи зимистон моро ба ношто бурданд. Мо, даҳ нафар, дар як миз хӯрок мехӯрдем. Як чойник чой барои ҳама аст. Қафқозӣ чойникро наздаш гузошту ба касе иҷозати чой рехтан надод. Асрор хомӯш хеста, чойникро гирифту истаконҳои ҳамаро лабрези чой кард ва боқиашро ба косаи холие рехт. «Ҳой тоҷик, аз ин ҷо мурдаат мебарояд!» – гуфт қафқозӣ бо тамоми овоз. Асрор ҳам бо овози баланд гуфт: «Кушандаи ман ҳоло аз батни модараш набаромадааст!»

Аз дар баромада, зинаҳоро нишеб шудем, ки қафқозӣ аз пас тохта омаду Асрорро бо лагад зад. Асрор ба ӯ часпид. Қафқозии гӯштигир, хоб карда, Асрорро аз болои сар партофт. Асрор мисли бабр сабук парида хесту чанд мушт ба рӯйи қафқозӣ зад ва ҳар ду боз қад ба қад шуданд. Ин дам нозирон омаданду бо чӯбдастаҳояшон зада, ҳардуро ҷудо карданд. Қафқозӣ, дар ҳоле, ки аз биниаш хун мерафт, дод зад: «Тоҷик, ваъда карда будам, ки мекушам, мекушамат!»

Рӯзи якшанбе, ки ҳама тайёрии ба ҳаммом рафтанро медидем, фармон шуд: аввал бори мошини навакак омадаро фурорем. Ба анбор даромада дидем, ки қафқозию Банкир чанд қадам аз мо пеш баҳс карда мераванд. Қафқозӣ чанд дафъа ҷангҷӯёна ба пойи Банкир лагад зад. Банкир, аз гӯшҳои ӯ дошта, бо сар чунон ба пешониаш зад, ки қафқозӣ афтид. Дидем, ки аз сараш хун мезаҳиду як чашмаш сиёҳ шуда буд. Ӯ бо як даст чаккаашро дошта, чор-панҷ қадам ақиб рафту оҳани мисронмонандеро бардошта, бошаст ҷониби Банкир ҳаво дод. Банкир худро ба замин партофту оҳан ба халтаҳои семент бархӯрда, ба гӯшае афтод. Қафқозиҳои дигар Банкирро доштанӣ шуданд. Вале ӯ парида хесту оҳани партофтаи қафқозиро сӯи худаш ҳаво дод. Оҳан тоб хӯрда рафту ба қафқозӣ бархӯрд. Қафқозӣ, ба ҷои зарбхӯрдаи баданаш даст бурд ва нолишомез садое бароварда, яктарафа афтод. Рафта дидем, ки аз чаккаи сар ва биниаш хун мешорад.

Ҳамон лаҳза ба мошин бор карда, ба маркази тиббӣ бурдандаш, вале ба он ҷо нарасид. Ба ҳамроҳонаш гуфтааст, ки «ба Банкир кина нагиред, хато аз худам гузашт. Аз рӯзе, ки ин ҷо оварданд, маргамро хоб дида будам».

Баъди оон воқеа Банкирро суд карда ҳашт сол изофа карданд. Ҷовид лаҳзае сукут кард ва пурсид:

-Ба дидорбинии Банкир ҷураҳояш намеоянд?

-Солҳои пеш меомаданд. Ду-се сол боз касе наомадааст.

Мансуров қиссаи зиндагии ба Асрорро шуниду ба ӯ эътиқодманд шуд…

Рӯзҳо бо дилозорӣ мегузаштанд. Боре Мансуров лӯлаҳои оҳаниро ба саҳн мебаровард. Он ҷо Рашидро дид, ки бастаҳои ҷамъкардаашро дар ду тараф таги дастонаш дошта мебарад. Пай бурд, ки қасдан ин корро мекунад, то ки кори ӯ кам нишон диҳад. Гап назад, лекин вақте ки Рашид баргашту дуюм бор лӯлаҳои бастаро бардоштанӣ шуд, аз дасташ дошт: «Ҷамъкардаҳои худатро мебарӣ, фаҳмо?».

–Дур ист! – Рашид бо ғазаб Ҷовидро тела дод. Пайи захми рӯяш мисли ҷӯи хун менамуд.

-Мон, гуфтам!-- Мансуров аз раъяш нагашт.

Ҳаводорони Рашид ӯро ангеза медоданд.

–Рашид, чунон бизан, ки нахезад!

Кор ба занозан расида буд, ки садои пурнуфузи Банкир шунида шуд:

–Чӣ гап дар ин ҷо?!

Дар дасташ оҳани якметрае буд, ки дар анбор чену чоқи лӯлаҳоро бо он анҷом медод.

Восит, думрави Рашид, ҷониби Мансуров ишора карда, гуфт:

–Ака, ин худаш ҷанга сар кард. Мегӯяд, ки ин ҷо ман сардор, аз ман пурс мегӯяд!

Дигарҳо ҳам гуфтаи ӯро тасдиқ карданд.

Мансуров аз ин дурӯғи рӯирост лол монд.

Банкир ҷониби Мансуров қадам зад. Ҳама гумон доштанд, ки бо метри дасташ ӯро мезанад. Банкир, ба тарафи Мансуров назари кӯтоҳе андохта, «биё, коммунист!» гуфт ва худаш пеш даромад.

Мансуров раҳравон гуфт:

-Ман кайҳо коммунист нестам.

Банкир дари «хона»-ашро бо калид кушод. Ин лаҳза дар зеҳни Мансуров фикре чарх зад: «Ҷанг мекунам, зӯрам мерасад!» Вале зуд ин фикрро аз сараш дур кард.

- «Кайҳо коммунист нестам» мегӯӣ? - нигоҳи қаҳролудашро ба рӯи Мансуров дӯхт Банкир . – Аз ин ҷо, ки баромадӣ, давутоз кардаву пора дода, боз коммунист мешавӣ! Ҷони шумо, коммунистҳо, дар танатон не, дар билетатон!

–Маро ҳамон коммунистон ба қатл…

–Мефармоям, саратро мебуранд! Сухани сардоратро ҳам ба як пул намегирам! – Банкир нагузошт Мансуров суханашро гӯяд.

Ӯ бо чунон оҳанге сухан кард, ки дар дили Мансуров шубҳа намонд: «Гуфтаашро мекунад!» Баногоҳ дар вуҷудаш оташи ҳамият барафрӯхта шуд ва баланду қотеъона гуфт:

–Акамулло, одаме, ки як дафъа аз чоҳи сиёҳу сақили марг гузаштааст, аз мурдан ҳарос надорад!

Лабони Банкир ба ҳам фишурда шуданд. Метри дасташро ба рӯи кати хобаш ҳаво дод. Лаҳзае бо хомӯшӣ гузашт. Мансуров пай бурд, ки суханаш ба Банкир таъсир кард. Нафасашро ба дарун гирифта истод. Банкир, ҷабинашро сахт–сахт молиш дод ва бо ҳамон оҳанг гуфт:

–Сардорҳоро назди ман даъват кун!

Баъди чанде сардорони сехҳо бо ҷонишинҳояшон омада, дар назди дар қатор истоданд.

Банкир, ки дар лабаш папирос, дар назди тиреза меистод, ногаҳон баргашту бодиққат ба омадаҳо нигарист. Яқин, мехост донад, ки оё ҳама омадаанд. Баъд, папиросашро ба даст гирифту сӯйи Ҷовид ишора карда, омирона гуфт:

–Касе ба ӯ расад, сарашро мегирам!

Ҳама, гӯё шах шуда бошанд, аз ӯ чашм намеканданд. Интизор буданд, ки боз чӣ мегӯяд.

- Гап ҳамин, аз пайи коратон шавед!

Сухани Банкир ҳамон лаҳза ба тамоми маҳбас паҳн шуд. Ҷовид аз таҳқиру таҳдид наҷот ёфт. Фақат Рашид кинаашро пинҳон карда наметавонист ва ҳар гоҳе Ҷовидро медид, «коммунистҳо фалону бисмадон» гуфта, дилашро мекафонд. Мансуров худро тавре вонамуд мекард, ки нашунидааст.

Дар оғози тобистони ҳамон соли 70 қарори Сека дар бораи озод кардани касоне, ки солҳои зиёд дар зиндон буданд, баромад. Мансуров аз номи Банкир ба сардори маҳбас ариза навишт. Хурсанд Тошбекович, ки ҳоло дар тан либоси ғайринизомӣ дошт, Мансуровро ба наздаш даъват карда, бо чеҳраи кушод пешвоз гирифт ва, аризаро нишон дода, пурсид:

- Шумо навиштед? - Ва интизори ҷавоб нашуда, афзуд: – Нағз кардед, озод шуда, олами кушодро бинад, савобаш ҳам ба шумо мерасад, ҳам ба ман.

Тошбеков «дело»–ҳои рӯи мизашро дуртар тела доду гуфт:

–Бо Сарабек телефонӣ суҳбат доштам. Ба ӯ ваъда додам. Бо чунин мазмун аз номи худатон ҳам ариза нависед. - Ва пасттар афзуд: – Ҳоло аз ин хусус ба касе даҳон накушоед.

–Миннатдор, рафиқ сардор, – гуфт Мансуров ва, анҷоми суҳбатро ҳис карда, бархост.

Аз байн як ҳафта бештар гузашта буд, ки Банкирро ҷавоб доданд. Рӯзи рафтанаш куртаву шими нав пӯшида, ришашро тарошида, худро ба тартиб дароварда буд. Вақте ки бо ҳама хайрухуш мекард, дар чеҳрааш он гирифтагию ғазаби пешин набуд. Мансуровро ба оғӯш гирифтаю даҳони бедандонашро бехи гӯшаш оварда, гуфт:

–Миннатдорам, бародар, ҳатман боз мебинем.

Ду ҳафта пас бо як мошини пур аз тарбузу харбуза ва чанд халта қанд омад. Чун борашро ба ҳама тақсим карда доданд, дасти Мансуровро дошта, ба гӯшае бурд.

- Ҷовид–ака, барои некиатон раҳмат! Дар ҷавонӣ як духтарро дӯст дошта будам. Тӯйро сар кардем, мулло хутбаи никоҳро мехонд, ки милисаҳо даромаданд. Гирумону занозан шуд, аз дасташон хато хӯрдам. Ҳангоме ки аз дар мебаромадам, духтарро дидам, ки гӯё бо чашмони интизор сӯям менигарист. Баъдҳо доим он чеҳраро пеши назар меовардаму боумед мешудам.

Асрор лаҳзае хомӯш шуд. Сигор бароварда даргиронду ба суханаш идома дод:

- Баъд дастгирам карданд ва ҳаёти дарози маҳбусӣ шурӯъ шуд. Чун аз ман дарак намешавад, духтарро ба шавҳар медиҳанд. Шавҳараш, ки корманди савдо будаасту аз ӯ як духтарча дорад, камомад карда, ба зиндон меафтаду он ҷо вафот мекунад… Ман аз ин ҷо баромада, рост ба хонаи падари духтар рафтам. Ҳамон зан баромад, номашро гирифтам, ки шинохт. Гуфт, ки мӯйҳоят чунин сафед набуданд. Гуфтам: ба зиндон, ки афтодӣ, сафед мешаванд.

Мансуров, ки бошавқ ба суханони Асрор гӯш мекард, пурсид:

–Зан бо чи гуфт?

- Аз дидор хурсанд буд?

–Гуфт: хостгорҳо меомаданд, лекин розӣ намешудам. Дилам гувоҳӣ медод, ки меоӣ…

–Бахт ёратон, додар, - самимона гуфт Мансуров.

– Ҳамин хел, баъд аз чилучорсолагӣ зиндагиро аз нав сар кардам…

«Бубин, чӣ гуна дигар шудааст, - аз дил гузаронд Мансуров. - Аз он марди бадқавоқу сангиндили пешин, ки аҳли як маҳбас аз ӯ метарсиданд ё ҳазар мекарданд, ному нишон намондааст. Аз чеҳрааш нур меборад, аз ҳар суханаш бӯи меҳру муҳаббат меояд! Чӣ муъҷизаӣ, эй ишқ...»

-Гоҳе рӯзи аввали шиносоиямонро ёд мекунад, - ҳамоно хушҳолиашро изҳор мекард Асрор. - Шаберо, ки никоҳ карданӣ шудем, занукӯбамонро бо милисаҳо ба хотир оварда, механдад. Гоҳе занҳои ҳамсоя «воқеаи шаби никоҳатро, гӯй» гуфта, маҷбураш мекардаанд.

Асрор дар ханда шуду ва афзуд: -Ба онҳо нақл мекардааст: «Ман, сархам, ба фикрҳои худам, яке домод «корда дор!» гуфта ҷониби милиса ҳаво доду ҳамоно зада афтондаш. Ман тарсида, рӯямро пӯшондам. Падарам «Ё Ғафсулаъзам! Ё Ғафсулаъзам!» гуфта аз дар баромадани буд, ки дасташро доштам. Ҳамон вақт дидам, ки се милисаи дигар баъзе дилакӣ, баъзе рӯйболо хобидаанд. Ҳавлӣ баромада, овозашонро шӯнидам, ки ҳамдигарро дашном медоданд. Аммо домод ба тиреза ё ба дар баромад, дигар ӯро надидам».

Аз дили Мансуров гузашт, ки дар ин рӯзҳо Асрор мисли як ҷавони содаи пурорзуест. Ӯ, ки аз муҳаббати сӯзони Гулнисояш саршор аст, инро нағз мефаҳмад, медонад, ки муҳаббат дард ҳам дораду дармон ҳам. Балки қудрате дорад, ки мурдаро зинда мекунад.

–Асрорҷон, акнун, ки зани дилхоҳатон дар баратон, чӣ кор мекунед, чӣ нақша доред?

Асрор андешаманд, ба дару деворҳои маҳбас назар андохт, беихтиёр оҳ кашид ва гуфт:

–Худатон нағз медонед, ки дар ин ҷо одам бисёр корҳоро ёд мегирад. Ман ҳоло - устои ҳамакора. Аз Худованд талабам ҳамин аст, ки то умр дорам, бо он зан зиндагии бомуҳаббат гузаронам, бо заҳматам рӯзиямро биёбам. Духтарчаашро ба фарзандӣ қабул кардаам. Агар хоҳарчадор ё додарчадор шавад, чӣ бахте!

Мансуров батамом ба таҳаввулоти ҳамсуҳбаташ имон овард.

–Дар сех аксаран одамони хубанд. Аммо Сулаймон-қазоқ дигар аст, якрӯй аст. Ба шумо эътиқод дорад. Гуфтам, ки шуморо танҳо нагузорад.

Мансуров Асрорро то назди дарвоза гусел кард. Он ҷо мошине, ки бори ӯро оварда буд, вайрон шуда будааст, ронанда чархашро канда, гирумон дошт. Гуфт, ки дамаш баромадааст, шояд кадоме бо мех сӯрох карда бошад.

Асрору Мансуров, остин барзада, ёриаш карданд ва то корро анҷом доданд, ки шаб фаро расид.

Ҳангоме ки Мансуров бармегашт, назараш ба маҳтоби пурра афтод, ки биноҳои деворҳои баланди симхордорро, ки то дили дашт тул кашидаанд бо нурҳои зарду кабуташ равшан карда буд. Ӯ ҳар гоҳ ин афсунгари бовиқор ва танҳогардро бинад, дилаш саршори шодию ҳавасҳо мешавад. Дар ҷояш истод ва ногоҳ ба гӯшаш пичир-пичире расид ва он сӯ нигариста, ду нафарро дид, ки аз паси вагони об намоён шуданд. Пеш–пеш Рашид, ки дар тан куртаи рах–рахи баҳрнавардӣ дошт ва аз ақиб думраваш Восит меомаданд. Фаҳмид, ки роҳашро мепоидаанд, то ки қасос бигиранд. Рӯ ба рӯ, ки шуданд, Рашид чанг зада, гиребони Мансуровро дошту гуфт:

-Пушту паноҳат рафт?! Гуфта будам, ки ту, коммунисти палид, аз ин ҷо зинда намебароӣ! - ва мушти сахту вазнине ба рӯяш зад.

Мансуров ҳамоно маззаи хунро ҳис кард ва аз дил гузаронд, ки ҳукми қатл, ин ҳама банду зиндонро паси сар кунаду аз дасти як шӯрапушти ношуд, ки ҳеч бадиро равош надидааст, маъюб шавад, на Худо мебахшадашу на бандааш...

Ин фикр нерӯмандаш кард ба муштзаниҳои душманаш нигоҳ накарда худро чобук ба ӯ зад, аз миёнаш озод бардошт, чанд қадам пештар рафту ба болои релс партоб кард. Рашид, нолише карду хост худро раҳонад. Мансуров роҳ надод ба ҳарҷояш задан гирифт. Восит як-ду бор наздик омад, ки аз чаплагадҳои Мансуров аз по афтода, оқибат рӯ ба гурез ниҳод ва бо тамоми овоз «Кушт! Кушт!» гуфта, фарёд кард. Баъди чанд лаҳза ду нозир омада, гирудорро хотима бахшиданд.

Рӯзи дигар Рашид дар қатор набуд. Баъд фаҳмиданд, ки миёнаш сахт лат хӯрдаасту ба беморхонааш бурдаанд. То ӯ сиҳат шуда баргашт, ки Мансуровро ҷавоб доданд. Ҷамъулҷамъ нуҳ солу се моҳ дар маҳбас нишаст ӯ.

Ҳангоме ки аз дарвозаи маҳбас баромад, ба дашти алафаш кайҳо хушкида нигариста, лаҳзае истод. Дар тану ҷонаш лаззати нафаси озодро ҳис кард ва пичиррос зад: «Парвардигоро, шукр, боз маро дар заминат иҷозати озод гаштан додӣ! Иҷозат додӣ, ки боз рӯи фарзандонамро бубинам, бо бандаи арзандаат Гулнисо, ки ба ман амонаташ додаӣ, бори дигар ҳамдилу ҳамҷон бошам. Шукри номат, шукри меҳрубониат, Худоё!»

Борхалтаашро сари китф гирифта, фикр кард, ки ситами дар солҳои банду зиндон гузаронда, бо одамони гуногун ҳамнишин шудан дар сарнавишташ будааст. Оё он чӣ ки дид, хуб буд ё…

Ҷовид беихтиёр пичиррос зад: «Албатта, хуб буд. Худованд ба бандааш бадӣ намехоҳад. Маро ин ҷо овард, ки дарунтари корҳои замонаро ҳам бубинам, одамонро хубтар бишносам. Минбаъд бо ҳар касу нокас шинухез накунам. Бидонам, ки нони шарикӣ талхию шӯриҳо ҳам дорад…

***

Гулнисо шавҳарашро дар остона дида, лаҳзае моту мабҳут монд ва пас бехудона ба истиқболаш давид.

Ҷовид занашро ба оғӯш кашид, бӯйи азизу шиносро шамид ва ҳис кард, ки дили солҳо даризтироббудааш орамид…

«Пояндоза биёред, пояндоза!», –гуфт Гулнисо, сӯи хона майл карда. Ва ҳарчанд ки Ҷовид раҳояш карданӣ набуд, ба хона даромаду як пора махмал бароварда, ба остона андохт.

Додоҷон - Мансури хурдӣ давида омад ва, дуртар истода, аз падараш чашм намеканд. Ҷовид ӯро ба оғӯш гирифт ва бо ҳавас ба рӯяш зеҳн монда, нидо кард: «Бубин, чӣ гуна марди калон шудааст! Охир, қариб даҳ сол шуд, ки надидаем!»

Гулнисо дасти духтарчаашро, ки низ ҳайрон-ҳайрон ҷониби Ҷовид менигарист, гирифта гуфт:

- Ана, дадаҷонат омаданд!.

Ҷовид Барноро ба оғӯш гирифта, бо шодии аёну ҳасрати ниҳон ҳарфи дилро берун кард:

–Оҳ, Барнои ман… Ҷонаки ман… Ҷигари дада…

Ҳамсояҳо, ҳамкорони собиқ бо сардории Ибодуллоҳ Мавлонов - пештара мудири ферма, ки ба ҷои Озар Ҳаким раис шуда буд, ба дидорбинӣ омаданд. Ҳамсояи деворбадевори Ҷовид Абдусамад шодиашро пинҳон карда наметавонист:

- Худо, ки нигоҳ бидорад, аз дасти бандаи бадаш коре намеояд!

Озар Ҳаким нимшӯхиву нимҷиддӣ гуфт:

–Ҷовид–ака, бахудо, ҷавон шудаед!

–Ту ҳам он ҷо мерафтӣ, ҷавон мешудӣ, – духура посух дод Исмати агроном.

Мансуров меҳмонҳоро ба хона даъват кард ва аз зеҳнаш гузашт, ки кори колхоз тез пирашон кардааст.

Дар суҳбат аз ҳар бобат гуфтаву шуниданд. Мансуров мушоҳида кард, ки рафиқон ҳоло он гуфтори озод, он мунисию маҳрамиро надоранд. Шояд аз ӯ меҳаросанд. Охир, даҳ сол пеш овозаҳои асрорангезе дар ҳаққаш карда буданд, ҳоло - ӯ пеш аз муҳлат зиндаву саломат баргашта омадааст.

Ҷовид, садои писарашро шунида, ба ҳавлӣ баромад. Сарҳад, ки бештар ба модараш монандӣ дошт, китф монда, ҷавони ҷиддисимо шудааст. Падару писар ҳамдигарро оғӯш гирифтанд. Сарҳад, ба сӯйи ҳамроҳаш ишора карда гуфт: «Бо Эраҷ ҳамдарсем».

Ин лаҳза Раҳим -чӯлоқ, ки дар хирмани пахта посбон буд, Ғанӣ ва боз чанд нафар омаданд. Ғанӣ шикам мондааст, галстуки камрангаш ҳамоно кашол, дар сараш шляпа. Ҷовид ӯро хуш надошт. Аз ин рӯ, дасташро маънодор сахт зер карду пурсид:

– Насабат Ғаниев буд, ҳа? Ҳоло ҳам дар кумитаи назоратӣ?

Ба ҷои мухотаб Мавлонов ҷавоб дод:

–Ду сол дар район кор кард. Баъд гуфтандаш, ки «шумо зеби колхози худатон ҳастед». Боз ба колхоз баргашт.

Дар давра ханда шуд.

Ғаниев сар ҷунбонда гуфт:

-Худам гуфтам, ба колхоз фиристед.

–Ду моҳ мешавад, ки Ғаниев мотам дорад, - гуфт Озар Ҳаким.- Ошнояш Ковал мурд.

– Мурд?! Кай? Чӣ хел? – Ҷовид аз ин хабар ҳам ҳайрон шуд, ҳам сардии аламовареро дар вуҷудаш ҳис кард.

Садое аз дуродур дар гӯшаш садо дод: «Аз даҳонат напарронам, номам Иван не!». Ин суханро ба тавре ки фармон медиҳад, гуфта буд.

– Дар беморхонаи Масков мурд, – афзуд Озар. – Ман он вақт дар Масков, дар сафорати худамон будам. Дар маросими дафнаш одам зиёд набуд. Гуфтанд, ки як соли охир аз саратон ранҷ мекашидааст.

Мансуров гуфтан мехост, ки «Он палидро кини ба мардуми бегуноҳ дошташ кушт», вале ҷоиз надид, ки байни одамон алами шахсиашро ифшо кунад.

–Инҳо гуфтан мегиранд, ман бо вай ошно–пошно набудам, –гуфт Ғанӣ ва ба оҳанги шӯхӣ афзуд: – Акаи Озар алам дорад–дия! Лекин акаи Ибодуллоҳ хурсанд. Кори дунё ҳамин, ака, то якеро хафа накунӣ, дигареро хурсанд кардан наметавонӣ.

«Бубин, гапдон ҳам шудааст, – Мансуров, рӯймолчаашро аз ҷайбаш гирифта, арақи пешониашро пок кард. – Ҳар замона бемории худашро доштааст. Дар китобҳо ҳаст, ки мансабдорони замони манғитҳо сахт чоплусу хушомадгӯ ва дузду дурӯ будаанд. Акнун мансабдорон бо хабаркашиву дурӯғу туҳмат ба ҷоҳу мақоме мерасанд…»

-Ҳангоме ки Ғанӣ дар район кор мекард, аз гармии нафасаш санг мепухт! - гуфт Мавлонов.

-Рост, баъзеҳо як аспдав ба пешвозам метохтанд, - гуфт Ғанӣ.

-Ин дурӯғата мону нақли «колхоз работ»-ро гӯй!

-Эҳ, ҳамон нақли бемазаро монед! - Раҳим-чӯлоқ бо хашми сохта даст афшонд.

--Бори охир мегӯям, амаки Раҳим, дигар бас, - гуфт Ғанӣ ва, рӯ ба Мансуров оварда, ба нақл шурӯъ кард:

-Ҳамроҳи мудири шуъбаи ташкилии райком Коровников корҳои баҳории колхозро хабар мегирифтем. Ба хирман наздик шуда, дидем, ки амаки Раҳим тамоми овозашонро сар дода азон мегӯянд. Яке чашмашон ба мо афтоду вазъашона дигар накарда, «Колхоз работ! Колхоз работ!» гуфтан гирифтанд. Коровников ҳилаи амакро пай бурд, лекин ҷониби ман ишора кард, ки хомӯш бошам. Баъд аз он ки амак фориғ шуданд, худро ҷиддӣ вонамуд карда, пурсид: «Мӯйсафед, чӣ мегуфтед? Ё касеро фарёд мекардед?» Амак, заррае худро бой надода, гуфтанд: «Колхозчиҳоро «ба кор бароед» мегӯям!» «Офарин, мӯйсафед, имсол шуморо ба медал пешниҳод мекунем!» - ваъда кард Коровников.

Хонаро садои ханда пур кард.

-- Аз наздик омадани ин ду касофат бехабар мондаам, - гуфт Раҳим-чӯлоқ. - Яке дидам, ки ду аспакӣ дар барам, дар сари ҳарду шапкаҳои аз лаълӣ паҳнтар, худашон мисли дев. Аз тарсе, ки Сибир равон накунанд, ба даҳонам ҳамон суханҳо омад.

-Ҳилаи шаръӣ ёфтед, Раҳим-ака, - гуфт Мансуров ва ба Озар рӯ овард:

–Ҳоло ба чӣ кор машғул?

Боз ҳам Мавлонов пештар ҷавоб дод:

–Ба ном ҷонишин, лекин дар асл ҳоло ҳам раис худашон.

–Шӯхӣ мекунад, худаш раис, – ба Ҷовид муроҷиат карда, даст афшонд Озар ва ба суханаш идома дод: – Як кори аз сарам гузаштаро нақл кунам, зиштии солҳои «ковалӣ»-ро бори дигар мебинед. Боре, дар вақти раис буданам, мудири шуъбаи ташкилии Сека Никитин, даъватам кард ва, коғазеро наздам гузошта, гуфт: «Шинос шавед». Бинам - лоиҳаи қарор дар бораи аз кор гирифтанам. Сабаб - «Дар Ховалинг бародарашро ҷаноза карда гӯрондаааст». Ростӣ, чандон парво ҳам накардам, аз кор гирад, муаллимияма кардан мегирам. Дар маҷлиси бюро суханҳояшонро гӯш кардаму гуфтам: «Бародарам дар беморхонаи Сталинобод вафот карда буд. Бо азоб мошин ёфтаву мурдаро бор карда ба зодгоҳ равон шудем. Охири медонед, моҳи ноябр - ҳаво хунук. Дар ағбаи Шар-шар барф меборид. Ҳарчанд талош кардем, ағбаро гузаштан натавонистем. Ақиб гашта, дар Норак мондем. Ман он ҷо бемор шуда, мадори аз ҷой хестан накардам ва даҳ рӯз бо таби баланд хобидам. Ҳамроҳон дар рӯзи сеюм ағбаро мегузаранд. Ман намедонам, ки мурдаро чӣ гуна расонданд, ҷаноза карданд ё не...” Аммо аъзои бюрои Сека ба гуфтаҳоям эътибор надода, масхараомез саволҳо медоданд. Ковал гуфт: «Ба хурофот ғӯтида рафтани коммунист шармандагист!» Ҳоло даҳон накушода будам, ки дигарҳо ҳуҷум карданд: “Қуръон ҳам мехонед?” “Охирин дафъа кай курси тайёрии кадрҳои партиявиро гузаштед?» ва ғайра… Буларгин бо оҳанги таҳдид огоҳ кард: «Ҳангоме ки дар колхозатон назорати прокурорӣ гузарондем, камбудиатон зиёд буд!” Оқибат Ҷаббор Расулов, сар аз коғазҳои пешаш набардошта, гуфт: «Ҳакимов, агар бародаратро дар ҳамон ағбаи сард гӯру чӯб мекардӣ, ҳоло ин ҷо омада, вақти моро намегирифтӣ!” Ва ҳамоно масъаларо ба овоз монд. Барои аз кор нагирифтанам як овоз зиёд буд. Ковал дид, ки гурӯҳаш кам овоз гирифт, ручкаашро болои миз зада, гуфт: «Ман ҳозир, ба Москва занг зада, хабар медиҳам, ки ба ҷойи беҳбуди кор дину афюнро ривоҷ медиҳанд!» Расулов, сарашро набардошта, оромона гуфт: «Кори шумо, равед, занг занед».

-Ҳамин хел гуфт Расулов? – пурсид кадоме аз ҳозирон.

-Айнан ҳамин хел.

-Офаринаш!

Дар давра лаҳзае хомӯшӣ ба миён омад.

Озар Ҳаким ба суханаш идома дод:

–Дар замони Ковал дар Сека сахт гурӯҳбозӣ буд. Ковал, бо баҳонаҳои гуногун, мардони андак ҳамиятдору соҳибсуханро аз партия берун мекард, дар пайи он буд, ки дар мансабҳои зарурӣ одамони худашро ҷой кунад.

Мавлонов, пиёлаи чойеро, ки додандаш, гирифта гуфт:

– Ковал, хуб буд ё бад, нуҳ сол бо ҳамаи мо кор кард. Аз пасаш бад намегӯем.

Исмат сӯи Ҷовид чашмакӣ зад: «Дидӣ, раис шуда чӣ гуна тағйир ёфт!»

Мавлонов чойи дасташро тез–тез нӯшиду хест. Дигарон низ, торик шудани ҳаворо баҳона оварда, омин карданд.

Мавлонов раҳораҳ аз китфи Ҷовид дошта гуфт:

–Ҳар вақте ки хостед, биёед, ҷойи коратон тайёр.

–Раҳмат. Насиб бошад, меоям.

Ӯ меҳмонҳоро гусел карду ба давраи бачаҳо омада, аз Гулнисо пурсид:

–Бибӣ чаро наменамоянд? Ҳабиб дар куҷост?

Гулнисо, дасторхони дасташро афшонду беҳолона болои кат нишаст, китфонаш меларзиданд. Ба гӯшаи қарс оби чашмонашро пок карда, гуфт:

–Ҳабиб ба шаҳр рафтааст, модарам вафот карданд.

–Вафот карданд?! – Ҷовид бехуд нидо кард.

Гулнисо бо алам сар ба зер афканд:

–Сари сол як ҳафта бемор шуданду гузаштанд.

Ҷовид моту мабҳут муддате хомӯш монд. Сипас, бо дард оҳ кашида, сари занашро ба сари синааш зер кард.

Гулнисо рӯймолашро аз нав баста, гуфт.

–Як моҳ пеш фармуданд, ки ду гӯсфанд нигоҳ дорем. «Дилам гувоҳӣ медиҳад, ки Ҷовид ҷавоб мешавад» гуфтанд.

–Дили пок гувоҳӣ медиҳад, - гуфт Ҷовид.

Дар вақти раисии акаи Озар наздаш даромада, барои Ҳабиб замин гирифтанд. Фармуданд, ду дар хона андохт.

Мансур нигоҳаш ба самте хомӯш буд.

–Кори хона, тарбияи бачаҳоро модарам мекарданд. Гоҳе аз кор ҳамроҳ бармегаштем, гиряамро дида мегуфтанд: “Бачаҷон, гузаштаҳомон моро насиҳат мекарданд: “Ғам, мисли куртаи дарида аст, онро дар хонаат мон”.

Бачаҳо болои кат ҷамъ омаданд. Ҷовид духтарчааш -- Барноро ба бар гирифта пурсид:

–Синфи чандум мехонӣ?

–Синфи се гузаштам.

–Оҳ–о! Духтари калон шудӣ–ку! Бародарон азобат намедиҳанд?

–Ин шайтундухтар бародаронро азоб медиҳад, – гуфт Гулнисо.

Барно нигоҳи қаҳромезашро ҷониби Додоҷон дӯхту гуфт:

–Додоҷон дирӯз мабраз даромад, оҳиста рафта, занҷири дарашро бастам.

–Баъд чӣ кард? – Ҷовид хандид.

–Баъд гуфтам, қасам хӯр, ки кори математикаамро ҳал карда медиҳӣ, дарро мекушоям. Қасам хӯрд, дарро кушодам. То ҳол ҳал накардааст, дурӯғгӯй.

–Мо ҳоло дукаса математикаатро ҳал мекунем, --гуфт Ҷовид ва аз дил гузаронд. «Феъли апаашро дорад».

Гулнисо лабҳои равғанолуди Барноро пок карду гуфт:

-Рафиқатон Сарабек омада буд. Як халта биринҷ ва ҳам гушт бардошта омадааст. Ба наздикӣ рафиқатон Максим Буров низ омада буд.

–Максим аз Маскав омадааст? – пурсид Ҷовид.

–Ҳоло ҷойи кораш дар Сталинобод будааст: директори кадом завод. Ду бор қанду қурс гирифта омад.

– Нағз, ки Максим баргашта омадааст. Писарамакаш Иван котиби райкомамон буд,--гуфт Ҷовид ва чун дид, ки занаш аз воқеаи ба сари Буров омада бехабар аст, суҳбатро ба дигар тараф тоб дод.–Алишер-ака наомаданд, тинҷ ҳастанд?

-Ҷарроҳиашон карда буданд.

-Чӣ хел ҷарроҳӣ?

-Як гурдаашонро гирифта партофтаанд.

- Э-ҳа!

- Нағз шуданд, палови дӯстдоштаашона бурдем. Гуфтанд, ки духтурҳо маро аз паловхӯрӣ манъ кардаанд, лекин аз палови шумо мехӯрам! Баъд аҷоиб сухане гуфтанд. Ба хаёлам, ба он хотир гуфтанд, ки рӯзе ба шумо расонем. Гуфтанд, ки одам дар пирӣ умри дидаашро тагурӯ карда, рӯзу солҳои намоёнтаринашро ба ёд меовардааст. Ман ба фармудаи Ҷовид–ака дар колхозамон шаш сол бригадирӣ кардам. Ҳоло фикр мекунам, ки беҳтарин солҳои умрам ҳамонҳо будаанд. Худованд иқбол дод, корам пешрав шуд, суханамро калону хурд ба гӯш мегирифт. Ҳоло қариб нуҳ сол мешавад аз бригадирӣ рафтанамро. Лекин то ҳол аз колхозамон хабаргирӣ меоянд, бо эҳтиром «акаи биргад» мегӯянд. Дар ин гуна ҳолатҳо ба худ мегӯям: «Алишер, дарозии умр муҳим набудааст, бо заҳмат, бошарафона, байни мардум зистан муҳим будааст. Бубин, меҳнататро мардум қадр мекунанд». Гоҳе ки чунин фикрҳо ба сарам меоянд, як баҳси бо акаи Ҷовид барои як кори беарзиш кардаам ба хотирам меояду худама мехӯрам. Ҳоло агар дар наздам мешуд, мегуфтам: «Акаҷон, ҳамон ҳазёнҳоеро, ки он лаҳза аз сари эҳсосот гуфтам, аз хотиратон бароварда партоед!»

-Аз умри гузарондааш хурсанд бошад, нағз… - гуфта монд Ҷовид.

Рӯзи дигар ба нияти дидани Алишер аз хона баромаданӣ буд, ки аз паси дарвоза овозашро шунид:

-Мабодо овора шуда ба район наравед гуфта, расида омадам, Раис-бобо.

-Маро дар хиҷолат мондед, ака, - Ҷовид Алишерро гарм ба оғӯш гирифт.

Алишер бо занаш - янгаи Сафия омада буд.

Гулнисо ҳам баромада, меҳмононро пешвоз гирифту болои кат дастархон андохт.

-Келин, ташвиш накашед, ҳамон дастархони моро биёред, бас.

Дар дастархон як шиша коняк ҳам буд. Алишер зуд онро кушода, ба пиёлаҳо рехту гуфт:

-Ҷовид-ака, баъд аз он ки шуморо номардона бурданд, нӯшиданро бас карда будам. Имрӯз ба муносибати омаданатон боз менӯшам!

-Одам мисли замин будааст, Алишер-ака, худро ба ҳар гарму сард мутобиқ мекардааст. Хуш омадед, барои шумо!

…Ҷовид дар он рӯзҳо гоҳе ба саҳроҳои колхоз мебаромад. Ба Сталинободу Хуҷанд, Самарқанду Бухоро ҳам рафт. Дар он сафарҳо мушоҳида кард, ки ҳам дар шаҳрҳо, ҳам дар деҳот зиндагии мардум хеле хуб шудааст. Аксари одамон хонаҳои гилини камбағалияшонро канда, хонаҳои нави замонавӣ, бомҳояшон шиферпӯш сохтаанд. Колхозҳо доро шудаанд, колхозчиёнро ба сари заминҳо мошин бурда меорад, ягон–ягон колхозчии мошини «Москвич» ё «Жигули»-доро ҳам мебинӣ.

Ӯ он рӯзҳо барои худ як кашфиёт ҳам кард: бештари ҳамдиёрон баробари дидан ба истиқболаш мешитобанду хурсандӣ изҳор мекунанд. Касоне ҳам буданд, ки ба ҷойи салом бо ғурур андаке сар ҷунбонда мегузаштанд. Аҷиб он буд, ки маҳз онҳо дар давраи раисиаш қариб мӯзаҳояшро мелесиданд…

Боре аз назди мағозаи навсохте мегузашт. Он ҷо гурӯҳе ҷавонону калонсолон суҳбат доштанд. Ҳама ба истиқболаш омада, салому ҳолпурсӣ карданд. Яке, ки номаш Рақиб буд, аз ҷой нахест. Сараш хам, худро ба рӯзномахонӣ андармон вонамуд мекард. Ҷовид хост садо баланд карда гӯяд: «Ҳой, ман ҳамон Мансурове ҳастам, ки ба чӣ аҳмақие маҳкамат карданду чун ба милисахона рафтам, «Раис-бобо, халосам кунед!» гуфта, сару рӯятро ба мӯзаҳоям молидӣ. Ба сардори милиса «ин обмони моро доштаед, пахта беоб мемонад», - гуфта, берунат овардам. Ҳол он ки ту дар умрат обмонии пахтаро надида будӣ!» Вале худро дошт, ба ӯ баробар шуданро кори паст донист. Қадам тез карда, фикр кард, ки зиндагӣ чунин пастию баландиҳо доштааст. Бояд ҳазорон нохушӣ, номардумиро таҳаммул бикунӣ, нодида бигирӣ, то ки пеш биравӣ ва корҳоеро, ки дар зеҳнат ҷамъ шудаанд, сомон бидиҳӣ.

Аз назди гаражҳо гузаштаю ба пайраҳаи байни замини садгектара, ба тори Сиёвуштеппа баромада, ба атроф зеҳн монд. Аз он баландӣ заминҳои ду ҷониби канал, хонаҳои участкаи 2–юм, ки то наздики қамишзори он сӯйи роҳ тӯл кашидаанд, намоёнанд. Мошину тракторҳои зиёд дар роҳҳои паҳлуи канал ва байни заминҳо равуо доранд. Дар заминҳое, ки Алишер–ака бригадир буд, хирмани пахта, анборҳои дору, гаражу бошишгоҳҳои саҳроӣ, каналу ҷӯйборҳо зиёд шудаанд. Ба фикраш омад, ки замин ҳоло бисёр, об фаровон, ин чӯлистони Вахш баҳри мардуми мо як манбаи худодод шуд, ки ҳар тирамоҳ пур мешаваду холӣ мешавад, пур мешаваду холӣ мешавад. Давлати шарикӣ доштем, ки ин кор шуд…

Дар ҷойи каппаи Авази Ҳоит бинои бомаш шиферпӯш сохта шудааст. Он вақт Аваз Алёнаи зебои ленинградиро нав гирифта буд. Ҳарду шабона заминро об дода, ин ҷо хоб мерафтанд. зиндагии бо ишқу ҳавас доштанд. Ҳоло ду писарашон қадрас.

Ба тутзоре, ки каппаи Нодирабону буд, расиду дилаш гум зад. Он ҷо бори нахуст Гулнисоро дида буд. Раҳмат ба он рӯзи баҳори зебо, рӯзи хушиовари ҳаёташ, ба Алишер–ака, раҳмат, ки ба шарофати ӯ ҳамдигарро дидаву дӯст доштанд. Рӯҳи раҳматии Нодирабону – он зани биҳишти, ки Гулнисоро бо он барноию дилангезӣ, таълиму тарбият ва рангу бӯи ҷонбахш ба Ҷовид дод, шод бидорад Худо!

Ҷовид мушоҳида кард, ки дар он сӯи канал ҳам ободониҳо зиёданд. Ба хотираш суханони Виноградов омад, ки бо қатъият гуфта буд: «Дар ин дунё ҳама чиз тағйир меёбад. Давлати номдори СССР ҳам истисно нест!» Ҳоло, ки Ҷовид чунин пешравиро медид, меандешид, ки агар пешвоён роҳро намедонистанд, зиндагии мардум чунин хуб намешуд, чунин ободониҳо ба амал намеомаданд.

Ҷовид аз теппа фуромаду қад–қади канал ҷониби хирмани пахта, ки колхозчиён машғули кор буданд, роҳ гирифт. Мушоҳида кард, ки колхозчиҳо мисли солҳои пеш куҳнаколо пӯшида, ба кор намеоянд, либоси кории махсус доранд. Ва ҳам маълум аст, ки рӯҳашон болида аст, аз кору зиндагияшон розианд. Аз байни онҳо ҷонишини раис Озар Ҳаким ба истиқболаш омада, саволомез нигоҳ карда истод

–Дар район ба кор даромадам, - гуфт Ҷовид. - Дар хоҷагии роҳҳо саринженер таъйин карданд.

–Чӣ кори хуб! – Озар хушҳол шуд. – Дар айни ҳол шаҳр беҳтар.

–Мавлонов ҳам гуфта буд, лекин…

–Ба гуфтаҳои вай бовар накунед. Дар ташвиш буд, ки агар мабодо Мансуров кор гуфта биёяд, чӣ мекунем? Ба кор гирем, «боло» намегӯяд, ки чӣ ҳақ доштед, судшударо ба кор гирифтед?».

Ҷовид моту мабҳут шуд:

–Дар як даҳон ду забон?

–Барои ҳамин кори шаҳра маҳкам доред… Фарзандҳо чӣ хел?

–Сарҳад донишгоҳро хатм карда, дар кафедраашон ба кор даромадааст. Модараш мегӯяд, ки духтари ба худаш маъқули шаҳриро ёфтааст. Насиб бошад, ҳамин тирамоҳ тӯйашон мекунем. Алҳол ҳамин гуна нақшаҳо.

Онҳо бо мошини Озар ҷониби участка равон шуданд. Вақте ки он дар назди хонаи Ҷовид қарор гирифт,

–Хона медароем, суҳбат мекунем, - гуфт Ҷовид.

Озар розӣ шуду ронандаро ҷавоб дод.

–Имрӯз як кори хуб кардам, - бо шодмонӣ гуфт ӯ. - хабар омад, ки як чӯпон дар тори кӯҳ бемор шудааст, ба вазорати тандурустӣ занг задам, вертолёт фиристода, беморро ба Душанбе бурданд.

Ҷовид хеста лаълии чойу нони овардаи занашро гирифту гуфт:

–Давлат ба саломатии шаҳрвандонаш ғамхорӣ кунад, чӣ хуб!

Озар, чойникро ба наздаш гирифта, ба пиёлаҳо чой рехту афзуд:

–Мактабу маорифамонро намегӯед? Мактабу донишгоҳҳо - кушода, олим шуданӣ бошӣ, барои омӯзиши кори илмиат ба китобхонаҳои Маскову Ленинград меравӣ. Чунин ҳамдамию ҳамдили халқҳо дар ҳеч давру замон набуд. Ба чанд давлати хориҷӣ ҳам рафтам. Он рӯҳбаландию хушбиниеро, ки мо ба давлатамон дорем, дар ҳеч ҷой надидам. Ду сол пеш ба Эрон рафтем, чанд шаҳрашонро тамошо доданд, пас ба Покистон гузаштем, он ҷо ҳам як ҳафта истодем, одами шӯравӣ гуфта, то осмон ҳурматата мекунанд.

Ҷовид қариб мегуфт: «Хайрият, маҳбасу маҳбусҳояшро надидаӣ…», вале зуд худро дошт: «Боз фикр накунад, ки бадбин шуда омадааму ҳасад мебарам…»

Озар бо ҳарорати пешин суҳбатро идома дод:

–Ҷовид–ака, ҳоло колхозчиҳо низ ҳар моҳ қариб баробари муаллим маош мегиранд. Аксарашон дар замини назди ҳавлияшон гармхонаҳои лимӯпарварӣ сохтаанд. Баъзеҳо то ҳафт тонна лимӯ мегиранд. Тоҷирон ба дари хонаашон омада, пули як «Жигули»–ро дода, ба ивазаш лимӯяшонро гирифта мераванд.

–Гармхонаҳо ҳаваси маро ҳам оварданд,–гуфт Ҷовид ва афзуд: –Дар участка пештар русҳо бисёр буданд, корҳои техникиро онҳо мекарданд…

–Ҳоло ҷавонони худамон аз онҳо камӣ надоранд.

–Шаҳр - ҷои кушод. Кори дилхоҳата меёбӣ, зиндагиятро ба тартиб дароварда метавонӣ.

–Аммо ба мардуми мо як порча замин даркор, ки сабзиҷот рӯёнад, барои говаш оғил созад.

Нигоҳи Ҷовид ба ду мусичаи роҳрав афтод, ки ба конфети аз лаълии Гулнисо афтида банавбат нӯл мезананд. Саросема не, банавбат, мисле, ки ҳурмати якдигарро риоя карда…

–Лекин як равиши дилнохоҳ ривоҷ дорад, ки забони тоҷикиро торафт танг карда истодаанд, - суҳбатро идома дод Озар.

–Колхозро ҳам маҷбур мекунанд?–Ҷовид аз болои пиёлаи ба лабаш бурда ба мусоҳибаш нигарист.

-Дар колхози мо ҳамагӣ се нафар рус мондааст. Ҳамон се нафар ба райком ариза навиштаанд, ки Озар Ҳаким ба забони русӣ роҳ намедиҳад. Ба бюрои райком бурда, «шумо зидди сиёсати партия…» гуфта, чунон дӯғу пӯписа карданд, ки…

–Дар замони Сталин роҳбаре, ки аз Маскав меомад, кӯшиш мекард, ки забони мардуми таҳҷоиро омӯзад, эҳтироми байни миллатҳо риоя мешуд. Хрушов, ки омад, шиори «ҳама ба забони русӣ гузаранд, зудтар ба коммунизм мерасем»–ро ба роҳ монд. Мегуфтааст, ки дар Америка сиёҳу сафед худро америкоӣ мегӯянд, ба як забон гап мезананд, мо ҳам бояд худамонро одами шӯравӣ гуфта, ба як забон гап заданро ёд гирем.

–О, ин аблаҳӣ–ку! Дар шаст даромада магар мо забони бегонаро омӯхта, бо он кор карда метавонем?

Озар ба суханаш идома дод:

-Вақте мебини, ки дар ватанат забони бегона ҳакумрон аст, забони туро писанд намекунанд хорию забунӣ ҳис мекунӣ, орзую умедат коста мегардад.

-Рост одамро суханаш наҷобату ҷазобат мебахшад. – Озар овозашро пасттар карда афзуд: - Дар замони Сталин русҳо, дигар ҷумҳуриҳо бо ҳам ҳавасу ангезаи ошнои ҷустанро доштем, ҳоло бетавовут шуда зиддиятро меҷӯем.

«Ин партогро бин чи андешаҳо дорад!» Ҷовид нигоҳашро аз мусоҳибаш наканда гуфт:

–Озар, бародари азиз, ин масъала тарафи дигар ҳам дорад. Мо алҳол зери дасти Масков ҳастем, бо нишондодаш кор мекунем, нону об, гирумонамон ҳама шарикист. Пас, барои он ки обрӯямонро нигоҳ дорему дар байни дигар ҷумҳуриҳо мартаба пайдо карда тавонем, бояд номус карда, забони русиро ёд гирем, бо замона баробар қадам занем. Фақат бо ин роҳ ватанамонро обод карда метавонем.

Назари Ҷовид ба майнае афтод, ки бо ғурур, гарданашро болову поён карда, наздики мусичаҳо омад. Нӯлашро такон дода, ба тавраш, мусичаҳоро «дур истед!» гуфт ва конфетро соҳибӣ кард. Мусичаҳо, шояд аз дил гузаронданд, ки «бо ин беадаб баробар шуда наметавонем». Аз ин рӯ, дуртар рафтанд. Он ҷо байнашон чизе гузашт, ки ба ҳам дарафтоданд. Чунон бо қанотҳояшон ба сари якдигар мезаданд, ки парҳояшон мерехт. Ҷовид бо нешханд аз зеҳнаш гузаронд, ки «Ин мурғони сода феъли мардуми моро доранд, зӯриашонро ба бегона не, ба худӣ нишон медиҳанд…»

***

Дар се моҳе, ки Ҷовид дар корхонаи роҳсозӣ кор мекард, қисме аз коргарон ду бор бар зиддаш машғала барангехтанд.

Бори нахуст рӯзи ба кор баромаданаш буд. Дар утоқи кори сардор Ғолибҷон Воҳидович - марди мӯйи сараш сафеди лоғарандом суҳбат доштанд, аз саҳн садои ғалмағали занҳо баланд шуд. Мансуров, ба овозҳо гӯш дода, ногоҳ садои ғафсу гӯшхароши Нюра, зани Василийи тракторчиро шинохт, ки бо лаҳни тунд мегуфт:

–Чаро Мансурови ҳабсшударо ба сари мо меовардаанд?! Чӣ, дар Тоҷикистон дигар одам ёфт нашуд?! Дар «боло» фаромӯш кардаанд, ки ӯ ҳангоми раис буданаш ба чӣ корҳо даст зада буд?!

Занҳои дигар ба ӯ ҳамовозӣ мекарданд:

-Мо Мансуровро намехоҳем!

– Намемонем, ки Мансуров ин ҷо фармонраво бошад!

Сардори хоҷагӣ хиҷолатманд берун баромад.

Овози Нюра торафт ғазабноктар садо медод:

–Шавҳарамро зада, маъюб карда буд. Дар зери барфу борон моро ба кӯракчинӣ маҷбур мекард!

–Мансуров бо супориши партия ин ҷо омадааст! – қатъӣ гуфт Воҳидов. - Касе, ки ба ин супориш розӣ нест, марҳамат, дар кушода! Хоҳишмандам, аз пайи коратон шавед!

Дигар овозе набаромад. Воҳидов, вақте ки ҳарду ба кабинеташ омаданд, узромез гуфт:

–Ҷовид Мансурович, ба валвалаи онҳо эътибор надиҳед.

–Якеш Нюра? – пурсид Мансуров. - Ҳамроҳи шавҳараш дар колхози мо кор мекард.

–Ҳафт сол пеш ба ин ҷо ба кор омаданд, шавҳараш вафот кард.

–Кори гузашта, – Мансуров даст афшонду хест.

Сармеханик Степанов сабаби ба кор набаромадани ҳар як мошин ва тракторро фаҳмонд. Баъзе аз набудани ронанда истодааст, баъзе қисмҳои эҳтиётӣ надорад. Мансуров ҳамчунин мушоҳида кард, ки сехҳову участкаҳо торик буда, аксар симу кабелҳояшон кандаву овезонанд.

Ҷовид аз суҳбати Пётр ҳис кард, ки корашро хуб медонад, чеҳрааш кушода, сухангӯияш маслиҳатомез аст. Дасташро дошту нимшӯхӣ гуфт:

– Пётр Илич, аз дусад техникаатон садтояш ҳам коршоям нест-ку?

– Рост, Ҷовид Мансурович, ду нафаре, ки дар ду соли охир директор монданд, ба кори техника сарфаҳм намерафтанд ва ба коргарон дағалӣ мекарданд. Ҳамин сабаб шуду ҷавонҳои кордон рафтанд.

Мансуров дар ду ҳафта, шиносҳои куҳнаашро ба байн дароварда, асбобу анҷомҳои заруриро ёфта овард ва як қисм мошинҳои вайрону хобрафтаро таъмир карда, ба кор дароварданд. Сипас таҷрибаи аз Иван Толстопятов гирифтааш – ҳавасмандкунии кормандони хубро ба роҳ монд. Ҷои ҳайрат набуд, ки чунин тадбир фаъолияти корхонаро беҳтар кард.

Охири моҳ ба Душанбе рафта, аз заводе, ки директораш дӯсташ Максим Буров буд, чизҳои лозимӣ овард.

Боре пагоҳӣ ба кор омада, рост ба участкаи таъмир рафт. Он ҷо Пётр бо ронандае дар баҳс буд. Ӯ ба Ҷовид хабар дод:

–Якчанд мошин омодаи коранд, вале аз ронандаҳо дарак нест.

–Касе бесабаб ба кор набаромадааст, мошинашро ба каси дигар диҳед,– фармуд Мансуров.

Баъдтар аз тирезаи кабинеташ дид, ки дар саҳни коргоҳ чанд ронанда ҳойуҳӯй доранд. Берун баромаду суханони онҳоро шунид:

–Мансуров ин ҷоро зиндон гумон кардааст!

–Дар куҷо дидӣ, ки мошин дар таъмир бошаду ронандаашро гунаҳгор кунанд!

Валваларо онҳое доштанд, ки ба баҳонаи «мошинам вайрон» чанд рӯз ба кор набаромада буданд. Ҳамзамон чанд ҳангомаҷӯй ба онҳо ҳамроҳ шудаанд. Анбордор, марди фарбеҳи ришпаҳн, тоқияшро ба пеши сараш давонда, дар паноҳи мошине истода, бо овози баланд иғво мекард:

–Шаҳбозҳо, гӯед ин ҷо колхоз не! Гӯед, ки автобаза ҷойи манмании ту нест! Намонед кор кардан! Намонед ин ҷо фармонфармоӣ кунад!

Як гурӯҳ ронандаҳо, ки аз дарвоза баромаданӣ буданд, истода, онҳоро тамошо доштанд.

Аз хашм бадани Ҷовидро ларза гирифт. «Не–е, ман аз онҳое нестам, ки аз дамдамаи шумо ҳаросам!»

Ба Пётр Степанович амр кард, ки ҳама коргарону инженерону техникҳоро дар саҳни назди дарвоза ҷамъ кунад. Сабр кард, то ҳама сарҷамъу хомӯш шуданд, сипас гуфт:

–Албатта, аксари шумо аз зиндагии ман шунидаед. Бадсириштон дар пайи қатл карданам шуданд, лекин Худованд наҷотам доду то ин ҷо расонд! Бо чӣ хабисию шайтанат маро зиндон карда буданд, ин ҳам ба шумо маълум аст! Аз ин рӯ, ҳар бетамизе, ки маро бо гузаштаам таъна мезанад, бояд хуб бидонад: адабашро дода, боз ба зиндон баргаштан бароям мушкиле надорад!

Ӯ, пештар қадам монда, бо оҳанги дигар ба суханаш идома дод:

–Аз зиндон омадаму хабари марги касе, ки ба як пой истода ҳукми қатламро талаб мекард, расид. Ба панҷоҳуҳафт ҳам нарасида, бо азоб даргузаштааст. Чунин аст, оқибати бадӣ, кину туҳмат, номардӣ, нопокӣ! Аз ин рӯ, касе ҳастӣ, суханатро дониста гӯй!

Туда хомӯш буд, дарёи чашмҳо сӯи Мансуров дӯхта шудаанд. Ӯ қадаме пеш гузошт ва ба суханаш идома дод:

-Сухани бо ғараз, бо душмани аз дил баромада дилеро ранҷонд, ба хонааш баргашта соҳибашро бештар меранҷонад! Гузаштаҳомон чунин мегуфтанд!

Ҷовид Мансурович ин сузанҳоро гуфт ва пурсид:

-Кӣ савол ё сухане дорад?

Туда мисли пайкори яклухт ҳамчунон кунду хомӯш буд.

-Надошта бошед, ба ҷойи коратон баргардед!

Ҷамъомад ба худ омада, акнун пароканда шуданӣ буд, ки Мансуров садо баланд карда:

– Анбордор истад!

Мансуров чанд қадам сӯи анбордор, ки рангбохта менамуд, монда, гуфт:

-Ман баъд аз он ки туҳмату ваҳшати зиндонро дидам, ба худ аҳд кардам: бо фурӯмояву ғаммозу ҳаромхӯр ҳаргиз ҳамкориву ҳамнишинӣ нахоҳам кард! Ба шумо ҷавоб! – Ва, симои ҳайратзадаи анбордорро дида, афзуд: - Ҳа, ҳа, тамоман ҷавоб!

***

Ҷовид дар давоми понздаҳ соли дар корхонаи роҳсозӣ кор карданаш ҳар дафъа, ки ба Душанбе меомад, аз боғи худ барои рафиқаш Максим Буров бодирингу ҳандалак, анору ангур ва дигар меваҳо дастовез меовард.

Боре тарафи тирамоҳ аз лимӯҳои наврасидааш оварду дид, ки Максим айнак гирифтааст ва каме лангида роҳ меравад. Афсурдахотир буданаш аён буд, Зоҳиран, пойи дар ҷанг захмбардошта азобаш медод.

Аммо занаш Александра Захаровна ҳоло баофият аст, чеҳрааш мисли пешин нуронӣ.

Ҷовид аз Александра пурсид:

–Чаро лангида роҳ меравад? Ё маро дида қасдан ин корро мекунад?

Александра Захаровна хандид ва хост суфра андозад, ки Ҷовид намонд.

– Мо бо Максим берун меравем, –гуфт.

Онҳо ба маркази шаҳр, ба тарабхонаи «Фароғат» омада, дар гӯшае нишастанд.

Максим, айнакашро аз чашм гирифта, гуфт:

–Ман бо хоҳиши худам ба нафақа баромадам, баъд пушаймон шудам. Ту, то пеш накунанд, коратро аз даст надеҳ.

–Ман ҳам аз кор меравам,–гуфт Ҷовид. – Бо сардор гапамона пазондем. Аз рӯзе, ки демократҳо тантана доранд, замона дигар шуд, одамон дигар шуданд. Мо ба инҳо қӯр намегирем.

–Дақиқтар, аз рӯзе, ки Холдори лаққӣ қудратро гирифт, (Максим Гарбачовро холдор меномид) арзишҳо, андешаҳо дигар шуданд, – гуфт Максим бо ҳарорат.– Кошкӣ оқибати ин ҳама ҳойуҳуй ба хубӣ бианҷомад.

Ҷовид ба истакон об рехта, ба лаб бурд, аз болои истакон ба чеҳраи рафиқаш зеҳн монду ба фикраш омад, ки чаро Максим «ба нафақа баромада, пушаймон шудам» гуфт? Гӯё дар ниҳодаш гиламандие дорад. Аз тангии зиндагӣ бошад ё ғами дигар? Ӯ, гап гирифтанӣ шуда, аз дур сар кард:

–Корҳои Толик хубанд?

–Соли гузашта ба заводи яхдон сармуҳандисаш таъйин карданд. Аз кораш розӣ буд, лекин ҳоло вай ҳам гаранг. Мегӯяд, ки кадом як хел асбобҳояшон бояд аз дигар ҷумҳуриҳо биёяд, вале гоҳ мефиристанд, гоҳ не. Ба ин сабаб кораш пешрав нест.

–Демократия гуфта, ҳар кас ба сари худ шуд, – гуфт Ҷовид. – Масъулиятро гум карданд.

–Қиматтарин дастовардамон - дӯстии халкҳо гум шуда истодааст,–Максим айнакашро гирифта, болои миз гузошт.

- Зиндагӣ ба як ранг намемонад. Мегӯянд, ки давлатҳо низ чунин ҳолатро доранд.

–Охир, ин бетартибиҳоро дида, мағзи ҷонат месӯзад. Мо чанд насл ин ҷо заҳмат кашида, камубеш ободӣ овардем. Ҳоло он ҳама ба нестӣ мераваду касеро парво нест, - гуфт Максим ва бо оҳанги дигар афзуд: –Ҷовид Мансурович, хуб, ки худат омадӣ. Ҳафтаи дигар туро ба тӯй даъват карданӣ будам - Светланаро ба шавҳар медиҳем.

–Муборак бошад! – Ҷовид пешхидматро даъват карду боз дусад грам коняк фармуд.

Максим нигоҳашро ба рӯйи Ҷовид дӯхта пурсид:

–Аз худат пурсам, фарзандҳо ҳама соҳиби хонаву дар шуданд?

–Ҳар ду писарро зан додем. Дар тӯйи Сарҳад будӣ-ку, ба ту сухан доданд, ба ҷоят Александра Захаровна гап зад.

–Охир, ман маст будам, дигар ин ки Александра муаллима асту дар сухан гуфтан усто.

–Аммо зангирии Додоҷон кашол ёфт,–гуфт Ҷовид.– Шумо он вақт дар Маскав будед.

–Гуфтан гир, чӣ шуд, ки кашол ёфт? Чаро ман то ҳол намедонам?

–Ҳамон шӯри ҷавонӣ, якравӣ, дигар чӣ мешуд?

–Ҳамон шӯрро бигӯй!

Ҷовид бо табассум ба Максим нигарист ва ба нақл шурӯъ кард:

–Як бегоҳӣ занам хабар дод: «Тайёр шавед, ба Исфара меравем». Ва сабабашро шарҳ дод: «Дар хотир дошта бошед, солҳои раисиятон директори мактаб Аминҷон Бобохонов ҳамсояамон буд. Дар участкаи мо ҳашт сол кор карда, пас ба зодгоҳаш - Исфара кӯчида рафта буд. Додоҷонатон духтари ҳамон муаллим - Парвинро хуш кардааст. Парвин дар кӯдакияш бо Додоҷон дар ҳавлиямон бозӣ мекард. Модараш мегуфт, ки Парвини мо фақат бо Додоҷони шумо унс гирифтааст, Додоҷон дар кӯча набошад, баргашта ба хона медарояд. Ҳамон Парвин баъди мактаб ба Душанбе омада, дар университет мехондаасту гурӯҳашонро ин тирамоҳ ба колхози мо ба пахтачинӣ овардаанд. Иттифоқан Додоҷон ӯро мебинад. Шиноси кӯдакӣ чӣ гуна аст… Маро фармуд, ки палов пазед. Як деги калон палов пухтам, бурда ба гурӯҳашон дод. Ҳамон духтар маъқулаш будааст. Мегӯяд, мошина тайёр мекунам, рӯзи шанбе ба роҳ мебароем».

–Бубин, қиссаи хубу намегӯӣ,– Максим хушҳол шуд.

--Эҳ, ҳама зангирӣ як болову поён дорад. Оқибат ҳамин шуд, ки духтара овардем,–гуфт Ҷовид.

–Не, ту ун болову поёнаша гӯй, куҷо саросемаӣ? - Максим ба пиёлаҳо чой рехт.

Ҷовид бемайл ба нақлаш идома дод:

--Ростӣ, кори Додоҷон маъқулам нашуд. Ба занам гуфтам, ту медонӣ, ки Исфара дурӯза роҳ, дар он гӯшаи ҷумҳурӣ. Занам гуфт: «Ман ҳам фаҳмондам, гуфтам, ки дар гумон аст онҳо ягона духтарашонро ба мо диҳанд». Қабул накард.

Рӯзӣ дигар Додоҷонро наздам шинонда, ба тариқи маслиҳат пурсидам: «Гапата бо духтар пазондӣ? Мабодо он ҷо равему қабулмон накунанд, ноумед баргардем».

Нигоҳашро гурезонду гуфт: «Меравем, мефаҳмем. Кадом духтар гуфтааст, ки биё, мана гир». Хулоса, се нафар раҳакӣ шудем. Бегоҳ ба Ӯротеппа расидем. Шаб он ҷо хоб рафта, рӯзи дигар гашти рӯз ба Исфара, ба манзили матлуб даромадем.

Бобохонову занаш бо хушнудӣ пешвозамон гирифтанд. Дар кати мобайни боғ ҷой карда, дастархон оростанд. Давраҳои гузаштаро ёд кардем. Муаллим қариб ҳамаи фаъолон ва деҳқонони номдори колхози моро ном гирифта аҳволпурсӣ кард. Гуфт, ки дар вақташ нону намакашона хӯрда будем. Аммо зани муаллим бо идроки занонааш сабаби омадани моро тахмин карда, фосиларо нигоҳ медошт. Саҳари рӯзи дигар дар болои ношто гапро кушодам. Ҳамон лаҳза чеҳраи ҳам муаллим, ҳам занашро хурсандӣ тарк кард. Аммо муаллим, чунон ки одати мардуми Исфара аст, одобро нигоҳ дошта, сухан накарда истод. Баъд аз он ки ноштоиро шикастем, бо мулоиматӣ гуфт: «Ростӣ, мо аз омадани шумоён шод шудем. Охир, солҳои пеш ҳам мо бо ҳам шину хезу равуо доштем. Дар масъалаи духтарамон гап ҳамин, ки мо як духтар дорем, ба ҳеч ваҷҳ наметавонем ӯро аз худамон дур кунем». Боз бо ханда илова кард: «Худам як рӯз духтарама набинам, дунё дар назарам торик аст». Занаш ҳам гуфт, ки ин кори нашуданӣ. Пас, занам ба суҳбат ҳамроҳ шуду гуфт:

–Аслан гиред, кори Худованд аст, ки дар дили бандаҳояш шуълаи муҳаббатро меафрӯзад. Мо, волидайн ба хомӯш нашудани он ёрӣ мерасонему бас. Додоҷону Парвинҷон аз давраи кӯдакӣ унс гирифта буданд. Пас аз он ки шумоён кӯчида, ба Исфара омадед, Додоҷон мудом аз ӯ ёд мекард. Илтимос, дугона, як дафъа Парвинҷона пурсед. Охир, дӯстдорӣ кори Худованд аст...

–Барои фарзанд хидмати падару модар, ба гуфту фармонаш рафтан неъмат аст, – гуфт модари Парвин.

Ҳамин гуна гуфтушунид шуду мо аз сафар дасти холӣ баргаштем.

Аз байн як моҳ гузашт. Додоҷон гуфт, ки «ман бори дигар ба Исфара меравам». Дар чеҳрааш қатъиятро дида, кордор нашудам. «Бигзор, худаш раваду гапи дилашро гӯяд», - гуфтам ба худ. Хулоса, мераваду ба модари духтар мегӯяд: «То ки духтаратон мусофир нашавад, ман омадам, ки мусофир шуда, хидмати шуморо кунам!» «Додоҷон, бояд хотири сухани моро карда, дуюм бор намеомадед! Охир, шумо гӯшта аз нохун ҷудо мекунед! Чаро чунин якрав ҳастед?!» - оби дида мекунад модар. Муаллим дасти занашро дошта мегӯяд: «Модар, ин ҷавон дар ишқаш собитқадам будааст. Дигар ин ки нигорандаи тақдир рақам зада бошад, аз дасти ману ту чӣ меояд? Мо фотиҳаи роҳи зиндагияшонро медиҳем!»

Ҳамин гуна гапу корҳо мешаваду Додоҷон онҳоро розӣ мекунад. Охири тирамоҳ келинро овардем. Алҳол зиндагиашон бо меҳру муҳаббат, як писарча доранд.

Максим ба хушнудӣ нидо дардод:

–Офарин ба Додоҷон! Ҷавони шуҷоъро зиндагияш босаодат аст!

Ҳангоми хайрухуш Мансуров, махмурона ба ҳамроҳонаш нигариста, гуфт:

–Тӯйи Светланаро гузаронем, ҳамроҳ кенҷаи ман - Барноро гусел мекунем…

***

Аз вақте ки Барноро ба писархолааш Ромиш фотиҳа карда буданд, як сол гузашт. Аз ду ҷониб ҳама чиз муҳайё буд, аммо тӯй барпо нашуд. Кор чунин сурат гирифт.

Барно дар донишгоҳи омӯзгорӣ, дар курси чорум мехонд. Домодшаванда он ҷо лаборант буд. Ҳарчанд рӯзи тӯй муайян ва розигии ду тараф ҳосил буд, рӯзе Барно назди падар омаду гуфт, ки Ромишро намегирад! Ҷовид Мансурович моту мабҳут шуда, пурсид:

-Гӯй, духтарам, чӣ гап? Аз фотиҳа гаштан хуб не. Корест, ки захмаш то абад дар дили ду тараф хоҳад монд.

Барно, нигоҳ сӯи замин, оби дидааш резон, гуфт:

–Чанд бор аст, ки як гапа мегӯяд: «ту ба ман фотиҳа шудаӣ, акнун моли манӣ!» Як ҷавони беҳамият аст! Боре дар автобус меомадем, як мард гап партофт, вай бошад, асо барин рост, дамаш ба дарун, хап истодааст. Охир худам ҷавоби он мардро додам... Ин хел ҳамроҳи зиндагӣ чӣ лозим ба ман?! – ва, хомӯш истодани падарро дида, ба оҳанги илтиҷо афзуд: - Дадоҷон, мешавад, ки умрата бо касе, ки хуш надорӣ, гузаронӣ?

Ҷовид Мансурович чанде ба духтари рангаш кандаю чашмонаш пуробу пурилтиҷо нигарист ва, занашро даъват карда, бо қатъият гуфт: «Барноро мон, бо хоҳиши худаш кор кунад. Ба ҷиянат гӯ, ки қадамаша дониста монад!»

Барно, донишгоҳро хатм карда, дар мактаби участкаашон ба кор даромад. Аз байн як сол гузашта буд, ки занаш ба Ҷовид хабар дод, ки «бегоҳӣ барои Барно хостгорҳо меомадаанд. Домодшаванда дар корхонаи шумо кор мекардааст. Мошини «ЗИЛ» дорад, номаш Осаф».

Ҷовид Мансурович Осафро хуб мешинохт. Ҷавони қоматбаланди пурраустухон, ду сол пеш корковӣ омада буд. Пурсида будаш: «Дар наздикиҳо хона дорӣ? Барвақт ба кор омада метавонӣ?». Ҷавоб дод, ки хонашон дар Кӯлоб, ин ҷо дар участкаи сеюм, дар хонаи хешаш зиндагӣ мекунад. Ҷовид, мошини вайронаи чанд вақт боз хобидаро нишон дода, гуфт: «Тавонӣ, рост карда кор мекунӣ. Баъзе қисмҳои надоштаашро мо ёфта медиҳем». Ҷавон розӣ шуда, ба таъмир пардохт ва имрӯз дар ҳамон мошин кор мекунад.

–Шуморо чанд бор бо мошинаш хона оварда будааст, - илова кард Гулнисо.

Ҷовид пай бурд, ки ҳам духтарашу ҳам занаш ба Осаф моиланд, абрӯ чин карда, гуфт:

-Боре, лозимаш будааст, мошинамро ба Алишер додам. Ҳамон як дафъа оварда буд.

Ҷовид ин суханонро гуфту аз дил гузаронд, ки духтараш дар мактаб кор мекунад, тозакору озода аст. Кори Осаф бо мошин, хоку чанги роҳ…

Гулнисо, гӯё андешаҳои шавҳарашро пай бурда бошад, гуфт:

–Ба Барно гуфтам: «Шофирҳоро мудом дасту панҷаҳояшон сиёҳ, папирос ба лабонашон дӯхтагӣ», мегӯяд: «Гап дар сиёҳии даст нест. Дилаш сафед бошад…» Қисса кӯтоҳ, дилаш кашол.

–Дилаш кашол… – ғур–ғур кард Ҷовид, лекин ҳамзамон меандешид, ки Барно духтаре нест, ки номуносибро рафиқи умр бигирад. Ва гуфт: –Бин ин тараф-он тарафашона, одамони хуб бошанд, шуд...

***

Дар аввали солҳои ҳаштод якбора сӯзишворӣ кам шуд. Баъдтар дигар молу маҳсулот ҳам камёб шудан гирифт. Мошинҳо ҳафтаҳо ба кор намебаромаданд. Ронандаву таъмиргаронро гурӯҳ-гурӯҳ аз кор ҷавоб медоданд. Дилсиёҳиву норизоӣ меафзуд. Охири ҳамон сол Ҷовид Мансурович, аризаи аз кор рафтанашро навишта, назди сардор даромад.

Дафъаи нахуст шаш сол пеш чунин ариза навишта буд. Он вақт ҳам вазир, ҳам сардори корхона гуфтандаш, ки «дар бораи нафақа ҳатто фикр накунед».

Вале ин карат қарораш қатъӣ буд:

–Ғолибҷон, синну сол рафт, ба болои ин, дар чунин вазъият кор кардан душвор.

Сардор дигар зиёд наандешида, ҷавобаш дод.

***

Ҳукумати «нав» ба умеди беҳбуди кораш қонуни «худтаъминкунии корхонаҳо»–ро баровард. Баъди он додугирифти ҷумҳуриҳо барҳам хурд. Акнун вазорату корхонаҳо ба диди худ кор мекарданд. Ба шартномаву робитаҳои пешин касе эътибор намедод.

Қонун ба давлатдорӣ зарбаи сахт зад. Бисёр корхонаҳо аз кор монданд, мардум ба бекорию муҳтоҷӣ афтоданд. Вале демократия ва «озодии баён» ривоҷ гирифт. Рӯзномаву маҷаллаҳо хатову ҷафоҳои гузаштаи давлатро рӯирост мегуфтагӣ шуданд. Қонуни интихоботро ҳам бо замони демократия созгор намуданд. Сафи довталабон афзуд ва акнун дар ҳар ҳавза то понздаҳ нафар кӯшиши вакил шудан мекарданд. Дар баъзе ҳавзаҳо қаллобону фиребгарон, ҳатто ҷинояткорҳои собиқ номнавис шуданд. Шахсе бадонишу халқпарвар маҳсуб меёфт, ки ҳар чӣ бештар сохти сотсиализму коммунизмро сиёҳ кунад, аз хатову гуноҳҳои гузашта гӯяд.

Ҷовид Мансурович чун миллионҳо инсони давраи шуравӣ он рӯзҳо дар назди телевизор нишаста, сухангӯии вакилони нав интихобшударо гӯш карда, аз гуфтугузорашон ҳайрон мешуд. Таънаву бадбиниро ба СССР онҳое мекарданд, ки ҳамон давлат хононда, соҳиби обрӯ ва мансабҳои баландашон карда буд.

Рӯзе Гулнисо назди шавҳараш нишаст ва дасташро байни дастонаш гирифту бо илтиҷо гуфт:

–Садқаатон шавам, ин бегоҳ Барноҷон меояд, саломашро дуруст алейк гиред: « Падарам аз ман ранҷидаанд» гуфта, оромӣ надорад.

–Боз шарм накарда, духтаратро биё мегӯӣ?! - Ҷовид бо ғазаб дасташро кашид. – Шармандагӣ!

Гулнисо бо оҳанги сарзаниш гуфт:

–Духтарам ҳеч шармандагӣ накардааст! Қаҳрию оштӣ шудани зану шавҳар магар шармандагист?

Зории Гулнисо сабаб дошт. Барно баъди се соли зиндагӣ бо Осаф мефаҳмад, ки шавҳараш бо зане гирифторӣ доштааст, кӯдакашро гирифта, ба хонаи падарӣ омаду ду сол он ҷо зист.

Дар ин байн талабгорон баромаданд. Якеш аз маҳаллаи Сартеппа, саринженери кадом завод, дигаре писари хурди Озар Ҳаким – Носир. Ӯ ҳам дар мактаби участкаашон муаллим аст. Лекин Барно ба ҳеч домодшавандае майл намекард. Гулнисо мудом Носирро «ҷавони хуб, ҳамсояи худамон» - гуфта, таъриф мекард. Боре Ҷовид Мансурович изҳор кард: «Ман дар ҳаётам дӯсти арзанда будани Озарро дидам. Дар ҳама сахтиҳои зиндагӣ мардона дар паҳлуям буд. Фарзандонаш аз худаш камӣ надоранд».

Ин сухан нуқтаи мавзӯъ шуд. Барно ба Носир розигӣ дод. Қудоҳо маслиҳат карданд, ки баъди иди ғалаба тӯйро баргузор мекунанд. Ногоҳ хабар расид, ки шавҳари пешинааш омада, Барноро бурдааст!

Осаф лаби канал, ҷое, ки занҳо об мегиранд, омада, ба зане пул дода мефармояд, ки «Барноро гӯй писарамро биёрад, як дафъа бинам, пас шавҳар кардан гирад. Гӯй, ки агар наоӣ, худашро мекушад!»

Зан инро нарезондаву начаканда, мерасонад ва Барноро розӣ мекунад, ки писарчаи якунимсолаашро гирифта барояд. Ҳамин ки назди мошин меоянд, Осаф ҳардуро базӯр савор карда, мегурезад

Ҷовид баъди воқеаро фаҳмидан сахт дар ғазаб шуда, ба сари занаш дод зада буд: «Дафъаи аввал аз фотиҳа гашт, то ҳол бо хешон рӯйхунук ҳастем! Акнун аз сари тӯй нест шуд! Ин кори гӯшношунидро кӣ кардааст?! Ман ба Озар, ба дӯстон ба кадом рӯй менигарам?!».

Лекин дӯстони ҳақиқӣ фаҳмиданд. Ҳафтае пас Алишер-ака Ҷовидро тасаллӣ дода, гуфт, ки гузаштаро ба дил нагирад.

- Ба Озар гуфтам, ки шудагӣ шуд, зан кӯдак дорад, шавҳараш зинда, як кори думчадор. Аввал тезӣ кард, лекин вақте ки батафсил фаҳмондам, ором шуд.

Ин воқеа як моҳ пеш буд. Ҳоло, ки Гулнисо «Духтаратон биёяд, саломашро алайк гиред» гуфт, хашми Ҷовид боз ҷӯшид.

Гулнисо, ҳолати шавҳарашро ҳис карда, дӯстона гуфт:

– Аввал ин ки шавҳараш духтаратонро талоқ надода будааст, дигар ин ки онҳо фарзанд доранд. Оё марди дигар ба он фарзанд падар шуда метавонад?

–Туву духтарат он тарафро ҳам фикр мекунед?! Фикр мекунед, ки онҳо дар ҳаққи мо чӣ мегӯянд? Фикр мекунед, ки ману Озар панҷоҳ сол боз рафиқем?!

–Чӣ мегӯянд? Мегӯянд, ки шавҳараш омада, занашро бурдааст. Одами боақл айб намекунад.

–Кадом рӯз ба Озар гуфтам: «Барои беақлии фарзандон мо дӯстии панҷоҳсолаамонро вайрон намекунем». Вай ҳам одами сипоҳ, «ҳамин тавр» гуфту монд. Боз дилашро кӣ медонад, - гуфт Ҷовид ва ҷониби замини поёни ҳавлӣ роҳравон илова кард: – Барноро гӯй, омадан гирад…

***

Як рӯзи моҳи декабр, ки баъди боронҳои пайдарпай осмони софу офтоб дилҳоро фараҳманд мекард, бародарон - Сарҳаду Додоҷон ба назди падар омаданд.

Мӯйсафед дид, ки писаронаш мақсадашонро кашол медиҳанд, аз вохӯрии Горбачов бо коргарони завод, гуфтугузорашон гап кушод:

- Мегӯяд, «сардоратона худатон интихоб кунед». О, аз тӯдаи омӣ чӣ мегирӣ, бемағз! Ту бояд дар ҷоят нишаста, кори давлатдориро пеш бибарӣ, на ин ки як гала бекорхӯҷаро мисли табори лӯлиҳо ҳамроҳ бигирию шаҳр ба шаҳр ҳайоҳӯй карда бигардӣ! «Шартнома бастем!» гуфта дағдаға кунӣ. Агар дар кишварат тараққӣ нест, дар он шартнома касе туф ҳам намекунад. Тарзи интихобашонро бин: дар ҳар ҳавза як тӯда мардум худашона номнавис кардаанд.

–Падарҷон, дар Аврупо ин амал дер боз маъмул аст, – гуфт Сарҳад. – Чор–панҷ нафар барномаашро мегӯяд, халқ маъқулашро интихоб мекунад.

Мӯйсафед надонист, ки ба сухани писараш чӣ ҷавоб диҳад. Ақидааш маъқул барин менамояд. Лекин…

– Ягон тартиб бояд бошад. Пештар Сека, КГБ назорат мекарданд, одами тасодуфиро роҳ намедоданд.

– Ҳоло замони «тафаккури нав», падарҷон..

– Хайр, бо ҳамон тафаккури наватон шиками мардумро сер кунед, - базарда гуфт мӯйсафед.

Додоҷон ҷониби Сарҳад ишора кард, ки: «Баҳс накун»!

Сарҳад барои муросо гуфт:

– Озодии баёнаш ҳамин, падарҷон. Шумо мегӯед, ман мегӯям, яъне, ҳар кас бояд дарди дилашро гӯяд.

–Ҳар насл одати подшоҳи замони худро мегирифтааст. Шумоён мисли подшоҳатон лаққӣ мешавед, – гуфт мӯйсафед ба ҳамон оҳанг.

– Гапатон ҷон дорад, падарҷон, - оштиҷӯёна баҳсро ҷамъбаст кард Сарҳад ва ба асли мақсад назлик шуд. - Ба наздатон бо як маслиҳат омадаем. Ҷойи раиси колхоз холӣ шудааст, се нафар номзадиашонро пешбарӣ кардаанд. Мо омадем, ки аз шумо фотиҳа гирифта, номзадии Додоҷонро низ пешниҳод кунем.

Рухсораҳои мӯйсафед сурх шуданд, лаҳзае истиҳола карда истоду баъд гуфт:

–О, падараш суд шудагӣ–ку! Дар замони мо ҳатто ягон каси хешаш доғи судӣ доштаро ба чунин корҳо роҳ намедоданд.

–Падарҷон, ҳоло тартибу талабот дигар: барномаатро мегӯӣ, маъқул шуд, корат ҳал, - Сарҳад инро гуфту хандид.

- Боз киҳо пешниҳод шудагӣ? – ғайричашмдошт таваҷҷуҳ кард мӯйсафед.

–Якеаш Ғании ошноятон, – посух дод Додоҷон.

–Ғанӣ-назорат? – беихтиёр нидо дардод мӯйсафед. – Ин аст бозсозии шумо - нафаре, ки аз кӯчаи фаросати роҳбарӣ нагузаштааст, раисшав!

–Демократия ҳамин аст, охир, – гуфт Сарҳад. – Тавоно ҳам, нотавон ҳам номзадиашро пешниҳод мекунад, бахт ба рӯйи касе хандаду мардум касеро интихоб кунад.

«Дар солҳои аввали инқилоб ҳам мансабҳоро ба камбағалҳо медоданд. Новобаста аз он, ки ақле, тамизе дорад ё не. Оқибати он корҳо қаҳтиву гуруснагӣ шуд. Мабодо, ки боз ҳамон давраро биёранд!».

Гулнисо бо накӯҳиш ҷониби шавҳараш гуфт:

–Чӣ ба фикр рафтед, дуотона диҳед, охир.

Додоҷон ба ишораи «саросема нашавед» дасти модарро дошт:

–Падарҷон, дилпур бошед, шуморо сархам намекунам.

–Падарҷон, ман хона ба хона гашта, мегӯям, ки ба тарафдории Додоҷон овоз диҳанд! – гуфт Барно бо шавқ.

–Дукаса мегардем, – Парвин ба нишони ҳамраъйӣ дасти Барноро байни дастонаш гирифт.

- Дуои ман ҳамин ки, - оқибат сар бардошта, сари ду зону нишаст мӯйсафед, - Худову бандааш некхоҳу мададгорат бошанд ва соҳиби бахту иқбол шавӣ!

Гулнисо низ даст ба дуо бардошта илова кард:

-Меҳрубони Баланд, бандаат, писаракама дар байни дусту душман ноумед макун! Дасташа ба дастат бигиру аз он дарё бигузарон.

Ҳама даст ба рӯй бурданд.

Аз байн се ҳафта гузашту хабари «дар интихоботи раисӣ Мансур Ҷовидович ғолиб омадааст!» барқосо паҳн шуд. Хабарро ба мӯйсафед келинаш - Парвин овард. Ӯ шитобон аз дарвоза даромаду бо ҳаяҷон баланд гуфт:

- Амак, Додоҷон раис шуд!

–Ту, ки зани раис шудан мехостӣ, шавҳарат чӣ ҳақ дорад, ки раис нашавад?! – хандон-хандон ҷавоб дод мӯйсафед…

Додоҷон низ соате пас омаду чӣ гуна гузаштани интихоботро нақл кард. Гуфт, ки ҷонибдорони Ғанӣ зиёд набуданду суханашон гармӣ надошт. Вақте ки худаш суҳбат кард, амаки Алишер сахт ба ҷояш шинонда монд. «Ту чӣ кор кардаӣ, ки мо овозат диҳем? – гуфт. - Корат мудом ба боло хабарҳои росту дурӯғ бурдану дили мардума сиёҳ кардан! «Мор пӯсташро иваз мекунаду рафторашро не» - гуфтаанд. Ту раис ҳам шавӣ, аз он корҳоят намемонӣ!». Акаи Аваз гуфт, ки дар он бист сол Ғанӣ як санга болои санг намондааст. Вақте номзад хоҳиш кард, ки овозаш диҳанд, муаллим Сабурӣ бисёр барҷо шеъре хонд:

Ту ҳаргиз расидӣ ба фарёди кас,

Ки мехоҳӣ имрӯз фарёдрас?!

Ба лабони мӯйсафед табассум дамид, чизе гуфтанӣ шуд, лекин худро дошт.

–Он ҷо дар бораи суд шудани шумо ҳам гуфтанду… - ба суханаш идома дод Додоҷон, - дар бораи ободкориҳоятон ҳам. Яъне, мардум ба шумо овоз доданд, падарҷон!

Мӯйсафед бо табассум сар ҷунбонду гуфт:

–Акнун, Додоҷон, дар хотир дошта бош, ки одами мардум ҳастӣ, одамон ба ҳар сухану ҳар амалат эътибор медиҳанд, ба хотир мегиранд, дар суҳбатҳояшон мегӯянд. Мудом дар фикри коре бош, ки диёрро обод кунаду мардумро шод. Мардум намакпосдор аст, қадри заҳматҳоятро хоҳад донист.

–Раҳмат, падарҷон, ин суханатонро дар зеҳнам навишта мемонам, - гуфт Додоҷон.

Тарафи бегоҳ Ҷовид ба куча баромадани шуду назди дарвоза Озар Ҳакимро дид. Озар ӯро ба тӯйи наберааш даъват кард.

Озар дар даромади саҳн Ҷовидро пешвоз гирифта, гуфт:

–Ба хонаи кунҷ меравем.

–Вай хонаи бобаракат аст, дар гузашта он ҷо чанд бор, ба қавли Хайём, «хуми шароб» шуда баромада будем, – гуфт Ҷовид ва хандид.

–Замони мо дигар буд–куя, Ҷовид–ака. Мо ҳам шароб менӯшидем, ҳам кор мекардем. Ҳоло корашон маълум нест, дағдағаашон олама гирифтааст.

–Ку бубинем, бо дағдағаашон то куҷо мераванд.

Дар даромади хона ҷавони лоғарандоме, ки чеҳраи афрӯхта дошт, ба Ҷовид салом доду гуфт:

–Амак, маро шинохтед? Ман Эраҷ, ҳамроҳи Сарҳад хонаатон омада будам. Корам дар газетаи «Кӯҳсор». Мухбирамон фармуд, ки аз рӯзгоратон ва аз он ки шумо яке аз фотеҳони сохтмони Вахш будаед, очерк нависам.

Ҷовид ба рӯйи ҷавон синчакорона нигариста, гуфт:

–Омаданатонро дар хотир дорам, – сипас илова кард: – Сухани ҳақро гӯям, Эраҷбой? Дар ин шабу рӯз ба сухани мо --пиракиҳо, касе эътибор намедиҳад. Шумо аз рӯзгори ҷавонон, аз кору воқеаҳое, ки дар ин замони бозсозӣ дар авҷу шӯр ҳастанд, нависед.

Озар ба маънои «Ҳоло сабур бош!» ба Эраҷ чашмакӣ зад ва ҷониби Ҷовид гуфт:

–Эраҷ ҳам шоир, ҳам овозхони хуб.

–Ҳам журналисти хуб,–афзуд Ҷовид Мансурович ва вориди хона шуд. Хона пури одам буд. Ҷовид Мансуровичро пешвоз гирифтанд.

Ҷовид ба атроф зеҳн монда мушоҳида кард, ки ҳоло ҳамаи онҳое, ки ҳамроҳ кор мекарданд, наомадаанд. Сухангӯй бештар ҷавонҳо. Онҳо аз овозаҳое, ки он рӯзҳо аз Маскав меомад ва хабарҳои аз газетаву маҷаллаҳо хондаашонро мегуфтанд.

–Дар гирдиҳамоии майдони «Манеж»–и Маскав барпокардаашон аз сад ҳазор зиёд одам ҷамъ омадааст! Тӯдае, ки худро «Память» ном ниҳодаанд чунин суханҳо гуфтанд:

-Нест бод империяи сурхи фашистӣ!

–Инқилоби соли 1917–ро табадуллоти давлатӣ номиданд!

–Чанд нафараш гуфт, ки СССР барои халқҳо зиндон буд!

–Ҳам Сталин, ҳам сохти колхозиро чунон сиёҳ карданд! Гуфтанд, ки ҳамон колхозҳои сабилмондаашон халқро бебуна карда, рӯҳу равонашро шикаста буд.

–Дар майдони дигаре коммунистҳо ҷамъ омада, валвала доштанд.

-Коммунистҳои касофат як кишвари таҳ ба таҳ сарватро гадо карданд. Як сол шуд дар поям туфлӣ намеёбам! Ин суханро муаллим Сабури гуфт.

–Сазои сарашон, – ғурумбид Исмат ва ҷониби Ҷовид гуфт: – Кору ободониҳое, ки дар он замон шуд, э–ҳе «Ҳиндустон дур, пойгаҳаш наздик»,-- гуфтаанд, мебинем, аз дасти худатон чӣ меояд!

Ҷовид бо табассум сар ҷунбонду монд.

Боз ду нафар омаданд: Аваз ва Ғанӣ–назорат. Аваз дар наздиктари Ҷовид ҷой гирифту ҷониби Ғанӣ гуфт:

–Ту дигар Ғанӣ – назорат нестӣ. Минбаъд дар маъракаҳо аз ман поин менишинӣ.

Исмат ба Аваз пиёлаи чойро дароз карда гуфт:

–Ҳар дуи шумо ҳеч рост нагирифтед.

–Ғанӣ, корро бас кардӣ? – пурсид Ҷовид.

–Як сол шуд, дар нафақа, – Ғанӣ бо даст арақи пешонияшро пок кард.

Аваз давраро аз назар гузаронда, «як кори гузаштаро ёдовари намуда, шуморо хандонам» – гуфту шурӯъ кард:

–Раҳим-чӯлоқ аз саҳро харсавор меояд. Дар пешаш банди алафе, ки аз замини колхоз даравидааст. Баногоҳ дар рӯбарӯ Ғаниро мебинаду беихтиёр аз хар поин мешавад. Наздик мешаванд Ғанӣ нухтаи харро дошта, ба таҳдид мепурсад: «Аз куҷо омадӣ? Алаф аз куҷо?!» Раҳим аввал метарсад, пас худро ҷиддӣ вонамуд карда, ҷавоб медиҳад: «Намебинӣ, аз он дунё омада истодаам. Маро баҳри худат фиристоданд. Таъкид карданд, ки Ғанӣ–назората гӯй, зуд биёяд. Мардуми гуруснае, ки аз колхозатон ин ҷо омадаанд, дуздиро аз ҳад гузарондаанд».

Дар давра ханда шуд. Ғанӣ ҳам хандид ва мувофиқи одаташ як чашмашро пӯшиду гуфт:

–Аваз алам дорад–дия. Ӯро чанд бор бо алафдуздию себдуздияш дошта, ҷониби идора кашола карда будам. Ҳай зорӣ мекард: «Дар пеши поят мирам, додари қиёматӣ!» Гоҳ раҳояш мекардам, гоҳ не.

Бори сеюм ки дошт ба зорию илтиҷоҳоям эътибор надода, акт кард, чанд пуламро аз рӯзи меҳнатам дошта гирифтанд. Пула бахшидам. Лекин ба идора бурда, дар байни одамон сурху сафед карданашро ҳеч намебахшам!

Ин лаҳза Озар даромаду ба Эраҷ ишора кард, ки давраро гардон кунад ва ҷониби ҳамкорони собиқ илова кард: – Эраҷ дӯсти хонадони мо. Маъракаҳои моро мудом шукӯҳманд мекарда ҳамин кас.

Эраҷ соҳибтӯйро табрик карду шеъре, ки он рӯзҳо сари забонҳо буд, хонд.

Барои умри бигзашта, ки боли чап бувад бар мо,

Барои умри оянда, ки боли рост хоҳад буд.

Барои он ки мо ҳастем дар дунё

Миёни соҳили дирӯзу фардо мисли дарёе,

Хурӯшоне, ситезоне, ба манзил роҳпаймое,

Туро то қатраҳои охирин менӯшам, эй бода!

Сипас Эраҷ ба суханаш идома дод:

–Рафиқон, дар давраи мо яке аз нахустин комсомолон аз водии зарнисори мо, шахсе, ки дар сохтмони Вахш иштирок кардаанд, Ҷовид Мансурович ҳузур доранд. Сухани нахуст барҳақ аз они он кас мебошад.

–Корҳоеро, ки дӯсти баҳурмати мо Озар Ҳаким дар масири зиндагияшон кардаанд, ҳама мардона ва аз рӯйи адолат, шурӯъ кард Мансуров, - ман мехоҳам, набераҳо мисли худашон ҷавонони заҳматдӯст, боҳамият ва бовиҷдон бошанд. – Ӯ таваққуф кард ба давра назари кутоҳе андохту ба суханаш идома дод: - Эраҷҷон, сохтмони Вахшро ба ёд овардед, дилам равшан шуд. Чоҳбуни асосӣ, ки об аз он ба дигар каналҳо тақсим мешавад, номи Сталинро дошт. Сохтмони Вахш бо ёрии ҳамаи халқҳои бародар сохта шуд. Кори бештарро русҳо мекарданд. Дар тақдири онҳо ва ҳам қавми мо будааст, ки дар он замонаи тунду бадхулқ зиндагӣ ба сар барем. Яке аз мушкилоти мо сохтани колхозҳо буд. Колхозҳо моро сӣ сол дар изтироб ва ҳамвора зери фишор медоштанд. Мардуми колхозчӣ дасташ мудом обила, пояфзораш дарида, либосаш пур аз ямоқ буд. Шикамаш аз нон сер набуд. Барои ҳафтаи дигар пуле надошт. Қавми мо дар ҳамон давра шакл гирифту мо ба замона ҳамдостон шудем. Дертар, баъд аз он ки бо техника кор карданро ёд гирифтем, зиндагиямон рӯ ба беҳбуд овард. Колхозҳо соҳиби молу чиз шуданд. Мо ба ояндаи худ ва фарзандонамон дилпур ва осуда будем. Моро дӯстӣ ва равуое, ки бо дигар халқҳо доштем, зиндагиямонро осон, нуронӣ карда буд. Аз ин рӯ, замони моро чӣ қадаре ки бадгӯйӣ кунанд ҳам, мо аз он рӯзгоре ки доштам, пушаймон нестем. Имрӯзҳо ҳар чизе дорем, аз ҳамон рӯзгор аст. Он солҳо як давраи таърихи мост... Ҷовид чунин суханҳо гуфту пиёлаи чойро ба лабаш бурд.

Исмат қадаҳашро нӯшида, даст ба зонуи Ҷовид ниҳода гуфт:

–Хуб, ки диламро бардоштед, Раис-бобо,--ва илова кард:– Дирӯз писарам - Илҳом аз Душанбе омад. Як ҳафта овора шуда, на лемехи трактор, на ба мошинҳо чарх ёфтааст. Ба танаш курта наёфта омадааст. Ин аст аҳволи бозсозиатон! Мегӯяд, ба ду вазорат ва як кумита даромадам: касеро болои кор намебинӣ. Аз хурд то калон корашон газетахонию баҳс кардан. Боз гуфт, ки дар Душанбе ҳам ҳар гуна гурӯҳҳо пайдо шудаанд, якеро номаш Растохез будааст.

Муаллим Сабурӣ сухани Исматро тақвият дод:

–Растохез ҳам мисли ҳамон «Памят»–и русҳо, он шӯру ғавғое, ки онҳо дар Маскав мекунанд, инҳо ҳам аз онҳо ёд гирифта, ба таврашон ин ҷо ба роҳ мондаанд.

– Партия лаҷоми онҳоро мекашад!–гуфт Ғанӣ.– Онҳо дур намераванд!

Эраҷ бо ханда гуфт:

– Муаллим, ман ҳам ба он гурӯҳи Растохезе, ки гуфтед, ошно мебошам, дар давраҳошон шарикам. Он ҷо як гурӯҳ равшанфикр ҷамъ омада, ба тариқи муросо мегӯянд, ки бояд минбаъд одобу русуми гузаштаамонро пос дорем, аз таърихамон, фарҳангу маърифати гузаштаҳомон ёд кунем. Дар садади он бошем, ки коргузории давлатамон ба забони тоҷикӣ бошад. Ҳамин гуна гуфтугузор, дигар чизе не!

–Агар шумо дар давраи онҳо бошед, гӯед, ки пояшона ба пойи он гурӯҳҳои ифротии Маскав намонанд, – огоҳ кард Сабурӣ.

Дар давра боз аз ин дару он дар гуфтанд. Сипас Исмат суҳбатро ба овозаҳои изофанависии пахта дар Ӯзбекистон, ки ҳанӯз валвалааш давом дошт, гардонд:

Ҳар кас шунидаашро ба ин тариқ мегуфт:

–Аз бригадир шурӯъ карда то раисони колхозҳо, котибони райком, обком, котибони Секаро инстинтоқ карда, ба зиндон меандохтаанд.

–Комисияи бесираташ халқи Ӯзбекистона ҳам ба ҳукумати марказ дилмонда кард, ҳам ба кори пахта.

–Чанд нафар раис худкушӣ кардааст, – гуфт Ғанӣ.

–Раисон аз кадом районҳо будаанд? – пурсид Ҷовид Мансурович.

– Районаша намедонам.

Озар ба тариқи маслиҳат гуфт:

–Аз рӯйи гапу корашон каме изофанависӣ ҳаст, лекин на ба он дараҷае, ки овозаву воҳима мекунанд.

–Изофанависӣ зиёд аст, – гуфт Ғанӣ.– Аз хонаи кадом котиби обкомашон тило ёфтанашона дар телевизор нишон доданд.

–Мардуми Бухороӣ аз давлати Шуравӣ тило–пило нагирифтааст,–гуфт Эраҷ.–Агар касе тило дорад, аз бобояш мондааст.

Исмат ҷониби Ғанӣ гуфт:

–Ғанӣ, ман мутахассиси кори пахта, ба ту мегӯям, ки пахтаро рӯёндану аз вай ҳосил гирифтан мисли он аст, ки қаъри кӯҳро кофта, аз он маъдан мебарорӣ. Пиракиҳои Кремл, ки ин меҳната надидаву намедонистанд, ба халқи заҳматкаши ӯзбек фармуданд, ки шаш миллион тонна пахта медиҳӣ. Дар чунин вазъ аз одами аввал шурӯъ карда, то обмону посбону ҳатто кӯдакҳо ба кори пахта андармон шуданд. Дар охир ночор монда, каму беш ғӯзаҳаро ҳам чида бурда супориданд. Кори шуда ҳамин. Аммо муҳим ин буд, ки давлат аз пахта таъмин, фабрикаву заводҳо гардон, мағозаҳо лабрези кӯрпаву либоси пахтагин буд ва боз ними пахтаро ба дигар давлатҳо ба пули калон мефурӯхт.

Озар сухани агрономро тақвият дод:

–Пахтаи халқи ӯзбек обрӯи давлати СССР буд! Обрӯе буд баробари ба коинот баромаданаш! Аммо бар болои ин ҳама заҳмати сангин, халқа туҳмату бадном кунад, деҳқонаша ба зиндон андозад, ҷавр–дия.

–Ҳамина гӯед! – Аваз сари зону хест. – Наход дар Кремл як нафар боақл ёфт нашуд, ки ба он прокурорҳои бадхоҳу бадтинаташ гӯяд, ки: «Ҳой, шумоён як армияи тайёрхӯр, ҳашт сол боз мисли саги бӯйгир он ҷо чӣ номаъқулӣ мекунед?!»

–Шумо кӣ шудед, ки ба Кремл маслиҳат медиҳед? – Ғанӣ ҷониби Аваз пӯписа кард. –Кремл чӣ кор карданашро хуб медонад! Прокурораш ҳам медонад! Шумо гапатона дониста занед!

Аваз сухан карданӣ шуд, ки Эраҷ пештар бо оҳанги шӯхӣ гуфт:

–Шояд кремлнишинон роҳгум зада бошанд.

Ҷавони ҷингиламӯи сафедчеҳра, ки куртаи сурх дошт, аз поин садо баланд кард:

–Ҳафтод сол дар гӯшамон мехонданд: «Дур нест, ки капитализми пӯсидаистода нобуд мешаваду мардумонаш ба сотсиализми мо рӯй меоранд». Бубинед, ҳоло баръакс шуд–ку. Мо аз роҳамон гашта, аз паси онҳо «Ҳой, шумо дар куҷо? Ҳой, моро напартоед!» - гуфта такопӯ дорем.

–Партия ҳоло боз роҳашро меёбад, – Ғанӣ–назорат пиёлаашро бо ишораи «чой рез» ба марди паҳлуяш дароз кард.

–Ва-л-лоҳу би-л-лоҳ, партияат дигар роҳашро намеёбад! Ёфт, ман номамро мегардонам! – Ту баумед нашав, ки боз Ғанӣ–назорат мешавию мардумро пӯписа мекунӣ ва ба ин корат маош мегирӣ!

-Туро алами ҳамон чор тангаи акт ҳеч аз дилат намеравад,-гуфт Ғанӣ. -Ҳамон пулро аз ҷайбам баргардонам, мешавад?!

-Пулат худата сер кунад!

- Ту Аваз будӣ, партия Авазхонат кард, дар гӯшат дор!

-Партият маро бебуна, беватан карда буд, ту намедонӣ!

–Аваз, фаромӯш кардӣ, ин ҷо тӯйхона аст, – Ҷовид Мансурович нигоҳашро ҷониби Аваз дӯхт ва аз Ғанӣ пурсид:

–Дар Ӯзбекистон ҳанӯз комиссия кор мекунад?

–Аз рӯи шунидам бештарашон рафтаанд: – Гап–гап ҳаст, ки он комиссия ба Тоҷикистон ҳам меомадааст.

–Мардуми мо дар давраи котиб будани Ӯлҷабоев аз изофанависӣ шатташа хӯрда буд, дигар касе ба изофанависӣ даст намезанад, – гуфт Исмат.

Ҷовид Мансурович аз Ғанӣ пурсид:

–Хабари «комиссия ба мо ҳам меомадааст»–ро аз куҷо шунидӣ?

–Ҳамсоямон-Сапунов, дар прократураи шаҳри Қӯрғонтеппа кор мекунад, ҳамон гуфт.

–Комиссия биёяд, албатта, камбуд меёбад, – гуфт Исмат.

Аваз боз ҷониби Ғанӣ ғур–ғур кард:

–Ту якумр аз номи партия, КГБ ҷонамро ба лабам расонда будӣ! Акнун дида истодаем, даматон дарун задааст! Дар Маскав ҳайкали пешвотон-Дзержинскийро канда, лагадкӯб карданд, дидем!

-Ғанӣ пиёлаи чойро ба сари Аваз ҳаво доданӣ шуд, ки Сабурӣ дасташро дошт.

Ҷовид Мансурович ҷониби Аваз нигариста, фикр кард, ки сухани Аваза мудом бамулоҳиза буд, ҳоло мисле ки буғзе аз қаъри дилаш буруз мекунад. Дар Маскав, ки бар зидди коммунистҳо қиём кардаву ҳайкали пешвоҳояшонро мекананд, дигар ҳиҷобу монеа намонд. Ӯ бо ин андешаҳо ба Аваз нигариста, гуфт:

–Авазхон, ту ин гуна одам набудӣ–ку, – ва ба Эраҷ ба ишораи «давраро гардон» чашмакӣ зад.

Эраҷ шеър хондаву давраро гардон кард.

Ҷовид Мансурович баъди хабари аз Ғанӣ шунидааш ба фикраш омад, ки дар вилояти Сурхондарё дӯсташ, раиси колхози «Будёний» Ҷӯрабеков Сарабек иқомат мекунад. Бояд рафта, аз аҳволаш хабар гирад.

Ӯ ба ишораи сигор кашидан хест. Озар дар андеша фурӯманд будани рафиқашро диду аз пас баромад, дар гӯшаи ҳавли курси ниҳод ва суҳбаташон чунин ранг гирифт.

-Ҷовид Мансурович чор-панҷ сол боз аст, ки аксари рузномаву маҷаллаҳо дар корҳои Сталин хуб хатогиҳо меёбанду сиёҳаш мекунанд, оё гуфтаашон ҷой дорад?

Ҷовид Мансурович андешаманд абрӯяшро молиш дод:

-Агар ба гузашта нигарем ба аксари мардони бузург баъди вафоташон бадгӯи мекунанд. Хатогиҳои будаву набударо ба номаш мебанданд, сипас муддате мегузараду мебинанд, ки аз дасташон коре намеояд ба таъриф шурӯъ мекунанд. Баъде, ки таъриф ҳам дилбазан мешавад пас ҷӯёи ҳақиқат мешаванд.

-Сталин ба мардум ҷафо кард-куя!

-Чунин буд, ки куштанаш.

-Куштанаш? Шухи мекунед? Доҳии куллӣ башарро…

-Атрофиёнаш куштанд.

Озар гӯё бовар намекард сар ҷунбонд ва пурсид:

-Аз куҷо ин хабар?

Дар он маҳбасе, ки даҳ соли умрамро гузарондам, бисёр хабару воқеаҳои пӯшидаро мегуфтанд. Дар айни ҳол ин хабар дар атроф ҳам шонеъ шудаву дар китобҳо менависанд.

-Хуб, он куштор чи гуна будааст, гӯед мо ҳам шунавем.

-Эҳ, ҳоло вақти ин гапҳо нест, шумо аз пайи меҳмонҳоятон шавед.

-Меҳмонҳоро бачаҳо мебинанд, гуфтан гиред, - Озар дӯстона даст ба рӯи зонуи Ҷовид ниҳод.

Ҷовид нафаси чуқур кашид, лаҳзае лаби поёнашро зери дандон дошта истод, сипас ба нақл шурӯъ кард.

-Сталин дар бустонсарояш хоб аст, аммо рӯз ним шудаасту дараки хестанаш нест. Ба посбонҳо фармон будааст, то аз ҷониби рафиқ Сталин ишора нашавад, наздаш даромадан маън аст. Тарафи бегоҳ мешавад, посбоне ба ҳамроҳаш мефармояд: «Хабар мегирифтӣ тинҷ бошад?» «Ба ман фармон аст, ки бе талаб надароям,-мегӯяд дигарӣ. -Худат хоҳӣ даро». Охир Сталин мисли дев сиёсат дошт аз ӯ ҳама ҳарос доштанд. Баъд аз он ки бегоҳ мешавад, ба зани солманде ки онҷоро рӯбучин мекардааст, номаш Матрона, мефармоянд, ки аз рафиқ Сталин хабар гирад. Ӯ дарро нимроғ карда мебинад, ки рафиқ Сталин дар ошхона аз диван афтида, дар фарш беҳол аст. Зан доду фиғон бардошта мегӯд: «Кори ҳамонҳое, ки шаб ҳамроҳаш буданд! Кори ҳамон хукҳо, нобакорон…» Ҳарчи ба даҳонаш ояд гуфтан мегирад. Посбонҳоро меоянд ва ҳамакаса тани нимҷони Сталинро бардошта болои диван мегузоранд. Сардори посбонҳо ба онҳое, ки шаб ҳамроҳаш будаанд, Маленков Хрушов Берия, Каганович, занг зада аҳволро мефаҳмонад. Онҳо омада мебинанд, ки ҳоли рафиқ Сталин харобу пайоб аст. Бо ҳам нигоҳои роздор афканда ба посбонҳо мегӯянд: «Рафиқ Сталин хоб аст, халал нарасонед!» ва мераванд. Сталин ду сол пеш гуё ба асари сактаи мағз чандон дуруст кор намекардааст. Аммо соате мегузараду Сталин ба нолиш медарояд. Посбонҳо ба андешае, ки мабодо кору ҳоле шаваду дар бало намонанд, боз занг мезананд. Ин дафъа ҳамсафон, саҳар меоянд, баъдтар духтурҳо меоянд. Духтурҳо сабаби бемориро пай мебаранд аммо аз каҷравии замона ки огоҳ будаанд, ва ҳам аз гирумони ҳамсафон рамӯз гирифта ҳарорат, фишорро месанҷанд, аммо аз дору додан худдори мекунанд он рӯз бо чунин ҳол мегузарад. Ҳаммаслакон, ки дигар дилпур буданд он шаб аъзои Приздумро ба кабинети Сталин ҷамъ оварда мансабҳоро тақсим мекунанд. Пагоҳи сӯйи бустонсарой мешитобанд. Рӯзи дигар низ ба чунин ҳолат мегузарад. Ҳаргоҳе, ки Сталин нолиш мекардааст Хрушов тохта дастонашро чалап-чалап бӯса карда мегуфтааст: «Рафиқ Сталин мо шогирдонат инҷоем, ҳама фармудаатро бо ҷону дил иҷро мекунем, ту ором бихоб, азизам ором бихоб!». Микоян ба тавраш дилбардори мекардааст: «Рафиқ Сталин ба кору бори давлат х…ята ғам набошад, аз пешомад биандеш». Баъде ки мансабҳоро тақсим мекунанд, бемории рафиқ Сталин шонеъ мешавад, даруну беруни бустонсаройро одам зер мекунад. Дар дохил бригадаи духтурҳо лаҳза ба лаҳза ҳарорат, фишор яъне нишондоди ташхисро дар дафтар сабт мекунанд ва радио хабар паҳн мекунад.

«Доҳии меҳнаткашони олам, пешвои коргару деҳқони кулли башар имрӯзҳо бо марг дар набард аст. Халқи Шуравӣ медонад, ки Сталини ҷоноҷон дар ҳамаи мушкилоти сахту сангини замона ғолиб омадааст, бовар дорад бо марг низ ғолиб хоҳад омад!».

Аммо дору кардан дар фикри касе нест. Сталин дар азоб.

- Сабаби бемори дар чи будааст нагуфтед.

- Гуё дар оби менушидагиаш доруи марг андохтааанд.

-Озар ба таасуф сар ҷунбонд ва лаҳзае пас гуфт:

-Қазову қадар гуфтанашон беҳуда набудааст.

Дар рӯзи чорум ранги Сталин сиёҳ шуда, тарҳи рӯяш чунон дигаргун мешавад, ки шинохтан намешудааст, - Афзуд Ҷовид аз шиддати дард як чашмаш сурх, чашми дигараш калон мешавад. Нигоҳи касе афтид дилаш метаркад.

-Ин аҳвола бин! – нидо дод Озар.

-Ҳоло гӯш андоз: Молотови куҳансол, ки аз бисёр воқеаҳо бохабар ва ба Сталин бештар қаробат доштааст, ба тағйирёбии рӯяш зеҳн монда ба тариқи маслиҳат ба ҳаммаслакон мегӯяд: «Ҳарчанд мағзи рафиқ Сталин бемор аст, забонаш аз гуфтор мондааст, фаҳму даркаш барҷой аст. Ҳамаи он гирумони бешармона, суханҳоеро, ки мегӯед, мефаҳмад».

Хрушов аз ин сухани Молотов сахт дар ғазаб шуда, мегӯяд:

–Вячеслав, ту дар ҳаққи рафиқ Сталин ҳар сухане, ки ба даҳонат омад, нагӯй! – Ва беқарор шуда, тез–тез рӯ–рӯйи хона қадам мезанад.

Молотов наздиктари Ворошилов нишаста, меафзояд:

–Медонӣ, Клемент, ҳангоме ки аз дари бӯстонсарой даромадам, як воқеаи аҷиб рӯй дод. Сталинро дидам, ки аз дари хона берун шуд, сараш яктарафа хам, бо чунон ҳоле, ки мегӯӣ аз тамоми танаш андӯҳ меборад, оҳиста қадам зада сӯям меояд. Ман пай мебарам, ки сухане гуфтанист. Бо ҳам наздик шудем. Ин лаҳза касе номамро садо карду ин манзара нопадид шуд.

Ворошилов ҷабинашро сахт-сахт хорида, бо ришханд мегӯяд: «Ту вазири корҳои хориҷа-ку, ҳамин ҷойҳо чарх зада ист, шояд рӯҳаш боз пайдо шуда мепурсад: «Ба он дунё ки расидам, корро аз чӣ шурӯъ кунам? Чӣ гӯям, чӣ нагӯям? Бояд маслиҳат гирад».

-Гӯш андоз, Клемент,-чеҳраи Молотов фишурда мешавад.- Рафиқ Сталин давлати муқтадиру фарҳангие сохт, ки мислаш дар олам нест. Ҳамаи ғайраташ дар он буд, ки халқ зиндагии хуб дошта бошад.

Клемент нигоҳашро мегурезонад ва оҳ кашида мегӯяд: «Ба касе садоқат надошт, ҳамон ба худаш баргашт». Ӯ боз меафзояд:- Дар китобе хонда будам: «Шахси ҳариси мансаб буда, то дар банд наафтад ва ҳам аз пасттарин наздикон хориро набинад аз дунё берун набаранд». Ҳоло дар ҳаёт ҳам дидам ва хеста ба ҳавли мебарояд. Аммо духтурҳо ҳамчунон лаҳза ба лаҳза фишор, ҳарорати беморро санҷида дар дафтар сабт мекунанд. Гоҳе шуллук мемонанд ва радио соат ба соат такрор мекунад: «Доҳии меҳнаткашони олам, пешвои коргару деҳқони кулли башар имрӯзҳо бо марг дар набард аст...

Ин лаҳза дар кушода шуду меҳмонон пасу пеш берун омаданд.

Озар бо дили нохоҳам хест, ки меҳмононро гусел кунад.

-Мансуров ҳам ба суханони рафиқаш “ҳоло шумо шинед” гуфтанаш, эътибор надода, хест.

Озар рост ба чашмони рафиқаш нигаристу гуфт:

-Ҷовид-ака, ба назар мерасад, ки ҳаёти ҳафтод соли дар шарикӣ гузарондаамон таҳ ба таҳ амду асрораш нокушода аст.

Ҷовид лабхандзанон гуфт:

-Давлатдорӣ чунин будааст.

Озар меҳмонони хестаро сарфи назар карда афзуд:

–Ҷовид-ака, гирифта менамоед, бишинед суҳбат мекардем, баъд то хонаатон мебарам.

–Давутози тӯй, одама монда мекунад. Шумо ҳам дам бигиред,- беихтиёр оҳ кашид Ҷовид ва ба роҳ баромад. Ӯ ҳар вақте сухан аз изофанависии солҳои гузашта равад, худро оҷиз ва ҳам шӯрида ҳис мекунад. Муффатиши зоғчашм--Лузгин ба ёдаш меояд. Магар вай кам таҳқиру таъризаш карда буд? Ба ҳолати мӯйи оташдида расонда буд…

***

Ҳамон зимистони аз маҳбас омаданаш боре ба андешае, ки Лузгинро рӯ ба рӯ бинад, ба бинои прокуратура рафт. Дашнаи дастааш кӯтоҳи дар маҳбас сохтааш ҳамроҳаш буд. Дар ин вақти сол, ки рӯзҳо кӯтоҳанд, мардум қариби торик шудан аз кор мебароянд. Агар бахт даст диҳад, ба кунҷе кашида… Агар дар ин ҷо нашуд, аз пасаш меравад.

Омаду дид, ки атрофи бино ва саҳни даромадро бо панҷараҳои аз қадди одам баландтар печонда, дар даромади саҳн вагоне гузоштаанд. Он ҷо ронандаҳо баланд–баланд гап зада, домино бозӣ мекарданд. Ҷовид дили аз онҳо пурсидан накард: «Хабар набаранд, ки Лузгина кофтанӣ омадаанд».

Шом, вақти аз кор баромадан буд. Аз ҷониби дарёи Варзоб шамоли сард мевазид. Ба фикри Ҷовид омад, ки шояд он ронандаи сиёҳҷурда, ки бо мошин овардаш, дар байни ронандаҳост. Ба вагон даромаду «Бачаҳо, об доред?» - гуфта пурсид. Онҳо ба паҳлуи дар, ки лӯлаи об он ҷо буд, ишора карданд. Ҷовид ба истакон об рехта, ҳамзамон ба ҷавонони давра, ки ҳушашон ба бозӣ буд, зеҳн монд. Не, сиёҳҷурда наменамуд. Ба саҳн баромада, ба назди мошини «УАЗ»-е, ки дами балонҳояш баромада, ба замин часпида буд, рафт. Дилашро изтироб фаро гирифт. Агар Лузгин ин ҷо бошад, ҳангоми аз кор баромаданаш мебинад. Ҳамоно ба паси мошин мекашаду ба муроди дил…

Аз байн се–чор дақиқа гузашту ду зан баромаданд, пас ду кулоҳпӯш гуфтаву хандида намоён шуданд. Ҷовид бодиққат ҷониби дари бино назар дӯхт. Ҷавони кӯтоҳандоме, телпакаш дар даст, баромад. Мансуров аз пасаш омада, пурсид:

–Ошно, муфаттиш Лузгин бошад ё рафт?

–Ин хел одам нест дар ин ҷо, – посух дод ҷавон.

–Пештар ин ҷо кор мекард.

Ҷовид ин саволро доду пушаймон шуд: «Мабодо, ту кӣ?»- гуфта таҳковӣ кунад.

Ҷавон роҳравон рӯяшро гардонда гуфт:

–Ман шаш сол боз ин ҷо кор мекунам. Лузгин гуфтанӣ одама нашунидаам.

Ҷовид ақиб гашт. Лузгин дар ин ҷо набудааст. Ба хотираш омад, ки дар рӯзҳои охири дар боздоштгоҳ буданаш Лузгин набуд. Дар се рӯзи суд ҳам наомад…

Рӯзи дигар Ҷовид омодаи сафари Ӯзбекистон шуд. Гулнисо хавотир шуда гуфт: «Дидани Сарабек рафта будед-ку. Боз чаро меравед? Дар ягон ҷо наафтед…»

–Рафта будед! – ришханд кард мӯйсафед. – Аз рафтанам се сол гузашт! Ту медонӣ, ки ману Сарабек чӣ гуна рафиқем?! Дар ҳамин вақте ки Маскав оташи соли шастуяк дар Тоҷикистон афрӯхтаашро дар Ӯзбекистон дар додааст, хабараш нагирам, чӣ одамам?! Се-чор нони ба шир паз, тавони қандолот ҳам тайёр кун.

Ӯ ба автобуси Душанбе–Бойсун савор шуду гашти рӯз ба деҳаи Қулмазор, ба хонаи Сарабек омад. Пештар, ҳар вақте ки меомад, Сарабек дастонашро мисли болҳои уқоб паҳн карда, «Тоҷикистон омад!» мегуфту ба истиқболаш мешитофт…

Ҳоло, баробари дидани дарвозаи оҳании сабзранги шинос дилашро эҳсоси нохуше фаро гирифт.

Ҷовидро янгаи Раъно пешвоз гирифта, бо гиря гуфт:

–Акаҷон, дӯстатон дигар нест. Моро дар фироқи абадӣ гузошта рафт!

Ҷон аз дасту пои Ҷовид баромад. Халтаи дастовезашро болои кати ҳавлӣ монду бо аламу ҳасрат андешид, ки чаро зудтар наомад?

Дере нагузашта, се писари раҳматӣ расиданд. Калониашон - Идрис бо чашмони пуроб сабаби марги падарро нақл кард:

–Дар ҳамон изофанависии пурҳангомаи бардурӯғ муфаттишҳо падарамро аз як моҳ ҳам зиёдтар дар кашокаш афканданд. Як ҳафта нигоҳ дошта, раҳо карданд. Баъд боз бурданд. Баъзан то ними шаб нигоҳ медоштанд. Маҷбураш карданӣ шудаанд, ки «бигӯ, аз пули изофанависӣ ба котибони райкому обком пора додаӣ!» Ба онҳо гуфтааст: «Солам аз шаст гузаштааст, чӣ гуна ин туҳмата ба гардани бандаҳои бегуноҳ бор кунам?».

Боре, пул дода, фармуданд, ки барои понздаҳ–бист нафар бозорӣ карда биёрам. Худашон ҳабдаҳ нафар ҳамхидмату ҳамнишинҳояшонро оварданд. Аз Бойсун Азимҷони овозхонро даъват намуданд. То ними шаб суҳбату сурудхонӣ карданд.

Модарам гуфт: «Аз падарат бохабар бош, ҳушаш парешон менамояд». Мушоҳида кардам, ки зуд–зуд рафиқонро ба рақс мекашанд, ҳамроҳашон чарх задаву чиҳое ёдоварӣ карда, бо завқ механданд. Ба овозхон пул дода, мегӯянд: «Аз «Шашмақом» бигир!» ва худашон дар паҳлуяш истода, баробараш мехонанд… Лекин, дурусттар бинӣ, озорашон аён буд. Тоқат накарда пурсидам: «Дадоҷон, чӣ ёрӣ кунам?». Дар лабашон табассум, китфонашон ларзиду гуфтанд: «Дигар ҳеч ёрӣ лозим намешавад, ҳамааш муҳайёст». Ва ба китфам даст ниҳода афзуданд: «Писари азизам, ҳамааш мувофиқи дилам. Ман аз ту розӣ, писарҷон. Аз ҳамаатон розӣ!» Тарзи гуфторашон шубҳаамро зиёд кард. Лекин аз куҷо медонистам, ки…

Пагоҳӣ, ҳангоми чойнӯшӣ, аз муфаттишҳо гап кушоданд. Гуфтанд, ки таҳдид доранд: «Агар нагӯӣ, ки пора додам, фарзандҳоятро, келинҳоятро оварда, зиндон кардаву фалону бисмадон…» Худат медонӣ, ки чунин рӯз танҳо ба сари ман наомадааст, ба сари бисёриҳост… Лекин ман дар дил аҳд кардам, ки ба ҳарзаву таҳдидҳои онҳо сар намефурорам. Касеро ба туҳмат гирифтор намекунам. Шумоён ба гуфтаҳои онҳо бовар накунед…»

Ҷомаашонро пӯшида, гуфтанд, ки ҳавохӯрӣ мебароям. Чанд дақиқа гузашта буд, ки аз болои дарвозаамон ду милиса ба ҳавлӣ фуромаданд. Ва ҳамоно овози тир баромад. Гумон кардам, ки онҳо парондаанд. Тохта рафта дидам, ки падарам бо туфанги шикориамон худро парондаанд.

Назари Ҷовид Мансурович ба гӯшаи хона бархӯрд. Он ҷо палто, ҷома, тоқии Сарабек овезон аст. Аз болояшон дока партофтаанд, ки чанг нанишинад.

–Чунин гапу корҳо аз сари ман ҳам гузашт. Кошки тоқат мекарданд…

Ҷовид ин суханро гуфту ҳамоно ба зеҳнаш омад, ки чун ба буҳтону ғайбат гирифторат мекунанд, дилат мешиканад, зиндагӣ дар назарат беарзиш менамояд.

Идрис, нигоҳи меҳрубононаашро ба рӯйи Ҷовид дӯхта, гуфт:

–Падарам саргузашти шуморо ба мо нақл карда буданд.

–Бечора, дигар роҳ надида, бо баҳои ҷон ба онҳо эътироз кардааст, – гуфт Ҷовид ва лаҳзае сархам истоду пас идома дод:

Чи гӯям ҳоли худ бо ту, чу медонам, ки медонӣ,

Ки ҳам ногуфта медонию ҳам нанвишта мехонӣ…

– Ҳашт сол ҳам зиёд давом кард он тафтиши таҳқиромез. Мардум ба ҷон расида, тайёр буданд, ки пора–пораашон кунанд. Аз тарс «спетсназашон»–ро оварда, дар клубҳо ҷой карданд. БТР–ҳояшонро фармуданд, ки дар кӯчаҳо тохтутоз кунанд. Ин корашонро дида, мардум ба онҳо душман шуд ва аз кори пахта дил канд. Пештар, ҳамин ки субҳ медамид, марду зан, гӯё касе аз хона берунашон кардааст, сӯи саҳро мешитофтанд, ҳоло - хоҳанд, мераванд, нахоҳанд, не. Ва касе кордор ҳам нест.

–Муртадҳо мардума аз кору зиндагияш дилмонда карданд. Ин амали нангинашон бештар ба зарари худашон аст.

Ин лаҳза янгаи Раъно дар табақе палов оварда, ба Идрис дод, худаш дуртар нишасту гуфт:

–Рафиқатон ҳамин зимистон шастусесола мешуданд. Мегуфтанд, ки ба соли пайғамбарамон расидам, тӯй медиҳем, аз Тоҷикистон даҳ нафар меоянд. Аввал шуморо ном мегирифтанд.

Ҷовид аз рӯзҳое, ки Сарабек ба маҳбаси Қаравулбозор хабаргирияш меомад, нақл кард. Гуфт, ки баъди омадани ӯ ҷонаш амон ёфт. Насиҳати Сарабек ба ёдаш омад: «Сабр кун, меваи сабр ширин аст». Вале худаш сабр накард. Маълум, ки ба сараш чӣ ҷафоҳо овардаанд! Масков айнан ҳамон ҷабри ба Тоҷикистон раводидаашро баъди бист сол бо дасти бевиҷдону беимонҳои дигар дар ҳаққи Ӯзбекистон кард…

Пагоҳӣ ҳар се писари раҳматӣ Ҷовидро бо мошинашон то вокзал оварда, ба автобус савор карданд ва, ба нею нестони Ҷовид эътибор надода, роҳкироро пардохтанд.

Ҷовид раҳораҳ фикр мекард, ки Сарабек понздаҳ сол аз ӯ хурд буд. Лекин феълу хӯяшон ба ҳам монандӣ дошт. Гӯё аз як хок сиришта шудаанд. Оре, Сарабек ҳам ба касе туҳматро раво намедид, маргро аз ин пастӣ афзал медонист…

Ҷовид, ба ду ҷониби роҳ, ки пахтаи шукуфта намоён аст, менигаристу мисли солҳои пеш ҳавасмандӣ ҳис намекард. Аз фикраш мегузашт, ки Тоҷикистон чанд сол пеш як миллион тонна пахта дода буд. Барои он як миллионро додан тамоми халқи республикаро ба по хезонданд. Ҳафт–ҳаштсолаҳо ҳам то торикӣ пахта мечиданд. Ӯзбекистон шаш миллион тонна медод. Бигзор, шаш не, панҷ миллион бошад, ба гуфтан осон ин. Дар ивази чунин меҳнати ҷонфарсо ин туҳмату таҳдиди гӯшношунид…

Гашти рӯз Ҷовид Мансурович ба чойхонаи паси бозор, ки гоҳе ҳаммаслакон ҷамъ меоянд, рафту аз дур Ғанӣ-назоратро дид. Чун ҳамеша галстукаш баста ва шляпааш болои абрӯяш фуромада, пасу пеш қадам мезанад.

Ҷовид, ки ӯро хуш надошт, роҳашро дигар карда, бозорро чарх зад. Назди фурӯшандаҳо рафта, нархро пурсид. Пас аз дари дигар баромаду қарор дод, ки дуртар бошад ҳам, сари қадам раиси нав – писараш Додоҷонро дида мегузарад. «Нав не, - худро ислоҳ кард мӯйсафед. – Соли сеюм аст, ки Додоҷон раис аст. Ба гуфтаҳояш, рафтораш мулоҳиза мекунам, корро ёд гирифтааст. Ақлат бошаду масъулиятро ҳис кунӣ, албатта, ёд мегирӣ».

Гарм шуданашро ҳис карду тугмаҳои гиребонашро кушод ва ба фикраш омад: замоне ҳам, ки худаш раис буд дар ин вақти сол, ки ҷамъу гири дастранҷи деҳқон ба охир нарасидааст, хобаш намебурд. Як лаҳза худро шахсе, ки ҳама кор аз дасташ меояд, шаъну шуҳратдор эҳсос кард ва аз зеҳнаш гузашт, ки акнун он давру даврон, шукр, насиби писараш...

Мӯйсафед, ба саҳни идораи колхоз расида, дид, ки ҷавони зардинае назди мошини «Москвич»–аш ҷунбуҷӯл дорад. Ба хотири Ҷовид омад, ки ин ҷавонро чанд рӯз пеш дар тӯйи Озар дида буд.

–Раис бошанд, писарам?

–Меҳмон доранд, амак: ду нафар аз прокуратураи СССР.

Ҳамоно ба ёдаш омад: Ғанӣ гуфта буд, ки аз Маскав барои тафтиши изофанависии пахта комиссия роҳӣ мекардаанд. Наход аллакай омада бошанд?»

–Чӣ гап будааст? – пурсид Ҷовид.

–Намедонам. Шояд ягон гап бошад. Худатон медонед–ку, инҳо беҳуда намеоянд.

Мӯйсафед саросема шуд. Пеши назараш рӯзҳое омаданд, ки туҳматаш карда, ба зиндон андохтанд. Мегӯянд, ки вақт захмҳоро табобат мекунад. Ҷовид ба ин гуфта розӣ нест. Ба андешаи ӯ, вақт рассомест, ки воқеаҳо, суханҳоеро, ки хоҳ аз дӯстон ва хоҳ аз бадхоҳон сар зада бошад, нақшу пардоз дода меистад ва намемонад, ки асари онҳо хираву ноаён шавад. Сарабек – он марди ҳақиқиро ҳаминҳо куштанд. Ҳазорон мардони мисли Сарабек озодаи заҳматкаш бо буҳтон дар зиндонҳо хобанд. Акнун он рӯзро ба сари писари ӯ Додоҷон оварданианд?..

Селоби хашму интиқом аз кадом баландие бошиддат сарозер шуда, саҳрои дили мӯйсафедро пахш кард. Ӯ ҳеҷ гоҳ худро чунин ҷунунмиҷоз надида буд. Қарор дод, ки туфангчаи дар ҷанг ғаниматгирифтаашро, ки латтапечу пинҳон карда монда буд, оварда, ин ҳарду меҳмони нохондаро мепаронад. Баъд – чӣ, ки шавад, шудан гирад. Хоҳ–нохоҳ як рӯз аз ин ҷаҳон меравӣ. Чӣ фарқ дорад, панҷ сол пеш ё панҷ сол баъд...

Ақиб гашта, чанд қадам заду назди дарвоза истод: «Мабодо дер кунаду инҳо раванд”. Ошуфтагӣ беқарораш кард. Нафаскашиаш тез шуд. Нигоҳаш ба шохаҳои тези дарахтон, ки зери девор мехобиданд, афтод. Дандон ба ҳам фишурда, зуд рафту аз байнашон парахаи калонеро ҷудо карда гирифт ва, ҳамчунон тез қадам зада, ба қабати дуюм баромад.

Ҷавони зардина, дар қабулгоҳ дарёбаш карда, пурсид:

–Параха барои чӣ, амак?

–Даркор! – мӯйсафед, ҳатто ҷониби ӯ нигоҳ накарда, вориди кабинет шуд.

Раису меҳмонҳояш дар байни кабинет гап–гап доштанд. Дар пеш, пушт сӯи даромадгоҳ, марди фарбеҳи мӯйсараш мошубиринҷ меистод. Дар рӯ ба рӯ - марди зардинаи қоматбаланд, костюмаш сари китф, маълум, ки саросема аст.

Мӯйсафед расиду бо параха ба сари марди фарбеҳ зад. Мард калавида мизи дарози паҳлуро дошт. Мӯйсафед дуюмиро ҳам заданӣ буд, ки раис чаққонӣ карда, дасташро дошту чӯбро кашида гирифт ва «Шумо чӣ кор кардед?! –ҷинӣ шудед?!” гуфта, ҷониби дар кашида бурдаш. Мӯйсафед, дастаки дарро маҳкам дошта, бо овози хиррӣ гуфт:

–На этот раз я не дам вам легко забрать нас, сволочи! Подлецы! Негодяи! Развалили СССР, опозорили страну, пришли здесь навести порядок![42].

Раис бо ғазаб, «Инҳо меҳмон!» гуфта, мӯйсафедро аз дар берун кард. Вай, дар ҳоле, ки манаҳаш меларзид, бо ғазаби бештар суханашро давом медод:

–В Узбекистане восемь лет как мышь ковыряли, чего нашли? Ничего! Народ разочаровывали! Там народ работал с чистым сердцем, а вы их оскорбили, ограбили!..[43].

–Дада, ором шавед! Шарманда кардед, охир!

Додоҷон, падарро сабук тела дода, берун карду ҷониби ҷавоне, ки дар қабулгоҳ истода буд, фарёд зад:

– Чӣ, хода барин истодаӣ? Берун кун!

Овози мӯйсафед ҳамчунон шунида мешуд:

–Кровопийцы! Кляузники! Жить с вами больше никто не будет! Вы не те русские!..[44]

Раис изтиробзада пас гашта дид, ки аз байни мӯйҳои меҳмони зарбхӯрда хун метаровад. Зуд аз ҷевон йод гирифта, ба захм молид ва бо оҳанги илтиҷо гуфт:

–Ман аз шумо узр мепурсам! Ин кор чунон ногаҳон шуд, ки…

Марди чӯбхӯрда - Георгий Сапунов дар прокуратураи шаҳри Қӯрғонтеппа кор мекунад. Дуюмӣ, Леонид Галсев - корманди прокуратура, аз Москва, ки Сапунов навакак бо раис шиносаш карда буд.

–Ин чӣ гап? Ман мехоҳам фаҳмам, ки вай девона кист? Чаро ин хел кард? – Галсев нигоҳи ғазаболудашро аз рӯйи раис намеканад.

–Леонид Давидович, модом ки ин кор дар кабинети ман рӯй дод, ман гунаҳкор… Ҳамаро дақиқ карда, ба шумо мерасонам...

–Вай пиракӣ кӣ буд, мепурсам?!

Раис ҳанӯз ҷавоб надода, Галсев афзуд:

– Ин касро зада маъюб кард! Маро заданӣ шуд… Ҳоло котиби якуми обкоматонро ин ҷо меорам!

Сапунов аз курсӣ хесту калавид. Дар рӯяш ранг намонда буд.

–Шумо шинед, духтур омада бинад, - гуфт Галсев.

Сапунов, ҷавоб надода, рафтан гирифт.

Аз дили раис гузашт, ки ҳоло инҳо милиса оварда, доругирашонро сар мекунанд, мӯйсафедро мебаранд, он ҷо кию чӣ буданашро мефаҳманд...

Боизтироб аз паси меҳмонҳо баромад.

Ҷавони қабулгоҳ саросема гуфт:

–Раис, фармудаатонро бурда, ба мошинашон мондам.

Дар саҳни идора «Волга»-и прокурори шаҳр меистод. Ронанда, меҳмонҳоро дида, баромаду дарҳои мошинашро кушод.

Раис фикр кард, ки хуб мешавад, агар падараш будани он пиракиро худ бигӯяд. Бо ин андеша рӯ ба рӯи Галсев омаду гуфт:

–Леонид Давидович, ҳарчанд бисёр аламовар аст, бояд бигӯям, ки он мӯйсафед – падарам… Иштирокчии ҷанг, контузия дорад…

–Ана, сабаби аз худ рафтани пиракӣ чӣ будааст!–Сапунов ба сараш даст бурду афзуд: - Ҳоло ҳамаро ба по мехезонам! Худат ҳам ҷавоб медиҳӣ, раис!

– Албатта, ман ҳам гунаҳкор... Баъзан дар хона чунин девонагиҳо мекард, лекин ба ҷойи кор намеомад… - раис бо оҳанги илтиҷо ба Галсев нигарист:–Леонид Давидович, шумо бисёр корҳоро дидаед. Одам аз ҳаштод, ки гузашт, ақлаш ҳам…

–Ман ақлашро ба ҷояш меорам, – дод зад Сапунов, ки каме ба худ омада буд.

Галсев, чизе нагуфта, ба мошин нишаст. Сапунов ҳам ба ӯ пайравӣ кард ва мошин ба роҳ даромад.

Мӯйсафед бехудона ба хона омад. Болои кат баромад ва пай бурд, ки куртааш аз арақ тар шудааст. Дилаш аз таҳлука намемонд. Меандешид, ки ҳоло аз пасаш милисаҳо хоҳанд омад. Аммо аз кори кардааш пушаймон набуд. Акнун ба гуфтаи писараш «шарманда кардед охир!» сарфаҳм рафт ва бо алам сар ҷунбондаву пичиррос зад: «Гапат рост, бачаҷон, аз азал қисматамро Худо чунин рақам зада будааст. Дигар шуда натавонистам». Аҷиб, ки боз ҳам пушаймонӣ ҳис накард. «Агар дигарашро ҳам як чӯб мезадам, рӯҳи бисёр бегуноҳон шод мешуд ва худ беормон кунҷи маҳбасро макон мекардам!»

Аз ҷониби кӯча садои мошинро шунида, бошаст аз ҷояш хест. Аз фикраш гузашт, ки бояд либосҳояшро гирифта, тайёр мешуд. Ба Гулнисо ду-се сухани заруриро мегуфт… Аммо мошин наистод. Каме ором шуду ҷониби хона рафт. Роҳравон назараш ба боғи паҳлуи хона, ки дарахтонаш зард шудаанду ҳанӯз ягон–ягон мева доранд, афтод ва бо ҳасрат аз дил гузаронд, ки оё дигарбора онро медида бошад?

Раиси колхози “Сотсиализм” Додоҷон, ки дар берун Мансур Мансурович номаш мебурданд, баъди рафтани меҳмонҳо ба кабинеташ даромада, ба куҷое занг зад, пас ҷониби бинои милисахона, ки тахминан дусад қадам дуртар буд, равон шуд.

Бо сардори шуъбаи милитсия Диловар Ноёбов рафиқ аст. Аз давраи донишҷӯияшон ҳамдигарро мешиносанд. Пеш аз ин дар шуъбаи милисаи шаҳри Қӯрғонтеппа кор мекард, ду сол боз дар районашон аст.

Ба қабулгоҳ ворид шуда дид, ки ду марди миёнсол нишастаанд. Мансуров бе навбат даромаданро ба худ ҷоиз надида, назди тиреза рост истод. Аз байн ду–се дақиқа гузашт, ки Ноёбов ҳамроҳи меҳмонаш домулло Бадал баромад ва назараш ба Мансуров афтоду ҳамоно бо домулло хайру маъзур карда, баргашт.

Дигарҳоро аз ҳамон ҷо ҷавоб доду раисро ба ҳуҷраи кораш даъват кард ва баъди шунидани нақлаш ҳайратзада пурсид:

–Чаро ин корро карда бошанд?

Мансуров аз сухани падараш - “На этот раз вам не дам легко забрать нас” сабаби он амалро пай бурда бошад ҳам, сир бой надод.

–Ҳеч намефаҳмам, – гуфт ва нигоҳаш ба мизи калони паҳлу афтод, ки Қуръон намоён буд. Ҷовид пай бурд, ки он ҳадяи домулло Бадал аст.

–Прокурорро задан... Ҷинояти вазнин... – Ноёбов коғазҳоеро, ки наздаш буд, болои ҳам ҷамъ кард.

–Мефаҳмам, ки осон нест, акнун роҳи аз ин шармандагӣ баромаданро ёфтан лозим, - гуфт раис.– Аз онҳо узр пурсидам. Гуфтам, ки мӯйсафед падарам аст. Аз ҷанг контузия гирифта омаду баъзан дар хона ҳам чунин корҳо мекунад.

–Сапунов духтур рафта, ҳуҷҷат карда бошад?

–Ба маркази саломатии ноҳия ҳам рафта будам, гуфтанд, ки касе даъво карда наомадааст. Агар аз шаҳр нагирад...

–Кинагир аст Сапунов, – Ноёбов, бо ангуштонаш ба болои миз тақ–тақ зада, гуфт: - Шояд падарат ду–се рӯз пинҳон шаванд... Ку бинем, арзу шикояташонро ба куҷо мебаранд онҳо. Ба куҷое баранд, акси садо ин ҷо меояд. “Обро дида, мӯза мекашем”.

–Мӯйсафедро ҳозир ба Душанбе, ба хонаи бародарам роҳӣ мекунам.

–Бале, гусел кун, раванд, беҳтар, –Ноёбов ҳамроҳи рафиқаш то долон баромаду афзуд: – Худатро зиқ накун! Ҳоло дар кишвар чунон корҳое шуда истодаанд, ки… Дар Маскав муҷассамаҳоро меафтонанд. Имрӯз як тӯда ба бинои КГБ ҳуҷум карданӣ шудаанд…

Мошин бошаст ҷониби шаҳр мерафт. Ҳар кадоме аз меҳмонҳо дар фикри худ буд. Сапунов чӯб хӯрданашро айби сардорашон Владимир Томский медонист.

“Ду рӯз бо ин меҳмони наҳсаш дар куҷое айшу нӯш карда омаду акнун «ту бурда гусел кун» будааст... Пул дод, ки барои меҳмон даҳ кило лимӯ бигир, пулаша нагирифтам, маҷбур ба ҷайбам андохт.

Сари роҳ ба идораи колхоз даромадем. Гармхонаи нағз дорад Мансуров ва ҳар вақт мегуфт: «Лимӯ лозим шавад, дароед». Наздаш даромадаму аз номи Томский гуфтам, ки барои меҳмонаш даҳ кило лимӯ лозим. Мансуров, коргарашро даъват карда фармуд, ки лимӯ чида, ба мошини меҳмон бурда монад. Худаш баромада, Галсевро ба кабинеташ даъват кард. Тахминан даҳ дақиқа суҳбат карда хестем ва дар байни хона меистодем, ки ногоҳ…

Пеши чашмонам сиёҳу торик шуд, мизи паҳлуро дошта, ба курсӣ нишастам. Дар даруни сарам садоҳо пайдо шуданд. Дидам, ки Мансуров мӯйсафедеро ҷониби дар тела дорад. Баъд аз он ки ба саҳн баромаданд, Мансуров гуфт, ки он пиракӣ падараш аст. Ҳар гоҳ ки беморияш хуруҷ мекардааст, касеро, ки дар наздаш бошад, мезадааст. Пиракӣ ба русӣ чиҳое гуфта буд, лекин чӣ гуфт, эътибор надодам...”

Галсев фикр мекард, ки аввали сафараш ба хурсандӣ гузашт. Ҳамроҳи Володя Томский ба Бешаи палангон рафтанд, ду рӯз ҳам дам гирифтанд, ҳам чанд кабку харгӯш ва як оҳу заданд. Ҷое будааст мисли ҷаннат...

Имрӯз чоштгоҳ аз он ҷо баромада, ба шаҳр омаданд. Володя ба маҷлиси вилояташон равон шуду ба Сапунов фармуд, ки ӯро ба фурудгоҳи Душанбе бурда, гусел кунад. Бо ишораи Сапунов сари роҳ ба идораи раиси колхоз даромаданд ва ин воқеа...

Пиракие гӯё аз таги замин пайдо шуду бо чӯб ба сари Сапунов зад. Худашро ҳам заданӣ шуд. Хуб, ки раис чолокӣ кард...

Сари қаҳр ҳамон лаҳза хост, ки ба Володя телефон карда, ҳамаро ба пой хезонад. Лекин, хуб шуд, ки ин корро накард...

Се рӯз пеш, аз Маскав баромада, ба Самарқанд омад. Нусхаи ду санади давраи корашонро дар бораи изофанависии пахта, ки соли гузашта тартиб дода буданд, гирифт. Сардорашон Градский батаъкид гуфта буд, ки “дар Ӯзбекистон баъди тафтишҳои маълум ҳама ба онҳо кина доранд. Зинҳор, худатро ифшо накун, танҳо ба кӯча набаро. Санадҳоро нусха карда гиру зуд баргард.”

Агар овозаи “пиракие ду прокурорро задааст” ба Маскав равад, хуб намешавад. Бе ин ҳам имрӯз меҷӯшад Маскав. Касе касеро гӯш намекунад. Хубаш, ки хапу хомӯш пайашро зуд аз ин ҷо канад...”

Нигоҳи Галсев ба пахтазори ду тарафи роҳ, ки занону кӯдакон саргарми пахтачинӣ буданд, афтод. Ба ёдаш омад, ки рӯзи аввал Володя пурсид: “Кори Ӯзбекистонро ба анҷом расонидед?” “Ҷумҳурии калон, ҳоло думи кор дар хӯрҷин”. “Ин қадар воҳимаву овозае, ки кардед, ҳақиқат дорад?”. “Росташ ҳам ҳаст, дурӯғаш ҳам”. “Тарафҳои мо омаданӣ нестед?”. “Дар нақшаи кори Прокуратураи генералии СССР ҳаст, ки дар масъалаи изофанависии пахта бояд ҳамаи ҷумҳуриҳои Осиёи Миёнаро тафтиш кард. Гап–гап буд, ки баъди Ӯзбекистон навбати Тоҷикистон аст”.

Яқин, ҳамин гуфтаам паҳн шуда, ба гӯши он пиракӣ расидааст, ки гуфт: “В Узбекистане восемь лет как мышь ковыряли, что нашли?!”. Оре, гуфтанист, ки он ҷо воҳимаҳои росту дурӯғ кардед, акнун ин ҷо меоед? Пас, маълум мешавад, ки он амали пиракӣ аз гуфтаҳои беақлонаи мо сар задаанд, на аз девонагии ӯ... Хуб шуд, ки ҳангома набардоштам... Сапунов ҳам дамашро мегирифт, хуб мешуд... Бо як чӯб ҳеҷ балош намезанад.”

Фикрҳои Галсевро «ба роҳи Душанбе гардонам?» гуфтани ронанда қатъ кард.

–Мошинро нигоҳ дор, – фармуд Галсев ва, ба Сапунов нигариста, афзуд: – Ҳамин ҷо хайрухуш мекунем, ба Душанбе рафтани шумо лозим нест.

Сапунов ҳайрон шуд. Дид, ки Галсев ба воқеаи гузашта тамоман бетараф аст.

–Як лаҳза берун бароем, – гуфт ӯ.

Онҳо аз мошин фуромада, дуртар рафтанд.

–Леонид Давидович, ин коре, ки шуд... Вай пиракӣ маро зад, шуморо ҳам заданӣ шуд...

Галсев ношод ба Сапунов нигаристу аз дилаш гузашт, ки ҳоло ҳам ба худ наомадааст.

–Георгий Василевич, писараш узр пурсид, ҳама гапро гуфт. Як мӯйсафеди ақлбохта будааст. Ба хаёлам, дигар дар ин бора ҳою ҳуй бардоштан зеб надорад.

–Писараш ҳар чӣ гуфтан мегирад. Сари ман то ҳол ғуввос мезанад. Ман ин корро ҳамин хел намемонам!

–Георгий, ман суханамро гуфтам, он тараф - кори худат, - ба соаташ нигариста, ҷиддӣ гуфт Галсев. - Ман ҳамроҳ нестам, фаҳмидӣ? - Ва ҷониби мошин рафт.

Сапунов, аз пас омада, дари бордонро кушоду халтаро нишон дода, гуфт.

––Бароятон лимӯ гирифтам.

––Даркор нест! –Галсев қатъӣ даст афшонд ва ҳамоно,– Гиред! Зуд гиред! Ё ронанда оварда медиҳад! – гуфту саросема ба курсии пеш нишаста, фармон дод: – Рафтем!

Раҳбараҳ фикре Галсевро тарк намекард: «Пештар, ҳар вақте ки ба ин тарафҳо меомад, шиносу ношинос бо меҳру муҳаббат пешвозаш мегирифтанд. Он ҳама акнун нест…».

Сапунов дар ҳамон ҳолати карахтӣ лаҳзае истоду пас ақиб гашт. Сараш дигар овоз набарорад ҳам, дар авзояш сустӣ ҳис мекард. Дар андеша шуд, ки аз духтур ҳуҷҷат гирад ё, гуфтаи Галсевро гӯш карда, валвала набардорад?

Сипас маънии сухани Галсев - «ман ҳамроҳ нестам»-ро андеша кард ва ба хулосае расид, ки овозаи «Пиракие корманди прокуратураи Маскавро задааст» иззаташро мекоҳад. Ва ҳамзамон пай бурд, ки дили худаш ҳам моили духтур рафтан нест... Бояд лимӯро аз бозор мехарид. Агар Томский фаҳмад, ки барои лимӯ назди раис даромадаву он ҷо чӯб хӯрдааст, чӣ шармандагие мешавад! Аз ин рӯ, беҳтар аст, ки «сари кафида - таҳи тоқӣ» гуфта, гардад.

Дили Додоҷон ором намешуд. Ба сараш ҳар гуна фикрҳо меомаданд. «Сапунов соҳиби қонуну қудрат аст. Ором нахоҳад нишаст. Барои осеби сараш ҳуҷҷат мегирад ва падарашро ба зиндон мекашад. Овоза то боло меравад. Худаш ҳам беҷазо намемонад… Дар участка боз овозаву дарвоза мешавад…».

Шабро бо чунин фикрҳо ба бехобӣ ба сар бурд.

Пагоҳӣ ба ҷойи кор рафт, коғазҳои ҷамъшударо сарсарӣ аз назар гузаронд. Атрофиёнашро ба корҳо мутасаддӣ кард. То чоштгоҳ интизор шуд, ки хабаре нарасид. Ба котиба фармуд, ки касе пурсад, ба заводи пахта занг занад.

Раҳораҳ мушоҳида кард, ки заминҳои паси заводро чанд бор чида бошанд ҳам, ҳанӯз ҳосил доранд. Лекин пахтачин кам, мард боз камтар. Яқин, ҳосили замину боғашонро ба бозорҳо бурдаанд.

Нимрӯзӣ ба хона занг зад, боз ҳам хабаре набуд. Рӯзи дигар ҳам бе гапу хабар гузашт.

Қарор дод, ки ба Ноёбов занг зада, хоҳиш мекунад, ки Сапуновро ба ғизои чошт ҳамроҳ бигирад. Баъд худаш ҳам «ногаҳон» он ҷо пайдо шуда, вазъро мефаҳмад. Вале Ноёбовро наёфт. Ба милисахона омаду фаҳмид, ки дар ноҳияи Қубодиён як гурӯҳ назди бинои райком гирдиҳамоӣ ва талаби аз кор гирифтани котиби якумро кардаанд ва Ноёбову Сапунов ба он ҷо рафтаанд.

Аз байн се ҳафта гузашт. Боре бо коре ба Қӯрғонтеппа омаду ба идораи Сапунов даромад.

–Георгий Василевич, як хоҳиш: ба тарабхонаи «Таги чинор» рафта, каме суҳбат кунем. Ноёбов ҳам меояд.

–Вақт надорам, – Сапунов нигоҳашро гурезонд.

–Ман ҳам аз он рӯзи беақлии мӯйсафедамон…

–Дар ин бора бас,–Сапунов нагузошт, ки Мансуров суханашро то охир гӯяд ва илова кард: –Мо, кормандони ҳифзи ҳуқуқ, дар ҳама ҳолат сабр карда метавонем…

«Кина гирифтааст, суханаш - таҳдидомез», – аз дил гузаронд Мансуров, вале пай бурд, ки дар чеҳраи Сапунов он ғазаби пешина нест.

Мӯйсафед Ҷовид дар хонаи Сарҳад зиёд наистод, ба «тоқат кунед, худам мебарам» гуфтанаш эътибор надода, роҳи хонаро пеш гирифт. Ӯро хавотирие, ки мабодо Додоҷонашро ба қасди ӯ дастгир кунанд, ором намегузошт.

Ҳангоме ки таксисавор ба дарвоза наздик омад, Додоҷон ва Эраҷи мухбирро дид. Эраҷ низ, ӯро дида, фараҳманд ба истиқболаш шитофт ва роҳравон гуфт:

–Амакҷон, хуб шуд, ки омадед. Ман акнун ба ҷустуҷӯи шумо Душанбе равон будам. Газетаи мо бояд дар шумораи навбатиаш суҳбати шуморо чоп кунад.

Ҷовид Мансурович, лаҳзае ба андеша рафт ва баъд, дасти Эраҷро дошта, рост ба чашмонаш нигарист:

–Эраҷҷон, ман пештар, дар ин ҳоле, ки дорем, яъне ҳама гузаштаро наҳ мезананд, аз суҳбат мегурехтам. Лекин ҳоло фикрам дигар аст, диламро шавқи гуфтан пур кардааст. Бигузор, ҷавонҳо донанд, ки мо умрамонро беҳуда нагузарондаем!

– Суҳбатамон дар бораи сохтмони Вахш аст, - хотиррасон кард Эраҷ.

– Рости гап, ба ҳақиқати сохтмони Вахш бовари бисёриҳо намеомад, - суҳбатро шурӯъ кард мӯйсафед, вақте ки ба хона даромада, рӯ ба рӯ нишастанд. -- Ин ҳолат ҳамон вақтҳо ҳам мушоҳида мешуд. Аз ҷумла, чанд муҳандиси хориҷӣ, омада шароитро диданду ба кор розӣ нашуда рафтанд, чунки миллионҳо тонна семент, чӯбу оҳану дигар масолеҳро ба як саҳрои аз назар дур ва беоб расондан коре буд тасаввурнопазир. Аммо давлат, ки ба ояндаи худ сахт эътимод дошт, суханашро гузаронд, тавонист, ки бист ҳазор нафарро оварда, кор фармояду сохтмонро ба сомон расонад.

Мухбир чизе гуфтанӣ шуд, ки мӯйсафед ба аломати «андак сабр кун» сӯяш нигаристу суханашро идома дод:

-Бисёр дар бораи он мардоне фикр мекунам, ки дар ҳамон замон бо дурандешию эҳсоси масъулият курсҳои омӯзишро ба роҳ монданд. Коргарон ду ё се ҳафта дар онҳо хонда, ҳамоно ба кор шурӯъ мекарданд. Албатта, ба коргарон маоши хуб медоданд, вагарна, дар он саҳро, ки гармиаш аз панҷоҳ дараҷа ҳам мегузашт, кор пеш намерафт.

Мансуров аз он ёдовар шуд, ки дар кадом канал ё роҳ, кадом гурӯҳ кор мекард. Аз кадом ҷумҳурӣ чӣ гуна масолеҳ, чӣ қадар мутахассис омад. Сипас аз кори комсомол бо тафсили бештар ёдовар шуд:

–Хато накунам, аз чор як ҳиссаи коргарон комсомолписарону комсомолдухтарон буданд. Мо ба таълимоти партия сахт эътиқодманд будем. Сарваронамон пайваста мегуфтанд, ки «шумо ёварони бовафои партия, пешбарандаи кори давлату Ватанед». Мо аз давлатамон, аз он ки иҷрои корҳои бузургро ба мо мефармояд, ифтихор мекардем. Аз Чоҳбуни калон то Панҷи Поён, ки наздики саду панҷоҳ километр аст, ҳазорон комсомолон фидокорона заҳмат мекашиданд. Мо ҳар рӯз сӣ–чил километр роҳро пиёда гашта, кори бригадаҳоро медидем, ба ҷое лозим бошад, молу маҳсулот мерасондем. Хабари пешравии кор ё камбудиҳоро ба штаб меовардем.

Аз рӯйи хабарҳои мо сардорони участакаҳо бригадирҳоро ба штаб даъват мекарданд, камбудиҳои корашонро мегуфтанду ёрӣ мерасонданд. Штаби комсомол мудом серодам буд, баҳсу талош мерафт. Ҳатто «комиссарҳои халқ» дар маҷлиси бюрои комсомол ҳисобот медоданд!

Боре котиби дуюми Сека Урунбой Ашӯровро аз Сталинобод ба маҷлиси штаб даъват карданд. Узви бюро Бобо Ҳайдаров гуфт: «Се рӯз боз дар ҳамаи пикетҳо гӯшт камчин шудааст. Ба коргарон бел, замбарғалтак намерасад. Комсомол наметавонад аз канали кандааш хоку шағалро бо панҷааш берун барорад! Оё ин хунукназарӣ нест?».

Ашӯров, ки се сол дар Маскав, дар академияи марксистӣ хонда буд, ситезашро ифшо накарда, гуфт: «Барои иҷрои чунин корҳо комиссарҳои халқӣ ҳастанд, бояд онҳоро даъват мекардед». «Рафиқ Ашӯров, мо ба комиссаратон ду рӯз пеш занг зада гуфтем, - посух дод Ҳайдаров, - Аммо то ҳол ҷавоб нест. Дар сохтмони зарбдор наздики панҷ ҳазор комсомол кор мекунад. Модоме ки Секаи Тоҷикистон ба мо эътибор надиҳад, маълум мешавад, ки ин ҷо кори комсомол лозим набудааст. Пагоҳ ҳамаи комсомолонро ба он ҷое мебарем, ки ба онҳо ниёз доранд!».

Бечораи Ашӯровро ранги рӯяш канд: «Даррав тез нашавед, пагоҳ ҳамаи талабатонро иҷро мекунем, – гуфт ва аз ҷайбаш дафтарчаашро бароварда, афзуд: – Гӯед, боз чӣ намерасад?». Вақте ки хест, раҳравон аз китфи Ҳайдаров дошта, илтиҷоомез гуфт: «Шумо ҳам аҳволи моро ба назар бигиред. Бубинед, халқ гурусна бошад ҳам, мо ёфтаву тофтаамонро ин ҷо меорем. Худатон одами бофаҳм, дар атроф чиҳо мегузарад, медонед… Дафъаи дигар, ки комиссарҳо фармудаатонро иҷро накарданд, ба ман занг занед».

Дар штаби комсомол чӣ гапу хабарҳо мешуд, дар газетаи «Сохтмони Вахш» менавиштанд. Касе гунаҳкор буд, ҷавоб медод…

Он солҳо на фақат комсомолон, балки бисёриҳо, аз он ки дар бунёди давлати сосиалистӣ шариканду ба кори бузурге даст доранд, ифтихор мекарданд. Сохтани давлати нав орзуи ҳамаи мо буд.

Ҳоло, баъди гузаштани ин қадар сол, фикр мекунам, ки болшевикҳо баҳри ҷавонҳо як давраи романтикӣ, саъйу кӯшиши афсонавиро фароҳам оварда, он неруи ҷавонии бебадалро ҳам баҳри обрӯю пешрафти корашон ва ҳам нафъи кишвар хуб истифода карда будаанд, ба олами ҷавонии саркаш рӯҳ бахшида тавонистаанд. Ҳар замона, Эраҷҷон, одами худаша парвариш мекардааст. Ҳоло, ҳазор поёну боло давем ҳам, ангезаву кордории он солҳоро карда наметавонем.

Эраҷ бо тасдиқ сар ҷунбонд. Дар чеҳрааш ба ҳасад монанд чизе аён шуд.

…Мӯйсафед, мухбири рафиқи писарашро гуселонда, баргашта буд, ки Додоҷон омад ва ҳарду ҳамроҳ ба хона даромаданд. Додоҷон, ба бари падар болишт ниҳода, ҷиддии шӯхиомез гуфт:

–Сардори милиса Ноёбов мегӯяд, ки оид ба он амали хулиганиатон то ҳол ариза ворид нашудааст.

Дили бимзадаи мӯйсафед каме осуда шуд. Ба ҳар ҳол, мехост бипурсад, ки «он чӯбхӯрдаро дидӣ, чӣ ҳол дорад?», вале ба андешае, ки писараш аз тарсаш огоҳ нашавад, истиҳола кард.

Додоҷон ба тавраш падарро тасаллӣ дод:

–Ҳоло дар Русия чунон корҳо шуда истодаанд, ки… Дар аксар шаҳрҳо гирдиҳамоӣ, бетартибӣ…

–Ин Горбачёватон хато кард, ки халқа сар дод, дигар ҷамъ карданаш даргумон, - бо афсӯси аён гуфт мӯйсафед.

- Аз рӯзе, ки «ҳокимият ба дасти шуроҳо!»-ро шиор кард, кор расво шуд.

–«Ҳокимият ба шуроҳо!» шиори солҳои бистум буд. Он ба ҷомаи имрӯз дарбеҳ шуда наметавонад. Горбачёв - он ҳазёнии лаққӣ, барои он ба ин номаъқулӣ даст зад, ки партияро аз маърака берун кунад!

«Хуб таҳлил мекунад, - аз дил гузаронд Додоҷон ва қаноатмандона табассум кард: - Номаъқул кардаам ман, ягон контузия-понтузия нест мӯйсафед!»

***

Бо кӯлбори пур аз изтирору изтиробҳояш омада буд соли 1991. Соле буд он пур аз гардишҳои мухталифу воқеаҳои ғайриинтизор, ки дар ёду хотири воқеанигорон хоҳанд монд.

Дар арафаи иди Наврӯз Сарҳад савори «Жигули»–аш ба участка омада, ба падар гуфт:

– Тайёр шавед, ҳамроҳи модарам ба Душанбе меравед, Наврӯзро бо ҳам он ҷо мегузаронем. Додоҷонро ҳам хабар мекунам.

Мӯйсафед истиҳола карда истод, ки Гулнисо гуфт:

–Чаро хомӯш шудед? Овора шуда омадааст писарам, меравем, набераҳоро мебинем!

Додоҷон аз ҷойи кораш телефонӣ хабар дод, ки пагоҳ худаш зану кӯдакашро ба Душанбе мебарад.

Сарҳад дигар наистод, модару падарро ба мошинаш савор карду роҳи пойтахтро пеш гирифт.

Нигина - зани Сарҳад дар меҳмонхона дастархон ороста буд. Гулнисо аз он хулоса кард, ки зиндагии писараш хуб аст, осуда шуд ва аз келинаш пурсид:

–Бачаҳо дар мактаб?

–Ҳамин замон меоянд, – ва хотиррасон кард: – Далер - аз донишгоҳи омӯзгорӣ, Гесӯ ва Маҳбуба - аз мактаб.

–Худо умри дарозу ризқи фаровонашон диҳад! – дуо кард Гулнисо.

Ҷовид ба Сарҳад фармуд, ки рафта Максим Буровро ҳамроҳи занаш биёрад, пас ба келинаш рӯй овард: «Бачаҷон, як палов паз, амаки Максимат паловро дӯст медорад».

–Хуб шудааст, амакҷон, ҳам палов мепазам, ҳам угро.

Дере нагузашта, меҳмонҳо омаданд. Ҳарду ҳам пир шуда, ҷисман майдатар менамудан, лекин нуру тароват, бахусус чолокию зиндадилии пешинашон ҳанӯз эҳсос мешуд.

Александра ва Гулнисо, ҳамдигарро ба оғӯш гирифта, аз рухсораҳои якдигар бӯсиданд. Онҳо ҳамеша ҳамин гуна салом мекунанд ва, аз ин корашон лаззат бурда, бо завқ механданд. Инак, паҳлуи ҳам нишастанд онҳо ва Гулнисо аз фарзандҳо гап кушод.

–Света мисли пештара дар деҳаи Валентиновкаи назди Москва ба зиндагии худаш овора, - гуфт Александра, нигоҳи меҳрубонашро аз Гулнисо наканда. - Толик бо коре ба шаҳри Краснодар рафта, то ҳол наомадааст.

–Максим Акимович, ку ҷавонии пешин? - ба рафиқаш рӯ овард Ҷовид.

–Вақт корашро хуб медонад, – Максим Акимович, ба чеҳраи рафиқаш озмоишкорона нигариста, пурсид: –Ба чанд даромадем? –Ва худаш ҷавоб дод: – Ман ба ҳафтоду ҳашт даромадам, ту, вақте ки дар интернат мехондем, мегуфтӣ, ки як сол аз ман калонӣ.

–Ҳоло ҳам як сол калонам! – шӯхиомез гуфт Ҷовид ва пурсид: –Толик чаро ба Краснодар рафт? Ин ҷо кораш хуб буд.

– Воқеаҳои февралӣ корашонро карданд. Бисёриҳо рафта истодаанд.

Ҷовид Мансурович ҳамаи он воқеаҳоро тамошо кардаву мулоҳизаи худро дошт. Вале, то ки сухани ноҷое аз даҳонаш набарояду дили дӯсташ озор наёбад, гуфт:

-Ман он воқеаҳоро боре аз телевизор тамошо карда будам.

–Шумо аз телевизор дидед, ману Сарҳад дар дохилашон будем, – гуфт Максим.

–Чанд беақл ин аблаҳиро карданд, - гуфт Сарҳад, ба Максим чой дароз карда.

- Мансуров бо танз ҷониби Сарҳад гуфт:

– Русу ӯзбек, қирғизу туркман, қазоқу немис, паҳлӯ ба паҳлӯи тоҷикҳо дар ин ҷо ҷумҳурӣ сохтанд, мактабу маорифро ба роҳ монданд. Чаро чанд нохалаф онҳоро меранҷондааст?!

–Раҳмат, Ҷовид Мансурович, шумо мудом ҷонибдори ҳақиқат будед, – ба расми тоҷикӣ даст рӯи дил ниҳода, гуфт Максим ва идома дод: - Дар аввал гурӯҳаке бо як баҳонаи беасос дар саҳни бинои Сека ба тавраш гирдиҳамоӣ барпо кард. Баъд одамон рӯз то рӯз зиёд шуданд, муллоҳо, бекорхӯҷаҳо, баъзе донишҷӯҳо ба «Растохез» ҳамроҳ шуданд. Маҳкамов наздашон мебарояд, чанд нафар ба сараш калӯш партофта, дашном медиҳанд. Муҳофизон ӯро бармегардонанд, ки издиҳом аз пас ҳуҷум карда, вориди бино мешавад. Ногаҳон тирпаронӣ ба амал меояду чанд нафар меафтад. Тӯда тарсида ақиб мегардад ва дар сари роҳаш ҳама чизро шикаставу сӯзонда меравад, мағозаву дӯконҳоро талаву тороҷ мекунад. Рӯзи дигар ҳамон гурӯҳ боз ҷамъ шуда, талаб пеш мегузорад, ки ҳукумат истеъфо диҳад. Маҳкамови раҳмдил, ба андешае, ки дигар хун нарезад, розӣ мешавад. Тӯда, дарҳол дасту остин барзада, аз байни худ аъзои ҳукумат пешниҳод мекунад. Лекин намояндаҳои Москва расида, бо қувваи аскарон тӯдаро пароканда карданд, ҷаласа доир карда, ташаббускорони майдон, шоҳидон ва шахсонеро, ки дар ҳукумат кор мекарданд, ба муҳокима кашиданд. Маълум шуд, ки ҳадаф курсии ҳукумат будааст. – Максим, як қулт чой гирифта, бо алам афзуд: - Ин бесомониҳо дар ҳама ҷумҳуриҳо рӯй дода истодаанд ва аксаран гунаҳкор – халқи рус, ки бояд ба ватанаш кӯч бибандад.

–Чаро, Максим, азизам, ин хел нагӯй! Ин ҳойу ҳӯйашон - муваққатӣ, мегузарад! Боз замона хуб мешавад, дӯстии халқҳо мемонад.

Максим, сухани Ҷовидро бе майл гӯш карда, гуфт:

- Не, Ҷовид, масъала ҷиддитар. Вазъиятро гурӯҳҳои тундрави он сӯи Ому муташанниҷтар мекунанд. «Бародарони тоҷикамонро аз юғи коммунистҳо озод мекунем, давлати исломӣ месозем!» - ҳамҳама доранд онҳо. Русҳо, дигар миллатҳо мераванд, намедонам, чӣ гапу корҳо мешавад...

–Дар ҳамин тараф ҳам ин гапҳо зиёд, - гуфт Ҷовид. –Дар масҷидҳо рӯирост даъвои бунёди давлати исломӣ мекунанд, ҳизби исломӣ ошкоро фаъолият дорад.

Сарҳад, хӯришҳои овардаи занашро назди Максим гузошта, гуфт:

–Амак, на мардум роҳ медиҳад, ки ин ҷо давлати исломӣ бисозанд, на давлат. Шумо ба сухани чор ҳазёнӣ бовар накунед.

Максим табассуми ҳасратборе кард:

–Сарҳадҷон, бадбахтӣ ин ки ними ҳукумат, ҳатто коммунистҳои собиқ тарафдори онҳо. – Ва, рӯ ҷониби Ҷовид оварда, идома дод: – Айб аз худамон, Ҷовид Мансурович, инқилоб кардем, баробарию бародарӣ гуфтем, корхонаҳо сохтем, илму дониш овардем, лекин тафаккур, андешаи халқро дигар карда натавонистем.

- Мутаассифона, ҳамин хел, – розӣ шуд Ҷовид.

Александра Захаровна ба суҳбат пайваст:

–Максим, ҳамон Россияат низ ҳамин аҳволро дорад. Ҳама дардҳои ҳарина аз ҳамон ҷо омаданд. Аввал ҳамонҳо рӯҳониёнро ба Думаи давлатиашон роҳ доданд!

Максим ба сухани занаш эътибор надода гуфт:

--Сабаби рафтани русҳо дар ин аст, ки фарзандонамон ин ҷо роҳ надоранд. Забони давлатиро тоҷикӣ карданд. Ақаллан дузабона мекарданд, умеде буд.

Ҷовид оҳ кашида, истиҳола карда истод. Ӯ дида буд: Ҳангоме, ки пешвоёни кишвар «забони кор русӣ мебошад» гуфтанд, он беинсофӣ ба мардум чӣ қадар озор, ноумедиҳо оварда буд. Мардум мурғи болупараш кандаро мемонд. Акнун ҳамон тир, ҳамон захм ба инҳо задааст. Дар як давлат, ки зиндагии шарикона дорем, дарду маразаш ҳам шарикӣ мешудааст.

Сарҳад тоқат накарда гуфт:

–Амакҷон, мегӯед, ки ақаллан дузабона мекарданд. Дар он сурат забони тоҷикӣ боз нодаркор мешуд.

Максим буғзи дилашро кафонд:

–Сарҳад, модом ки ватан дошта бошем, бояд забонамон барҷой бошад! Ҷое, ки забонат нест, магар он ҷо ватан мешавад?! Дар дилат гармӣ мемонад?!

–Худатон сухани ҳақро гуфтед,–нидо дардод Сарҳад.– Акнун тасаввур кунед, ки мо, бумиҳо, ин ҷо ҳақ надоштем дар ҷамъомадҳои давлатӣ ба забони модариямон сухан кунем. Амакҷон, албатта, ин ҷо ватани шумо ҳам ҳаст. Пас дар ин қадар вақт бояд забони ватана ёд мегирифтед. Забони шоирони ватан, Рўдакии ҳазору сад сол пеш шуҳрати офоқ доштаро, Хайёмро, ки имрӯзҳо донишмандони олам аз шеъри ӯ ёд мекунад. Охир, забондонӣ фарҳангест, ки мардумонро бо ҳам дӯст, ҳамрозу ҳампой мекунад. Шумо, ки чунин накардед, бегона мондед…

Чеҳраи Максим сурх шуда, чизе гуфтанӣ шуд, ки Александра Захаровна ҷонибаш «як дақиқа ист» гуфт ва афзуд:

–Сарҳад, аслан гуфтаи шумо ҳақ аст. Медонед, пешвоҳомон ин ҷо як фазое сохтаанд, ки барои мо—русҳо забони тоҷикӣ нолозим боқӣ монд. Гуфтанд, ки ҳама гапу коратон бояд ба забони русӣ бошад. Мо он гуфтаро ба гӯш гирифтем ва ана акнун ҷафояшро мекашем.

Гуфтаи Александра Захаровна ба ҳама маъқул шуд.

Ин лаҳза Нигина омада гуфт, ки палов ҳам тайёр аст, лекин аввал ним коса-ним коса угро меорад…

Аз байн тахминан ду моҳ гузашт. Рӯзе қариби шом Максим ба Ҷовид занг зада, хабар дод, ки кӯчу бандашонро ба поезд бор карданд ва акнун худ ҳам раҳакӣ мешаванд.

Ҷовид лаҳзае моту мабҳут монд, сипас гуфт:

–Чаро ин қадар зуд? Дар ин синну сол куҷо меравӣ?

–Бачаҳо гуфтанд, ки агар ҳозир наравем, баъд мушкил мешавад.

–Бигзор Толик равад, худат ист.

Максим дар ханда шуду гуфт:

–Худат медонӣ-ку вазъиятро. Равем, он тарафаш маълум мешавад.

–Максим, азизам, бидон, ки ин ҷо барои ту ватан аст. Ҳар гоҳе хостӣ, баргашта биё. Александра Захаровнаро бигиру ба хонаи худам биё. Ҳамроҳ зиндагӣ мекунем.

Максим баъди лаҳзе хомӯшии риққатовар гуфт:

–Ҷовид Мансурович, ман дӯстиро бо туву пайвандонат ҳаргиз фаромӯш намекунам.

–Ман ҳам! – овози Ҷовид ларзид, чашмонаш пуроб шуданд. – Зиндагии маро дӯсти бо тую писарамакат Иван, ки доштам, рангин карда буд!

–Барои суханҳоят раҳмат, дӯстам, - ба суроғи ман оманданд, хайр!

Ғуссаи ноаёне дили Ҷовидро фишурд. Он вақт ӯ намедонист, ки ин охирин суҳбаташон аст.

Дар аввалҳои моҳи июн Додоҷон бо падараш ба Душанбе омаданд ва Гулнисоро, ки ду ҳафта боз дар беморхона буд, ҳамроҳ гирифта, ба участка баргаштанд.

Ағбаи Фахрободро ки баромаданд, диданд, ки он тараф батамом ҳаво кушода аст. Ҷовид ҷониби занаш гуфт:

–Ҳар гоҳе ин ҷо баромада, чашмам ба осмони васеъ ва гулу гиёҳи ин водӣ меафтад, баҳри дилам кушода, хотирам осуда мешавад.

–Ман ин ҳолатро вақте ҳис мекунам, ки ба ағбаи Анзоб баромада, осмони Хуҷандро бинам, - бо ҳамон оҳанг посух дод Гулнисо.

–Эҳ-ҳа, ту чандсола аз он ҷо баромада будӣ?

–Чандсолае будам, фарқ надорад. Бӯяш аз димоғам нарафтааст.

–Ту дар кадом ағба эҳсоси хушӣ мекунӣ? – пурсид Ҷовид аз писарашон.

Додоҷон, нигоҳашро аз роҳ наканда, гуфт:

–Ман дар ҳамаи ҷои Тоҷикистон лабрези шавқу шодӣ мешавам!

- «Ҳама ҷойи Эрон сарои ман аст!» гӯй! - шӯхиомез нидо кард Гулнисо.

-Қанд зан зани зебои хуҷандӣ! – ба шавқ омад Ҷовид.

Гарми суҳбат пас аз ду соат онҳо ба назди ҳавлиашон расиданд. Мӯйсафед, кастумаш дар даст, ба хона даромаду дид, ки телевизор Маскавро намоиш медиҳад. Дар майдоне мардум гирдиҳамоӣ доштанд. Касе бо баландгӯяк мегуфт: «Шахтёрҳои кишвар, ки шаш моҳ боз маош нагирифтаанд, ба мо пайвастанд!». Ва ҳамоно занҳоеро нишон медод, ки даста–даста газетаи «Правда»–ро оварда, дар майдон оташ мезаданд…

Охири ҳамон ҳафта съезди нахустини депутатҳои Русия баргузор шуд. Дар оғози он чанд депутат билетҳои партиявиашонро намоишкорона оташ заданд. Се рӯзи дароз аз истиқлолашон, ба гуфтаи худашон, Русияро аз юғи СССР ва ҷабри ҷумҳуриҳои тайёрхӯр раҳонидандшон лақиданд ва эълон карданд: «Минбаъд Русия на ба касе вобаста аст, на аз касе қарздор аст! Ҳама ба гӯшаш ҳалқа карда гирад!

Мӯйсафед, дилтанг шуда, ба ҳавлӣ баромад. Меандешид ӯ, ки болшевикҳо аз чор тараф сарзаминҳоро муттаҳид карданд, давлати муқтадири СССР-ро сохтанд, ин аз таги дор гурехтаҳо ҳамаро боз парешон карданд. Дар Русияе, ки ҳазорон хирадмандони ҷаҳонӣ дорад, касе нагуфт, ки ин номаъқулиро накунед!

***

Гармии тобистон рафта, ҳавои пагоҳӣ ва бегоҳиҳо сард шуда буд. Дар Вахшонзамин дар аксар солҳо омад–омади тирамоҳ кашол меёбад. Сардиҳои зимистон се–чор ҳафта пештар аз соли нав шурӯъ мешаванд. Мӯйсафед Ҷовид бо зану наберааш, писарчаи сесолаи Додоҷон, ки номи бобокалонаш - Меҳронро дошт, ҳафтаи сеюм аст, ки дар бӯстонсарояш, дар наздикии Бешаи Палангон зиндагӣ дорад. Ин ҷо рӯзҳо қариб якранг мегузаранд. Баъд аз ношто мӯйсафед қад–қади сой то домани кӯҳ меравад. Он ҷо мувофиқи тавоноияш атрофро чарх мезанад. Соли гузашта оҳиста-оҳиста ба баландиҳо ҳам мебаромад, ҳоло наметавонад, нафасаш тангӣ мекунад, дилаш ба тапиш медарояд, фишор меорад. Сипас ба хона бармегардад. Гулнисо бо Меҳрон дар хона мемонад, барои чошт ғизо омода мекунад.

Боре Мӯйсафед аз тамошо барвақттар баргашта дид, ки занаш хасу хошоки атрофи хонаро ҷамъ мекунад. Қарсаш ғеҷида, ба китфаш фуромадааст. Мӯйи сараш мисли хокистар сафедранг менамояд. Дилаш таҳ кашид. Ин ҳамон духтараки кашидақоматест, ки чил сол пеш ҳангоми нахустин бор диданаш дар замини лойқаи бӯйнок қамиш меканд. Он вақт кокулонашро бо рӯймол дар паси сар баста буд, дар тан куртаи адраси ранг парида дошт. Чашмони туркманияш нигоҳи саркаш доштанд. Ҷовид ба як дидан ошиқаш шуд.

Мӯйсафед дар роҳрави байни гулҳо чарх зада, ба фикраш омад, ки дар ин дунёи рангоранг, яқин, қисмати зану мард бо ҳам печидаву гиреҳхӯрда меояд. Ҷовид дар зиндагияш чӣ ширинӣ ё талхие дид, борашро бо Гулнисо якҷо кашида омаданд. Худаш кори берунро кард, Гулнисо кори хонаро, балки Гулнисо ба кори берун ҳам шарик буд. Сафову осоиши хонааш аз Гулнисост.

Гулнисо гулхани хомӯшшударо пуф–пуф карда, афрӯхтанӣ буд, сар бардошта, ҷониби шавҳараш, ки наздаш истодааст гуфт:

-Чӯбҳо тар, ба зудӣ дар намегиранд.

Дар чеҳраи маҳбуб ва шодиовари зан гули сафедранги чӯбҳои нимсӯхта нишастааст. Дар пушти лабаш донаҳои арақ намоён.

Мӯйсафед аз дасташ гирифт, баробараш хезонду рӯяшро ба рӯяш дошту бо тараҳуму навозиш зам-зама кард: «Гули ман! Нисои ман! Фараҳмандии дилам!».

-Меҳри кабутакатон тофт-чи! – Гулнисо хандакунон худро раҳонид. – Шарм намедоред, марди ҳаштод сола дар куча…

-Ман ҳаштод сола, ту ҳаждаҳ сола.

-Ҳаждаҳ,- такрор кард Гулнисо ва ҳарду ба завқ хандиданд.

Ҷовид беруни ҳавлӣ баромада, бо оби аз чашмаи кӯҳӣ, ки аз паҳлуи девори ҳавлӣ мегузарад, таҳорат карда ва дид, ки ҳаво тағйир ёфта, шамол хестааст.

Гулнисо, ҷомаро ба китфи шавҳар партофта, Меҳронро оварду, дар паҳлуяш нишонд, фатири гарми дар рӯймол печондаро рӯйи дастархон ниҳода, гуфт:

–Ҳангоме ки шумо берун рафтед, Барнову шавҳараш омаданд. Осаф саросема будааст, наистода рафтанд.

–Чӣ хабар оварданд?

–Мавлонови раис собиқ ду ҳафта боз дар беморхона будааст, ҳолаташ ки бад шудааст, амаки Озар рафта, аз беморхона овардаанд.

–Писари худаш мошин дорад–ку.

-Падару писар гапӣ набудаанд. Ҳамсояҳояшон мегӯянд, ки айби Мавлонов. Ба ҳар кор инҷиқӣ мекунад.

–Соли дуюми дар маҳбас буданатон барои тухмии гандум наздаш даромадам. Дар берун истед!» - гуфт ва кадомеро даъват кард, аз қабулгоҳ овозашро шунидам, ки мегуфт: «Ин занак мехоҳад, ки маро ҳам мисли шавҳараш ба зиндон баранд!». Аз дард синаам сих зад. Аз қабулгоҳ баромада амаки Озарро дидам. Мақсади омаданамро фаҳмида барои чил кило иҷозат гирифта бароварданд.

Ҷовид бо табассум сар ҷунбонд.

Гулнисо ба суханаш идома дод:

–Ҳангоме ки ба он кабинет даромадам, ба фикрам омад, ки шавҳарам понздаҳ сол дар ҳамин кабинет нишаста, ба колхоз роҳбарӣ кард. Обрӯ гирифт, номдору шуҳратёр шуд. Пас ҳамон шуҳрат сабаби шикасташ ва ҳам азоби моён гашт.

Дар ҷабини Ҷовид чинҳо ҷамъ шуданд, аммо боз ҳам сухане накард.

Гулнисо бо ҳарорат мегуфт:

–Шукр, боз мо чӣ қадар сол бо ҳам зиндагӣ дорем, тӯю тамошои фарзандҳоямонро дидем. Ин лаҳзае, ки мо нишаста суҳбат дорем, на ҳама чунин неъматро дорад.

–Ҳамин тавр аст, – Ҷовид бо тасдиқ сар ҷунбонд. Чойникро аз назди занаш гирифта, ба ҳар ду пиёла чой рехт ва афзуд: – дар ғайби Мавлонов мегуфтанд, ки пеши забонаш ширин, ақибаш талх аст. Худам ҳам инро мушоҳида карда будам. Аммо аслан марди дилсафед аст. Ӯ пештари дастархон ғеҷиду пурсид:

–Барно тинҷ будааст?

Гулнисо пай бурд, ки шавҳараш чиро фаҳмидан мехоҳад:

–Тинҷ, худаш хурсанд, дар қадаш кӯдак будааст.

–Хоҳарат аз қаҳраш фуромад?

–Хоҳарам аз қаҳраш фуромад, лекин шавҳараш ҳоло ҳам бо дили нохоҳам салом мекунад, – Гулнисо рост ба чашмони шавҳараш нигарист ва илова кард. – Додош, хоҳ–нохоҳ зиндагии Барно бо Ромиш намепухт. Барно ба ҳар гуна мард гардан намефурорад.

Ин вақт овози мошин баромаду Меҳрон «Додом омад!» -гӯён сӯйи дарвоза давид.

–Ина бинед, аз садо шинохт мошини додоша, – Ҷовид аз паси наберааш рафта, дарвозаро кушод.

Додоҷон ба падар салом доду писарашро ба бар гирифту гуфт:

–Шумо ин ҷо бехабар нишастаед, дунё дигар шуд: «Партияи коммунистӣ дигар нест. Барҳамаш доданд».

Ҷовид Мансурович аз садои ҳавлноки писараш донист, ки шӯхӣ намекунад.

Гулнисо овози писарашро шунида, бо хурсандӣ аз хона баромада гуфт:

–Бачаҷон, чӣ хуб кардӣ, ки омадӣ. Мо ин ҷо дилтанг шуда будем.

Мӯйсафед болои кат баромада, гуфт:

–Партияро кӣ барҳам медодааст?

–Кӣ мешуд, ҳамон комунистҳои акнун демократ, ки ҳукуматро соҳиб шудаанд!

Мӯйсафед хомӯш монд.

Додоҷон дар чеҳраи падараш изтиробро мушоҳида карда, ба суханаш идома дод:

-Михаил-Холдор бо андоми тарсолуд, тариқи телевизион хабар дод: «Ман аз вазифаи котиби генералии Комитети марказии Партияи Коммунисти Иттифоқи Советӣ даст кашидам ва аз ин боис мефармоям, ки партияи коммунистӣ пароканда шавад». Ҳамин тавр гуфт. Ҳоло ҳама карахту ҳайратзада.

Мӯйсафед гуфтаи писарашро сабук гирифт. Бовараш наомад, ки КПСС–и муқтадир бо як фармони кадом як раисе барҳам мехӯрдааст. Ӯ лаҳзае ҳайратзада шуд ва гуфт:

–Ба фаҳмиши ман, хоҳ партия, хоҳ корхонаро бояд суд қатъ кунад, на каси дигар.

–Эҳ, ҳоло ку суду ку ҳақиқат? Ҳоло хона равем, худатон аз телевизори Маскав ҳамаро мебинед.

Мӯйсафед дар дил як халои аламоварро эҳсос кард. Фикрҳои бисёре ба сараш меомаданд. Охир, як умр ҳамроҳи ҳамин партия буд. Як ҳолати шӯрида ба дилаш роҳ ёфт ва пурсид:

–Акнун коммунистони худамон ё коммунистҳои дигар ҷумҳуриҳо чӣ кор мекунанд?

Додоҷон аз шамоли чанголуд пайи ҳам атса зад ва гуфт:

–Аз парткоми худамон пурсидам. Ӯ гуфт, ки аз район ба мо занг зада, хабар доданд: «Аъзои ҳизбро ҷамъ карда, вазъиятро фаҳмонед ва гӯед, ки аз имрӯз шурӯъ карда ҳама пароканда мешавем».

–Гуфт пароканда мешавем?-такрор кард Ҷовид ва акнун дарк кард, он КПСС, ки бо ҳавас ном мегирифтанд, дигар нест. Як ҳисси нохушоянд аз ояндаи номаълум дар рагҳояш давид...

Шамол шиддат ёфту аз ҷониби сой садои ғиҷирроси дарахтон шунида шуд.

–Ин гарду ғуборро бинед, хезед, хона дароем, – гуфт Гулнисо.

Мӯйсафед ҷавоб надод; ӯ аз фикрҳояш, ки чун хайли мурғони ошуфта ба шохаҳои зеҳнаш шинухез мекарданд, мушавваш буд.

Додоҷон ба суханаш идома дод:

–Дар он ҷаласа Раҳим-чӯлоқ будааст. Ҳамон гуфтааст, ки коммунистҳои ҳақиқӣ давлати озоди коргару деҳқонро сохтанд, мо коммунистҳои пиракӣ, ҳар моҳе, ки як дафъа ин ҷо омада, маҷлисамонро мекардем, аз кору зиндагии якдигар огоҳ мешудем – ин барои мо мисли рӯзи ид буд. Рӯҳамон болида мешуд. Мо дилпур будем, ки шумоён дар паси мо ҳастед. Мурдаамонро саришта мекунед...

Ҷовид аз занаш пурсид:

–Либосҳоро ҷамъ кардӣ? Ва ҷомаашро ба тан гирифта, бошиддат афзуд:–Мардумро ба лаби ҷар оварда, ба ҳоли худ гузоштанд. Ҳамааш гуноҳи русҳо! Солҳои охир такаббуру тафохур мекарданд.! Баландманишияшон дилҳоро мегазид! Як фисинаш аз Маскав меомад, аз савлату тумтароқиаш ҳайрон мешудӣ! Худованди ҳамабин шукӯҳу шуҳраташонро гирифт!

Сипас пурсид: –Дар шаҳр боз чӣ гапҳо?

–Гуфтам–ку, шаҳр дар ҳарҷу марҷ. Коммунистҳо ба таврашон ҷаласа даъват карда, «коммунистҳои Русия аз партия ҷудо шуда бошанд, мо дар ҷоямон барқарорем, мо платформаи худамонро дорем»,-- гуфта, ҳангома бардоштанд. Мақсадашон -- мансабашонро дошта бинишинанд. Гурӯҳи Растохезу дигарҳо нияташонро пай бурда, «Шумо, ғуломони ҳалқабаргӯш, то дирӯз дар Маскав дойра мезаданд, ин ҷо ба рақс медаромадед, ҳоло сар барметобед!»,-- гуфта, ҳайҳуй доранд. Баъди он муллоҳо мефаҳманд, ки партияи коммунистиро барҳам додаанд, саркану покан ба майдони назди бинои Шурои Олӣ ҷамъ омада, «Ҳой муртадҳо! Ҳой душаманони дин, ҳой писарони Линин, ҳоло ҳам дар кабинетҳои гарм нишастаед! Акнун бас мекунед бачаву холабачатона партия кунондану аз кабинет ба кабинет гузарондана! Дар ин ватан падару бобо ва бобокалони дигарон ҳам ҷон канда хидмат кардаанд!» - гуфта, шӯру шағаб доранд. Масҷидравҳоро «Ҳой, ба майдон тозед! Он ҷо рафта намози шукрона хонед!» - гӯён тарғибу ташвиқ доранд. Як қисм аллакай дар майдон хайма барафрохтаанд.

Мӯйсафед сар такон доду гуфт:

–Не, дигар намегузоранд, ки коммунистҳо бо ин ҳилаҷӯияшон давлат ронанд. Дар ақиби онҳо Масков мисли кӯҳ меистоду суханашон ҷон дошт. Ӯ аз дарахти поёни ҳавли ки дар он ҷомаашро овехта буд, гирифт. Дар зеҳнаш чунин андешаҳо равуо мекарданд:

“Дар таърихи инсоният давлати СССР мисли як боди тунду тундар омада буд. Агар ба таърихи нигоштаашон нигарем, онҳо даставвал дар заводҳо коршиканӣ, митингҳо борпо кардаанд. Кишварро ба бесарусомонии инқибозу инқилобашон тела дода, билохира онро соҳиб шуданд. Каси ҳамдостон нашударо аз миён бардоштанд... Зиддиятҳои солҳои сиюм–он шӯру машғала, он шиорҳоро пеши назар биёрӣ, дар мемонӣ. “Доҳии меҳнаткашони олам... Муаллими тамоми башар... Замони корҳои бузург... Зиндагии баробару бародарона”. Чунин ваъдаву ваид карда, як давлати овозадор сохтанд. Аз сарҳади Лаҳистон шурӯъ карда, то бехи девори Чин дар қабзаашон нигоҳ медоштанд. Дар ин қаламрав, ки ба гуфтан осон аст, роҳҳо сохтанд, мактабу маорифро ба роҳ монданд. Мардум босавод шуд. Ба шууру мағзи мансабдор ба зӯр ҷой карданд: “Дуздӣ намекунӣ, хонаи бодабдаба намесозӣ, аз худ намеравӣ”. Коргар, муаллим, мансабдор қариб зиндагии якранг дошт. Боҳурмат ҳамон шахсе буд, ки ахлоқи покиза дошт ва меҳнатӣ буд. Бо мушкилиҳо як қавми боқаноат, аз қайди молу чиз озодаро сохт. Дар ин қадар солҳо чӣ қадар шоирон, олимон дар бузургии ин давлат ва закову зиракии пешвоҳо шеъру достонҳо навиштаанд, ба масобаи реги биёбон. Саранҷом он навиштаҳо ёрӣ накарданд, балки ба пешвоҳо айб гирифтанд, бадхоҳ шуданд. Ҳайкалҳои бо оҳану бетон насб кардаашонро занҷир андохта, берун мегиранд, мисле ки аз чӯби дор мурдаи куҳнаро раҳо мекунӣ.

Он муддао - “ҳамаро баробар мекунем” гуфтанашон хаёли хом будааст. Кори зишти дигарашон дин ва расму русуми гузаштаро пушти по задан буд. Чизе, ки одамро ба сифати одамӣ расонда ва “пухта” мекунад дин аст. Ваъдаи дин “дар пеш дунёи дигар аст”, ҳамин андеша баумедат медорад, вагарна, одамиро на кӯшишест, на тоқат. Умраш бефурӯғ, бемаъно хоҳад буд.

Ҷовид, чунин фикрҳои парешон дар сар, нохост саволе ба зеҳнаш омад: “Хуб, Ҷовид, ту, ки камобеш аз даруну беруни ин давлат хабардор будӣ, даст ба сина ниҳода гӯй: “СССР–ро афзалияташ бештар буд ё не?”

Ин савол чунон ногаҳонӣ ва чунон гиҷкунанда буд, ки мӯйсафед дар аввал чӣ ҷавоб гуфтанашро надонист. Нигоҳашро ба рӯйдодҳои пешин андохту аз зеҳнаш гузаронд: “Мо аз он зиндагии шариконае, ки доштем, аз фазлу неккирдории ҳамдигар баҳра бурдем. Моро русҳо ба илму амали замона шинос карданд. Интизом дар давлатдорӣ, дар корро донистем. Аз ҷониби мо, ба қавли худашон гӯем, ин ҷо мардумӣ бештар аст. Ин ҷо зиндагии аксари мардум ба тоат ва ба қаноат аст. Ин ҷо ҳурмати калону хурд ва амонатдорӣ ҳаст. Мардуми мо бо ғаризаашон кор мекунанд, русҳо бо дониши ба даст овардааашон. Ва аз ҳама муҳим ин ки мо дар ҳафтод сол бо мардумоне, ки дину одоти дигар доранд дар шарикию рифоҳ зистем, ки ин таҷриба ба ҳаёти мо ва ояндаҳомон дарс хоҳад шуд.

Мӯйсафед роҳравро як чарх заду таваққуф кард, боз ба роҳ даромад ва ҳамоно минқори андеша боз дар синааш задан гирифт. Агар дуртари ин корҳоро нигарем, инҳирофи давлати СССР на аз давраи бозсозии Горбачёв, балки пештар, аз замони мӯйсафедҳои майнаашон аз кор мондаи давраи Брежнев, ки ҳам худашон бемору беирода шуда буданд, ҳам халқро бероҳу бемоя карданд, балки боз ҳам пештар, аз замони Хрушёви рахнагар, ки эълон дошта буд: «Дар ҳама ҷумҳуриҳо коргузорӣ бояд ба забони русӣ ба роҳ монда шавад, то ки мисли Амрико ҳама як халқ шавем ва зудтар ба коммунизми орзумон бирасем» шурӯъ шуда буд. Баъди ин сухан завқу сурури кору кордорӣ дар мардум коста шуд ва ҳам ба дӯстии халқҳо ва ҳам зиндагонии шариконие, ки доштему онро сахт эҳтиёт мекарданд, рахна афтод. Ҳатто аз он ҳам пештар, аз замони ҷанг бо Олмони фашистӣ, ки лашкари сурх ба Урупо рафта, зиндагии ботаровати онҳоро дида буд, боз ҳам барвақттар аз ҳамон дақиқаҳои сакароти Сталин, ки ҳамсафон қасдан ёриш накарданд шурӯъ шуда буд. Ва дигар хабосатҳо ҳам буданд. Аммо ҳамаи ин базаҳкориҳояшонро пешвоҳо сахт рӯйпӯш мекарданд. Акнун, ки ошкорбаёнияшон ҳама пардаҳоро барафканд, мардум онҳоро дид, ба якборагӣ дил канд.

Беихтиёр ба фикри Ҷовид боз саволи нахуст омад ва бо садои шунаво гуфт: «Ҷовид, ту гарму сарди ин давлатро дида будӣ, гӯй: СССР барои халқи шумо чӣ дод?». «Барои халқи мо, -- дақиқае дар андеша шуд Ҷовид ва бо қатъият гуфт: “Кори хуби СССР ин буд, ки давлати Бухороро аз сулолаи манғит раҳонид... Баъд ҷафоҳо шуданд... Шаҳрҳоро аз мо гирифта, дар як гӯшаи дур чанд доманакӯҳро якҷо карда, давлате бо номи Тоҷикистон сохт...

Ҷовид хомӯш чанд қадам зад ва илова кард: – Ва ҳам зиндагии халқро дигар карданд, дар дилҳо умед барафрӯхтанд, яъне, ҳамин давлате, ки мо тоҷикон дорем, аз баракати болшевик аст. Албатта, дар ин кор ҷаҳду талоши фарзандони ватан низ кам нест... Дар он рӯзҳо онҳоро низ болшевик меномиданд. Аммо ба рафтору гуфтори русҳои ин замона нигар: мардумро дар бероҳа гузошта, туфайлихӯр гуфта таъна задаю, худро канор гирифтанд...

Фикрҳои мӯйсафедро овози занаш пароканда кард, ӯ аз пас омаду бо мазаммат гуфт:

–Ҳушатон дар ҷояш? Саратон хам, худ ба худ чизе гуфтаву саросема меравед ун тарафи боғ, боз саросема ғур-ғуркунон бармегардеду ин тараф меоед. Бас акнун, Додоҷон омад.

Мӯйсафед аз он ки зан аз фикрҳояш боздошташ, ношод ҷонибаш нигарист.

Додоҷон писараш дар бар ҷониби падар гуфт:

-Падарҷон, зудтар рафтан лозим. Дар атроф чунон корҳо шуда истодааст...

Мӯйсафед сухан накарда, ба курсии пеш нишаст.

Додоҷон писарашро ба паҳлуи модар гузошту мошинро ба роҳ даровард. Ӯ, то ки роҳро кӯтоҳ кунад, даштро миёнабур карда, аз паҳлуи гӯристони куҳнае, ки як-як сангҳои номнавискардааш намоёнанд, гузашт. Мадфани зиёди мардумоне, ки солҳои сиюм аз ҳар тараф табъид карданд дар ҳамин ҷост. Давраи бозсозӣ ки пеш омад, пайвандонашон пасу пеш ба ватанашон баргаштанд. Ҳоло аз онҳо ягон-ягон мондаасту бас. Ҳамаи ин беватанкарданҳо ба хотири чӣ буд? Барои он ки он мардумон соати маргашонро дар ғарибӣ дарёбанд? Ё барои он ки болшевикҳо давлати сотсиалистӣ созанду худнамоӣ кунанд, пас аз гузаштани ҳафтод сол фарзандони ноуҳдабарошон “ин давлат зишт будааст” гуфта, таънаву таъриз зада, барҳамаш диҳанд? Ё осмон ба хотире, ки дунёшро дар эътидол дорад, чунин корҳоро пеш мегузорад?

Дар чеҳраи мӯйсафед ришханд чароғак зад, фикрҳояшро аз худ дур кард. Аммо дилаш гувоҳӣ медод: “Он рӯзгори фароху салоҳе, ки дар бист соли охир доштанд, барҳам мехурад. Дигар ҳеҷ вақт ба он зиндагӣ нахоҳанд расид”.

Додоҷон аз хомӯшии падар рамуз гирифта, гуфт:

-Падарҷон, ҳамон партияи, ба гуфти худатон, ҳилагар ба ғам хӯрданатон намеарзад.

Мӯйсафед ҳамчунон хомӯш буд. Буғзи кунде аз рӯзгори гузашта ба ҷисму ҷонаш фишор меовард. Нигоҳашро аз заминҳои пахтаи ду тарафи роҳ, ки то поёни дашт тӯл кашидаанд, намеканд. Фикр мекард, ки ин заминҳоро то имрӯз заминҳои колхозӣ мегуфтанд. Охир, бисёрашро колхоз обод карда буд. Акнун кӣ инҳоро соҳибӣ мекунад? Ва чӣ ном мегиранд?.. Ӯ беихтиёр оҳ кашид ва дар дил хулоса кард: Аҳволи ин олам бо чунин гирдгардонӣ, гирдгардонӣ будааст... Аммо мусаллам аст, ки солҳо мегузаранду наслҳои оянда дар бораи он давлате, ки СССР ном дошт, ривояту афсонаҳои ширин хоҳанд бофт.

15.04.2023.

НАЗАРЕ ДИГАР БА РӮЗГОРИ ЗАМОНИ ШӮРАВӢ

Тасвири бадеии зиндагии садсола бо Русия, аз замони тасарруфи Осиёи Марказӣ аз тарафи Русияи подшоҳӣ, Инқилоби болшевикӣ (1917) ва Инқилоби Бухоро (1920) то фурӯпошии Давлати шуравӣ (1991) аз мавзуъҳои муҳим ва чанд муддат марказии адабиёти тоҷикии сади бист будааст. Бахусус, дар замони шӯравӣ мавзуи инқилоб, пайомадҳои иҷтимоию иқтисодӣ ва сиёсию маънавии он, кору заҳмати мардуми мо барои барпо намудаи сохти нави сотсиалистӣ ҳамеша мавриди назари чи ниҳодҳои ҳизбӣ ва чи ниҳодҳои адабӣ буд ва ин амал мавриди тақдиру тамҷиди доимӣ низ қарор дошт. Масоили зиндагӣ, низоъҳои иҷтимоӣ ва тасвири шахсиятҳои адабӣ маҳз дар ҳамин меъёр – мувофиқ ва дархур будан ва ё набудан ба манфаатҳои ҷомеаи шӯравӣ ва сарсупурдагӣ ба ҷомеи мазкур санҷидаву баҳо дода мешуданд. Ба ин маънӣ дар кори адабӣ суннати муайяне шакл гирифта буд, ки бо номи мактаби методи реализми сотсиалистӣ маълум ва машҳур аст.

Нависанда Мирзо Саидзода (Мирзо Насриддин) дар румони нави худ «Нони шарикӣ. Сад сол бо Русия» кӯшидаст, ки ба ин мавзуъи машҳур назари тозае андохта бошад. Ҳаминро ҳам бояд гуфт, ки муносибат ба воқеаҳои ин давраи таърихи наздик дар миёни мардум ҳассосияти хос дорад ва аз муаллиф ҷасорату эҳтиёткории хосаро тақозо мекунад. Дарвоқеъ, тасвири замони гардишу тағйироти инқилобӣ, ки дар зиндагии мардуми тоҷики аз раванди ҷаҳонӣ ва пешрафтҳои асрӣ барканормонда ва дар ғафлати асримиёнагӣ хуфта ба вуҷуд омад, ҷанбаи амиқи сиёсию иҷтимоӣ ва маънавию фарҳангӣ дошт. Инқилоби Уктобри Кабир онро ба роҳи ворид омадан ба раванди босуръати замонӣ андохт ва дар ин раванди ғайритабиӣ ва зудҳаракат, вале ногузир ҳама чиз тозаву нав ва гӯшношуниду чашмнадида буда, ҳамзамон хеле сахтию беадолатиҳо низ аз пай доштааст.

Аз як ҷониб, дар канорҳои кӯҳистон Ҷумҳурии Тоҷикистон ташкил шуда, ҷанги шаҳрвандӣ барҳам зада шуд, дар ҷомеа масъалаи обу замин ҳал гардид, хоҷагиҳои дастаҷамъӣ (колхозҳо) сохта шуданд ва бо амалӣ шудани сиёсати табақотии ҳизби коммунист дар мубориза миёни синфҳои мухталиф - дорову нодор ҳокимият ба дасти синфи коргару деҳқон гузашт. Дар натиҷа бахше аз соҳибмулкон ба хориҷ ҳиҷрат карданд, як қисм дар дохил ба вазъи мавҷуда тан додаву нияти ҳамкорӣ доштанд. Бино бар ин, дар шӯравии собиқ муборизаи синфӣ ва ҷараёни ҷустану ошкор кардани душманони халқ ҳамеша дар мадди назар буд. Аз ҷониби дигар, сохтмони сотсиализм – саноатӣ кардани кишвар ва коллективӣ кардани деҳот босуръат идома дошт ва Тоҷикистон низ аз ин раванд барканор набуд. Аз воқеаҳои румон бармеояд, ки он бар асари аҳаммияти вежаи роҳбурдӣ доштан – минбаъд манбаи ашёи хом, бахусус пахтаи аълосифат шуданаш, мавриди таваҷҷуҳи хос қарор дошт. Ва аз ҳамин гуна мавзеъ водии Вахш ва аз худ кардани заминҳои он ба шумор меомад. Бино бар ин, давлати шӯравӣ онро «сохтмони зарбдор»-и мамлакат эълом дошта буд. Ҳамин тавр дар як муддати кӯтоҳ баъди коркард замини найзору хорзор ба замини кишт мубаддал гардид, барои обёрӣ «як дарёи бузург ба дигар тараф гардонида шуд» ва аз Панҷ ба Вахш «роҳи оҳани камбар кашида шуд», ки «чунин корҳоро фақат дар афсонаҳо» шунидан мумкин буд. Мисли ҳамин дар солҳои, ба қавли нависанда, хӯрдани «нони шарикӣ» аз ин гуна корҳо бисёр ба амал бароварда мешуд ва Тоҷикистон пайваста ба як кишвари асрии сотсиалистӣ бар мабнои ғояҳои коммунистӣ, бо ҳама барору пешрафтҳо ва камбудҳои хосси худ, шакл гирифтаву то фурӯпошии ҷомеаи мазкур фаъолият намудааст.

Мақсади нависанда низ аз ин иборат аст, ки дар мисоли як минтақаи кишвар зиндагии мардуми моро дар муҳвватаи наздик ба ҳафтод сол ба тасвири бадеии беғараз кашида бошад. Ин нияти муаллиф аз он ҷиҳат муҳим аст, ки дар даврони шӯравӣ муносибат ба зиндагии бо Русияи подшоҳӣ ва ҳам Русияи болшевикӣ асосан мусбат, балки идеалию миннатгузорона буд. Ин дидгоҳ, балки тақозои сирф мусбат ва дастурӣ дидани зиндагӣ ва иртиботот бо Русия, ки беасос ҳам набуд, сабаби маҳдудиятҳо дар тасвири воқеъгароёнаи зиндагӣ ва гуфтани ҳақиқатҳои воқеӣ мегардид.

Ҳаминро нуктаро бояд қайд кард, ки аз чашмандози дигар дидани воқеаҳои замони шӯравӣ дар адабиёт куллан ҳодисаи нав нест, балки он дар ҳамон даврон низ ба назар мерасид ва адибон Кӯҳзод, Ҷумъа Одина, Саттор Турсун, Сорбон ва баъдтар Абдулҳамид Самад, устодон Лоиқ Шералӣ ва Бозор Собир кӯшидаанд, сарфи назар аз мамониатҳои идеоложӣ, баъзе паҳлуҳои норавшани воқеияти замонро ба тасвири бадеӣ гирифта бошанд. Аммо пас аз пош хӯрдани ҷомеаи шӯравӣ ин мавзуъ хеле ҳассос шуд ва барои гуфтани паҳлуҳои торики гузаштаи наздик имкон фароҳам омад. Ва хоҳиши дарки сабабҳои аз миён рафтани як кишвари бузург на танҳо худ таваҷҷуҳи илмию адабиро ба он вомедорад, балки тақозои замони мо ҳам мебошад. Ин кор дар ҳамаи кишварҳои пасошӯравӣ хеле пештар анҷом дода шудааст. Аммо ин амал чунин маъно надорад, ки дар ин маврид ҳатман бояд бар хилофи он чи дар адабиёт то ин замон анҷом дода шудааст, рафта бошем. Албатта не. Аз маводи румон маълум мешавад, ки ғарази нависанда бо фаро гирифтани маводи тоза ва ба тасвир кашидани масъалаҳои дар гузашта мамнуъ мавзуъро такмил намуда, ба ин васила мураккабиҳои замонро ба қаалам диҳад ва воқеиятро росту дуруст, чунонки будааст, ба тасвир кашида бошад. Фаромӯш набояд кард, ки асли воқеият танҳо на он аст, ки ба манфаати ҳизбу ниҳоде ва ё ташкилоте ҳал шуда бошад, воқеияти асил ва комил фарогирии зиндагии тамоми қишрҳои ҷомеа ва мушкилу масъалаҳои зиндагии онҳо мебошад. Вазифаи адабиёти асил инъикоси ин ҳама масъалаҳост, ки ба суди тамоми мардуми ҷомеа бошад.

Қаҳрамони марказии румон - Ҷовид Мансурович, ки дар мавриди муносибат ба сохти нав бо падараш дар мавқеи мухолиф қарор дошт, огоҳона ба мавқеи инқилобиюн омадааст ва яке аз бунёдкорони ҷомеаи сотсиалистӣ мебошад. Аммо роҳи расидан ба ин мартаба росту ҳамвор набудааст. Ҷовид зодаи шаҳри бостонии Самарқанд буда, аз хонаводаест, ки ба Инқилоб хайрхоҳ набуданд. Ба ҳамин сабаб оилааш (модару бародараш) ба сахтиҳо рӯбарӯ мешаванд ва ӯ ҳамроҳ бо падараш ба ҷануб ҳиҷрат мекунад. Дар ин масир вай аз падар ҷудо мешавад, ки он то ҷое ақидатӣ ҳам будааст. Падар ба Афғонистон сафар мекунад, аммо писар дар Тоҷикистон монда, дар мактаби шӯравӣ хондаву тарбия меёбад ва бо садоқати хосса ба хидмати он мепардозад. Ҳамин тавр, Ҷовид, тарбиядидаи сағирахона (мактаб-интернат) ва комсомол, баъд узви ҳизби коммунист, дар кори аз худ кардани Водии Вахш, хусусан ба кор андохтани заминҳои боиру қамишзори асрҳо бекорхобида, обёрии онҳо, сохтмони колхозҳо иштироки фаъол дошта, содиқона ба талабу ҳадафҳои ҳизб кору хидмат кардааст. Дар ҷанги муқобили Олмони фашистӣ иштирок дошта, баъди бозгашт ба сифати раиси колхоз кору заҳмат мекашад ва соҳиби обрӯ мегардад. Таҷрибаи кор дар парвариши пахта ӯро дар ҷумҳурӣ машҳур мекунад, балки берун аз он, хосса дар ҷумҳуриҳои пахтакор вайро мешинохтанд ва эҳтиром мекарданд. Заҳматписандии хубу ҳалоли вай аз тарафи давлат қадр карда мешавад ва бо номи ифтихории «Раис-бобо» соҳиби обрӯ ва эътибор аст, ки ба хеле аз раисони саракору ҳалолкори он даврон хос буд.

Бо тақозои замон, байни дӯстону ҳамкоронаш аз қавму миллатҳои гуногун, хосса русҳо бисёр буданд. Аз ҷумла, Максим Буров ва Иван Буров, ки кору фаъолияти якҷояи ҷамъиятӣ муносибати онҳоро ба дӯстию бародарии хонаводагӣ табдил додааст ва ин як ҷиҳат аз зиндагии он замон низ ҳаст. Онҳо то замони фурӯпошии шуравӣ пасту баланд ва талху ширини зиндагиро бо ҳам дидаанд (масалан, Иван Буров замони тафтиши маъракаи изофанависии пахта ба таври фоҷиавӣ фавтидааст). Ба ин маънӣ, талху шуру ширини таъми нони шарикиро мардуми тоҷику рус баробар чашидаанд.

Ҳайати коргарони Вахш дар солҳои гуногун аз маҳалҳои Тоҷикистон (авввал аз Хуҷанд, Конибодом, Исфара, баъдтар аз Рашт, Кулоб, Бадахшон, Фарғона) аз табақаҳои гуногун ва қавму миллатҳои мухталиф – русу украин, қазоқ ва ҳатто аз афғонҳо иборат буд. Ҳама вобаста ба шароити кор ва зиндагӣ ва таҷрибаи миллияшон ба қадри тавони худ заҳмат мекашиданд ва: яке таҳҷоӣ мешуд, дигаре ба ватан бар мегашт, оилаҳои нави фаромаҳаллӣ ва байналмиллӣ бунёд мешуд, расму одат ва ҳатто фарҳанги тозаи муосир шакл мегирифт. Оилаи Ҷовид низ натиҷаи ҳамин пайванди маҳалҳост ва ҳамеша дастгиру мададгори вай дар хушиву сахтиҳои зиндагӣ будааст. Ва ин пайвастанҳо то фурӯпошии шӯравӣ давом дошт. Аммо қадр кардани заҳмат, додани имтиёзҳо ҳамеша яксон набудааст. Бахусус табақаи миёнаҳол ва доро, ки барои давлати коргару деҳқон гӯиё лоиқ ба бовар набуданд, ҳамеша заҷри маънавӣ мекашидаанд. Аз ҳамин гуна афрод Алишер-ака аст, ки аз Конибодом ба водии Вахш муҳоҷир шудааст, аммо бо вуҷуди деҳқони ҳалолкори ботаҷриба будан ва ё дар майдони ҷанги зидди фошизм қаҳроамонӣ нишон додан, дар ҳолати ҳассос аз табақаи миёнаҳол будани ӯ ба ёд мерасид ва қадрдонӣ намешуд. Ва аз ин гуна беадолатиҳо дар замони шӯравӣ, тибқи мушоҳидаҳои қаҳрамони асосӣ, кам набудаанд, балки зина ба зина дар сатҳи шахсият, миллат ва ҷумҳуриҳо амалӣ мешуданд. Яке аз маъракаҳои ҳизб дар солҳои 1937-38 поксозии ҷомеаи шӯравӣ аз душманони халқ, агентҳои хориҷӣ буд, ки дар он сарони Тоҷикистон – Нусратулло Махсум, Ҳоҷибоев, Шириншо Шоҳтемур ва дигарон ба ноҳақ ҳукм ба эъдом шуданд. Ҷовид Мансурович низ дар ҳамин ҷараён барои ҳимояи оилаи дӯсташ - Бобо Ҳайдаров, ки бесабаб ба ҳабс гирифта шуда буд, наздик буд гирифтор гардад.

Дар ин маврид тасвири қазияи Ӯлҷабоев дар румон бисёр муҳим ва ибратпазир аст, зеро лаҳзаҳои бисёр ҳассос, балки фоҷиавӣ дар сарнавишти қаҳрамони асосӣ ба он иртибот мегирад. Дар он як нуктаи муҳим дар зиндагии шарикӣ ифода ёфтааст. Он ҳам, аввалан, афзалият додан ба мутахассисони рус ва русзабон, бахусус дастнишондаи худ; сониян, дар иртибот бо масъалаи мазкур, кам гирифтани аҳли кору сарварони миллӣ (маҳаллӣ), зоҳиран бовар накардан ба онҳо, ки ҳамроҳ бо худ ғарази тарс доданро ҳам доштааст, зоҳир мегардад. Дар қазияи Ӯлҷабоев, тибқи тасвири нависанда, ин ду омил ба мушоҳида мерасад. Марказ мехост одамони боэътимоди худро дар канори Ӯлҷабоев, ки дар фаъолияташ озодӣ нишон медод, нишонда бошад. Аммо вай ин пешниҳодро қабул надошт ва ба котиби дуюми ҳизб интихоб шудани Ковал ризоят надод. Маълум аст, ки ҳизб тоқати истиқлоли сарварони миллиро надошт, бино бар ин, бо зӯру туҳмат ва бо ҷазои ҳизбӣ сарварони кишварро аз мансаб барканор карда, ҷараёни ошкор кардани изофанависӣ дар ҷамъоварии пахтаро ба роҳ андохт ва ба ҷазодиҳии оммавӣ гузашт. Ҷовид, ки ба муқобили ин беадодатӣ эътироз кардан хост, мавриди шубҳа ва тафтиш қарор гирифта, ба зӯр ва ноҳақ ҷазои ҳукми марг гирифт. Ҳарчанд Маскав ин ҳукмро тасдиқ накард, вале ҳабси 15 сол низ хеле гарон буд ва сабаби мулоҳизаҳои ҷиддӣ дар бораи адолат дар сохти шӯравӣ шуда метавонад. Такрори қазияи изофанависӣ баъдҳо дар Ӯзбекистон, вафоти фоҷиавии дӯсташ - Сарабек Ҷӯрабеков мантиқан ӯро ба хулосае меоваранд, ки ин амалҳо на танҳо бо мақсади барҳам задани камбудҳо, балки василаи тарс додан ва шикастани ҳуввияти миллатҳо, дастнигар кардану ихтиёри онҳоро ба даст гирифтан будааст. Дар асл аксари мушкилот аз сиёсати нодуруст дар ин масъала ба миён меомаданд: дар канори нақшаҳои камаршикан боз уҳдадориҳо сарборӣ мешуданд ва кори пахтакоронро ба маротиб мушкил карда, сабаби камбудҳо дар соҳа мегардиданд.

Дигар аз ҳамин гуна муносибати сустбунёд, ба андешаи нависанда, қабули Конситутсияи СССР буд, ки ташаккули мардуми шӯравиро чун як халқ ба миён гузошта, мавқеи забонҳои миллиро танг мекард ва забони русиро забони умумидавлатӣ ба шумор меовард. Дар кулл, тибқи мушоҳидаҳи Ҷовид дар мамлакат, ба ҷои он ки рӯз то рӯз зиндагии мардум беҳ шавад ва ба қавле пас аз ду даҳсола аз ҳар ҷиҳат аз Америка пеш гузаштаву дар даврони коммунизм зиндагӣ кунанд, вазъ бадтару бадтар мешуд ва сабаби ин аз роҳбарии ноӯҳдабарёна ва бенақша ба кишвар дониста шудааст, ки сӣ соли ахир дар дасти котибони генералии пирсолу корзада афтода буд. Ин ҳам маълум аст, ки замони ҳукмронии Хрушёв бо худсариҳои сиёсӣ (волюнтаристӣ), замони Брежнев бо карахтӣ ва Горбачев бозсозии беҳадаф тавсиф шудаву аз ҷониби худи ҳизб танқид шуда буд. Бисёр муҳим аст, ки Ҷовид ин ҳамаро аз сар гузаронидааст, ҳарчанд ки дар маҳбас заҷри зиёд дидаву дар зиндагӣ ба пасту баланди зиёд рӯбарӯ шуда бошад ҳам, ба вазъи шӯравии дар ҳоли шикаст назараш воқеист ва неку бади онро беғаразона изҳор медорад.

Вай ба пурсиши ботинии худ дар бораи «СССР-ро афзалияташ бештар буд ё не?» кӯшиш кардааст, то посух дода бошад. Ба ақидаи вай, он бо ҳама маҳдудиятҳояш кишваре буд, ки дар қаламрави мо роҳҳо сохт, мактабу маорифро ба роҳ монд ва мардумро босавод кард, ба мансабдорон нигоҳ доштани ҳадро дар маишат ва ҳалолкориро дар амал ба роҳ монд, хурду бузург асосан зиндагии яксон доштанд, шахси ахлоқаш покиза боэҳтиром, одами ба кор машғул дар мартабаи аввал меистод, инсоне сохт, ки қаноатпеша, аз қайди молу чиз озод. Ҳамчунин, мо аз зиндагии якҷо бо дигар мардум баҳраманд шудем, русҳо моро ба илму амали замона шинос карданд, давлатдориро ёд доданд, моро аз қаноатманд будан ба зиндагии камташвиш ба ҷӯяндагию донишандӯзии замонӣ во доштанд. Муҳимтар аз ҳама, мо бо мардумоне, ки дину одати дигар доранд, дар шарикӣ ва рифоҳ зистем, ки ҳам барои ҳамон рӯз ва ҳам барои оянда бароямон дарси хубест. Ниҳоят, бо ҳама беадолатиҳо дар марзбандҳои шӯравӣ, ҳамин давлати имрӯзае, ки дорем, аз баракати болшевикон аст, хулоса мекунад қаҳрамон, ки ин дар дарки дурусту комили нияти бадеии муаллиф бисёр муҳим мебошад.

Хулоса, румони «Нони шарикӣ. Сад сол бо Русия» на танҳо барои аз назари дигаре дидану такмил намудани тасвири воқеаҳои сад соли ахир мусоидат мекунад, балки барои минбаъд ба он ҳама зиндагии мураккаб аз назари имрӯз баҳо додан имкон фароҳам меоварад.

Румон ба ҷуз аз навовариҳои муҳтаво ва паём, ҳамчунин хусусиятҳои хоси жанрию ҳунариро дорост. Дар ин маврид хусусияти жанрии румон бояд махсус таъкид шавад. Ин аз он сабаб аст, ки воқеаҳо дар он аз шахси сеюм, яъне ровӣ нақл мешавад, вале дар он садои қаҳрамони асосӣ нуфузи зиёд дорад ва ривоят аз сухани муаллиф ва қаҳрамон таркиб ёфтааст, ки дар биёр мавридҳо ба такгуфтори ботинӣ (монолог) табдил меёбад ва ин аз бисёр ҷиҳатҳо хусусияти бадеии асарро муайян мекунад. Зиёда аз он, бо тақозои муҳтавои умумии асар, ки аз воқеаҳои таърихи наздик ва нави то ба ҳол мавриди тасвир қарорнагирифта таркиб ёфтааст, дар он дар канори нигориши бадеӣ, ҷанбаи ҳуҷҷатӣ пурқувват аст. Ин ба он маъност, ки дар румон ҳодисаҳои воқеӣ, нақлу ривоёти дар миёни мардум маъмул, хотироту ёддошти иштирокдорони бевоситаи воқеаҳо мавқеи муҳим доранд ва гоҳе аз ҳуҷҷату мадорик низ иқтибос шудааст. Зиёда аз он, дар румон шахсони таърихию воқеие чун Сталин, Хрушёв, Суслов, Ғафуров, Расулов, Козлов, Обносов, Додхудоев, Раҳматов, Зарифова, Тошматова, Ковал, Буларгин, Раҷаббеков зикр шудаву амал ҳам мекунанд ва тақозои онро доранд, ки садоқат ба асли воқеаҳо барои нависанда бояд амали зарурӣ бошад. Аз ин ҷо, ҷанбаи ҳуҷҷатӣ, шуҳудӣ ва ҳузурӣ як бахши мантиқӣ ва ногузири тасвир аст ва бояд аз хусусияти муҳим ва маҳосини бадеии румон ба шумор оварда шавад. Аслан, ҳангоми мутолиа дар хонанда хоҳише пайдо мешавад, ки аз воқеаҳо бештар дониста бошад ва онҳо дақиқ ба тасвир оянд, сабабҳо, асрор ва ҳақиқат дар бораи беадолатиҳо (масалан, тавтиаи алайҳи Ӯлҷабоев) муфассал боз карда шаванд.

Аммо дар кулл тасвир бадеист ва ин ҷанбаи сужаи асар ба шахсият қаҳрамони асосӣ, нақлу ёддошт ва руҷуъҳои замонию равонии вай иртибот мегирад. Тамоми сохтори асар ба нақлу баҳо ва андешаҳо ва зовияи диди вай вобаста аст, ки қаҳрамон онҳоро дидаасту аз сар гузаронидааст ва пайваста ба натиҷаҳои лозим расидааст. Тасвир аз ҳайси замону макон вусъат дорад: воқеаҳои он ҳарчанд аз ибтидои солҳои сиюми асри гузаша ибтидо мегиранд, гоҳе ба воқеаҳои замони инқилоб ва аз он пештар низ гиреҳ хӯрда, то ба солҳои навад мерасанд. Онҳо ҳама аз ҳаводиси муҳимму марҳалавӣ иборатанд. Макони ин воқеаҳо низ аз Водии Вахш, аз Тоҷикистон ибтидо ёфта, метавон гуфт, дар тамоми шӯравии собиқ (Русия, Қазоқистон, Узбекистон ва ғ.) ҷараён мегиранд, ки паҳнои маконии румонро таъмин намудаанд. Аммо ин паҳно ва вусъати румонӣ (ҳамосӣ) на ба маънои панорамаи зоҳирист. Он беруномада аз сарнавишти қаҳрамони марказӣ мебошад, ки зиндагии мураккабу пурмоҷаро ӯро ба роҳҳои пурпечуфароз овораву саргардон карда буд. Ба ҳамин асос дар роман ба ҷуз аз нақли воқеаҳои муқаррарӣ аз сужаи моҷароӣ, таъризу киноӣ, масалу шеър низ истифода шудааст, то шебу фарози зиндагӣ ва ҳолоти равонии қаҳрамон ҳамаҷиҳата ба тасвир омада бошад.

Ҳамин тавр, румони «Нони шарикӣ. Сад сол бо Русия» асарест, ки хусусиятҳои хоси ғоявию бадеӣ дорад ва минбаъд барои ба таври воқеӣ ба тасвир гирифтани таърихи сад соли ахир роҳ боз мекунад. Паёми асосӣ ва муҳимми асар иборат аз он аст, ки ба зиндагӣ ва кору фаъолият бо Русия ва замони шӯравӣ назари беғараз дошта бошем, дастовардҳои онро бо некӣ ёд кардаву аз камбудҳояш ибрат бигирем. Аз ҳама муҳимтар, ба қадри замони Истиқлол бирасем ва дигар ба умеди «нои шарикӣ» нашуда, ба ҳар гуна кумаку зиндагии ба ном бародарона, чӣ қадар ки онҳо назарфиреб ҳам набошанд, мафтун нашавем, имрӯзу ояндаи Ватанамони соҳбистиқлоламонро бо дасти худ бисозем. Ба эътибори ин ҳама маҳосин метавон чунин натиҷа гирифт, ки румони Мирзо Саидзода «Нони шарикӣ. Сад сол бо Русия» сухани тоза дар насри муосир буда, сазовор ба дарёфти Ҷоизаи давлатии ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ мебошад.

Абдухолиқи Набавӣ,

Адабиётшинос

ПАДИДАИ НАЗАРРАСИ АДАБӢ

Номи Мирзонасриддин Саидзода – муаллифи повесту ҳикояҳои “Хирмани сӯхта” (1994), “Шаби душвор” (2004), “Бозгашти Кунгур” (2008), романи “Оташ дар хонаи қадим” (2016) – барандаи Ҷоизаи адабии ба номи Садриддин Айнӣ беш аз сӣ сол инҷониб ба чанд насли хонандаи адабиёт ошно аст. Зеро ин асарҳо, ки масоили замони муосир ва мавзӯи таърихиро ба риштаи таҳқиқи бадеӣ кашидаанд, бешубҳа марҳилаҳои бадеӣ-иҷтимоӣ, ҷаҳони маънавӣ, мавқеи инсонӣ ва муносибати нависандаро ба гузаштаву имрӯз ва оянда ифода намудаанд. Романи калонҳаҷмаш “Оташ дар хонаи қадим”, ки Мирзонасриддин дар он бо самимият, муҳаббат ва ранҷу дарди ба худаш хос гирудор, моҳият, тазод ва зиддияти пурихтилофи яке аз марҳилаҳои муҳимми таърихи Осиёи Миёна, ба вижа тоҷиконро мавриди таҳқиқи бадеӣ қарор дода, образи олиҷаноби қаҳрамони асосӣ Мансури самарқандиро офаридааст, мақоми адабиашро дар фазои адабиёти миллӣ рӯшан намоиш дод, гузашта аз ин қавӣ гардонд.

Ҳафт-ҳашт сол пеш дар мақолаам ба шарафи интишори романи мазкури ҳампешаам “Оташ дар хонаи қадим”-ро аз силсилаи беҳтарин романҳои дар замони истиқлолият офаридашуда ҳисобидаам. Ва ин ҳаргиз муболиға нест. Иловатан, андешаву мулоҳизаҳои даҳҳо хонанда ин фикрро собит сохтаанд.

Вақте ба саҳифаҳои зиндагиномаи Мирзонасриддин Саидзода назар меафканем, мебинем, ки онҳо зоҳиран басо оддиву якранг метобанд: хатми мактаби миёна дар зодгоҳ, ба итмом расонидани техникуми политехникии Душанбе ва шӯъбаи шабонаи факултети автомобил ва хоҷагии автомобили Донишкадаи политехникии Тоҷикистон, фаъолияти меҳнатӣ дар автобазаи вазорати сохтмони ҷумҳурӣ ба ҳайси муҳандиси бехатарӣ, сардори нуқтаи таъмир, сармуҳандис, баъдтар сардори автоколонна, корманди масъули вазорати нақлиёт, вазифаҳои ҷиддӣ дар иттиҳодияҳои “Тоҷикавторемонт”, “Тоҷикзолото”, директори автобаза, ниҳоят вакили Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии мамлакат...

Яъне, маълум аст, ки ягон зуҳуроти сахт ҳайратовар ба чашм намехӯрад. Ва дар фаъолияташ ҳеҷ ишораеро ба адабиёт ё фаъолияти адабӣ намебинед ё зикраш нарафта. Аз дигар тараф пай мебаред, чӣ меҳре, шавқе, завқе ҳастиву тахайюлашро водор намуда, ки беш аз сиву панҷ сол пеш қалам ба даст бигираду бо ҷуръати ба худаш хос ба арсаи адабиёт ворид шавад, мақолаҳои адабӣ-публитсистӣ нависад, ҳикояҳо офарад, повестҳои “Хирмани сӯхта”, “Шаби душвор” ва “Бозгашти Кунгур”-ро офарад, ки дар маҷаллаи “Садои Шарқ” интишор ёфтаанд. Ва ҳар хонандаи солимфикру нозукбин, андак аз таърихи адабиёт огаҳ бадоҳатан эҳсос менамояд, ки Мирзонасриддин аз рӯи ҳавою ҳавас ба ин майдони “хуни дил хӯрдан” қадам наниҳодааст, гузашта аз ин амиқ дармеёбед, ки дар ҷодаи заҳмату доништалаб ва бағоят пуртазод шахсияти тасодуфӣ нест, балки ниятҳояш ҷиддӣ ва шикастнопазиранд... Вай хуб медонаду амиқ тасаввур менамояд, ки ба чӣ арсае ворид гаштаасту бобати манзури “ман”-и худ кадом ҳадафҳоро пеш гузоштааст.

Романи “Нони шарикӣ”, ки муаллифашро раёсати Иттифоқи нависандагони ҷумҳурӣ дар такя ба ҳифзи адолати иҷтимоӣ ва эҳтиром ба комёбии эҷодии нависанда Мирзонасриддин Саидзода ҳамчун номзад ба дарёфти Ҷоизаи давлатии Тоҷикистон ба номи Абуабдулло Рӯдакӣ пешниҳод кардааст, дар як муддати кӯтоҳ ду нашри он ба дасти хонанда расидааст, миёни аҳли адабиёт, хусусан муҳаққиқон баҳсу талош хезондааст, чун касе ба ҷаззобияти асари мазкур шубҳа наовардааст, идомаи мантиқии романи нахустинаш буда, рӯзгору тақдири бениҳоят пурпечутоб ва аз лиҳози фаъолнокии иҷтимоӣ ибратомӯзи писари Мансури самарқандӣ Ҷовид Мансуровичро пеши назар падид меоварад.

Зиндагиномаи қаҳрамонони марказӣ, ки дар умда беш аз шаст соли умрашро фаро гирифтааст, саршори лаҳзаҳои ҳассосу ҳаяҷонбахш, душвориҳои зиёду музаффариятҳо, ранҷу маҳрумӣ, таҳқирҳо дар зиндон ва аз нав чашидани мазаи озодиву меҳнат ба нафъи Ватан мебошад.

Ҷовид, ки сараввал чун узви комсомол дар арсаи сохтмони Вахш – фатҳу азхуднамоии заминҳои ташналаб коргари қаторӣ буд, сипас котиби комсомол, масъули иншооти тақсими об заҳмат кашида, баъдан чаҳор сол дар ҷабҳаҳои гуногуни Ҷанги Бузурги Ватанӣ баҳри ҳимояи Ватан обутоб ёфта, дар Берлин ғалабаро пазируфтааст ва баъди бозгашт аз фронт варо раиси колхоз интихоб менамоянд. Азбаски ин вазифа барояш марҳилаи нав буд, гоҳе гузаштаро ба ёд меораду таҳлил мекунад, зеро одами солимфикр асту талошу ҳадафаш танҳо пешрафти кори хоҷагии коллективона ва беҳтар гаштани рӯзгори мардум дар он даврони баъдиҷангии мураккаб аст.

Дар чаҳорсӯи зиндагӣ бо садҳо инсони хулқу атвораш мухталиф, аз ҷумла ба Максим, Валя, Иван Буров, Каримҷон, Шарофат, Бадалов, Озар Ҳаким, Нодирабонуву Гулниссо, Алишер, кормандони машҳури ҳизбиву давлатӣ, ба мисли Сергей Капустин, Турсун Ӯлҷабоев, Мавлонови ферма, Сарабек Ҷӯрабекови ӯзбекистонӣ, Сулаймон қазоқ, Асрор Бармаков, Ибодулло Мавлонов, Лузгини зоғчашм, Алишерака, Ғолибҷон Воҳидов ва амсоли инҳо даҳҳо нафари дигар рӯ ба рӯ омадаву, якҷоя меҳнат кардааст, пайваста бо виҷдони поку нияти ҳалол, бехабар аз он, ки тақдир бар касофати зумраи нобакор – зимомдорони давр ба сару гарданаш зарбаи ҷонкоҳ мезанад.

Дар мавридаш бояд зикр кард, ки он ҳама қаҳрамонҳо одамони тасодуфии атроф нестанд, синну солашон гуногун аст, вобаста ба сатҳи одаму оламфаҳмӣ ва дарки зиндагӣ ба таври хоса ҳарф мезананд, мулоҳиза меронанд, масъала пеш мегузоранд, баҳри ин ё он мақсад талош меварзанд. Дар бисёр ҳолатҳо, гумон мекунед, ки шумо, хонанда садои онҳоро мешунавед, оҳанги иқдомашон ҳис мешавад. Яъне, муаллифи роман дар офаридани симои ба худ хоси қаҳрамонҳо маҳорати хубро дорост.

Баъди ҷаласаи таърихии 11 апрели соли 1961, ки бо ташаббуси Ковал ном одами тинаташ палид бо розигии Москва се нафар роҳбари аввали Тоҷикистон: Турсун Ӯлҷабоев, Пётр Обносов ва Назаршоҳ Додхудоевро аз сафи ҳизб меронанду аз вазифа барканор мекунанд, ба умри даҳҳо нафар роҳбари ноҳияҳо, раисони машҳури ордендор ҳам сӯҳон мезананд, аз ҷумла Ҷовид Мансуровро низ ба ҳабс мепартоянду ҳукми қатлро мебароранд...

Дарвоқеъ, Ҷовид Мансурович дар он ҷаласа ҳамроҳи Иван Буров нишаставу вазъиятро муҳокимакунон бо ҳайрату изтироб дурӯягиву хиёнат, чоплусӣ, ҷасорату далериро дар симои кормандони масъули ҳизбу ҳукумат ба чашми худ мебинад...

Бешак, тасвири он ҷаласа, ки тафсилоташ дар саросари Тоҷикистон бо беадолатию бебунёдии худ он давра ғулғула афкандаву моҳу солҳо дар дили он насл аксандозӣ ёфта буд, аз ҷониби муаллиф бағоят мӯшикофонаю нозук ба тасвир омадааст. Муҳит, шинухези масъулони сатҳҳои гуногун, интизорӣ, гуфтугузори пичирросии ҳозирон, нидоҳои ботиниашон ҳар хонандаи ҳассосро, ки таҳаммули беадолатиро надорад, беихтиёр ба риққат меоварад. Дар ин ва чандин қисмати романи “Нони шарикӣ” бармало ҳунару истеъдоди адабии Мирзонасриддин, рӯи саҳфа зикр намудани ҳаяҷону изтироб ва дасткӯтоҳии одамон, ҳамзамон устувории ботинии бархе хеле таъсирбахш ба чашм мерасад.

Ӯро, ки аз гирдоби ҷанги хонумонсӯз гузашта, иродааш аз оҳан ҳам сахттар буд, муддати дароз дар маҳбас таҳқиру паст мезаданд, таҳдид мекунанд, ранҷу шиканҷи ҷисмонӣ медиҳанд, рӯзу ҳафтаҳо дар картсери пур аз намиву сард гушнаву ташна нигаҳ медоранд. Боз шабу рӯзи зиёд интизори ҳукми паррон меистад. Аммо бо хости қисмат, бегуноҳ ки буд, одамони баинсоф ҳукми маргро ба ҳабси дурудароз табдил медиҳанд ва баъди нӯҳ солу се моҳ сарбаландона ба озодӣ мебарояд. Шарафмандиву виқорашро пинҳон намедорад, зеро ба ҳама ранҷу азоб, таҳқир тоб овард, на Турсун Ӯлҷабоев, на каси дигарро нафурӯхт, маҷбурӣ сафедро сиёҳ, ҳалолро ҳаром нагуфт, ҳақиқатро авло донист, орому осуда аз он буд, ки рӯҳашро, рӯҳи инсониашро он бадзотҳо бар асари зӯровариҳо шикаста натавонистанд.

Хонанда андешаҳои ботинӣ, азоби рӯҳонӣ, шиканҷаи ҷисмонӣ ва устувории иродаи Ҷовид Мансуровичи ҳақиру афсурдаҳол, рӯҳаш коҳида ва маъюсу навмедро пеши назар меораду беихтиёр хаёл мекунад, ки гӯё муаллиф ҳар лаҳзаву ҳар соат, балки моҳу солҳои дар ҳабс будани қаҳрамонаш ҳамроҳи ӯ мондааст, хаёлан аз паҳлӯяш дур нарафтааст. Ҳамзамон, ёди Гулниссову фарзандон ва ёрони содиқаш ҳамеша такягоҳи қавии маънавии шахси зимни тӯҳмат радди маъракагашта мемонад, гуфтугӯи хаёлӣ бо онҳо дармони мадору қудрати ақлу ҳушаш мешаванд. Муаллиф ба ин ҳама рукнҳои табиию равонии вазъу ҳолати Ҷовид Мансуров, барои пойдор мондани қудрати рӯҳонии вай аҳаммияти ҳаматарафа додааст. Беҳуда нест, ки “ҳангоме аз дарвозаи маҳбас баромад, лаҳзае истод. Дар тану ҷонаш лаззати нафаси озодро ҳис кард ва пичиррос зад: “Парвардигорам, маро боз дар заминат иҷозати озодона гаштан додӣ, то рӯи фарзандонамро бубинам, ба бандаат Гулнисо, ки ба ман амонат додаӣ, боз ҳамдаму ҳамдостон бошам. Шукр...”

Ҷовид Мансурович бо ҳазор фикру хаёл ва орзуҳои заминии одамӣ ба назди оилааш бармегардад, аз ба воя расидану камол ёфтани фарзандонаш шод мешавад, андак пас таҷрибаашро ба инобат гирифта, дар хоҷагии роҳҳои ноҳия саринженер таъин мекунанд. Зиндагӣ гӯё ба маҷрои табиии хеш медарояд. Вай тағйироти иҷтимоии рӯзгори одамон, пешрафти мактабу маорифро дида, рӯҳ мегирад, вале алами гузаштаи дирӯзааш ҳеҷ не, ки аз ёдаш дур равад. Боре дар хоҷагии роҳ коргарону ронандаҳо як навъ эътирозу исён мебардоранд. Вақте ҳама гирд меоянд, ӯ бо лаҳни хашмгин мегӯяд:

“Албатта, аксари шумоён зиндагӣ ва воқеаву кордориҳои дар ҳаёти ман ҷойдоштаро шунидаед! Ҳақиқат чунин аст: Бадсириштон дар пайи қатл карданам шуданд, Худованд маро наҷот дод ва то ин ҷо расонд! Аммо бо чӣ ҳабисию шайтанат маро зиндон карда буданд, ин ҳам ба шумо маълум аст! Аз ин рӯ, минбаъд кадом беодоб маро ба он чӣ гузашт, таъна мезанад, гарданашро шикаста, боз ба зиндон баргаштанам мушкилие надорад! Дар зиндон будаҳо маро хуб мешиносанд. Кӣ савол ё сухане дорад?

Аз кас саволе набаромад.

― Савол набошад, ҳама ба ҷои кораш баргардад.”

Хонанда ба зудӣ ҳис менамояд, ки бо вуҷуди ҳама зарбаҳои ҷонкоҳ аз сиришти қаҳрамони асосӣ хислати табии ҷасоратмандӣ, дар ҳолати танг масъулиятро бар дӯши худ гирифтан ва ошкоро ғами корро хӯрдан аз вуҷудаш гум нашудааст, балки баръакс заминаҳои иҷтимоию рӯҳониаш мустаҳкамтар гаштаанд.

Нависанда дар ҷараёни роман ба ташаккули характери қаҳрамонон вобаста ба муҳити иҷтимоию рафти замон таваҷҷӯҳи доимӣ додааст. Инро мо дар камолоти одамии ошнои Ҷовид Мансурович Максим Бурову ҳамсараш ва писаронаш Сарҳаду Додоҷон, ҳатто Гулнисою дигар атрофиён равшан дида метавонем.

Побанди ташвишҳои зиндагӣ, чанд воқеаи ғалатӣ понздаҳ соли умраш сипарӣ мешаваду замони ошкорбаёнӣ, демократиябозӣ ва амсоли инҳо фаро мерасад, даврони бесарусомонӣ, бетартибиҳо... Дар аксари ҷумҳуриҳои иттифоқ, сарзамини тоҷикон истисно набуд. Моҳияту боиси он зуҳуроти номатлуби марҳилаи охирини давлати абарқудрати СССР ва заминаҳои шикасту барбодравии онро нависанда дар муколамаи пурмаънои Ҷовид Мансурови тоҷику дӯсти русаш Максим Буров, инчунин баҳсҳои Сарҳаду Додоҷон басо муфассалу ҷолиб, нишонрас, зимни таҳлили воқеаҳои баҳсбарангези Россия, номуайянии ояндаи халқҳо ва тағйирёбии авзои Тоҷикистон дар соли 1991, гирдиҳамоиҳо, созмонсозиҳо, майдонталошиҳо батафсилу далелнок ва боварбахш ифода намудааст.

Ба хаёлам, роман хеле рамзӣ анҷом пазируфтааст: “Мӯйсафед хомӯш буд. Як буғзи кунде аз рӯзгори гузашта ба ҷисму ҷонаш фишор меовард. Нигоҳашро аз заминҳои пахта намеканд. Фикр мекард, ки аксари ин заминҳоро замоне колхоз обод карда буд. Акнун кӣ онҳоро соҳибӣ мекунад? Ва чӣ ном мегиранд?..”

Ӯ беихтиёр оҳ кашид ва дар дил хулоса баровард: аҳволи ин олам гирдгардонӣ будааст... Аммо мусаллам аст, ки солҳо мегузаранду наслҳои оянда дар бораи он давлате, ки СССР ном дошт, ривояту афсонаҳои ширин хоҳанд бофт”.

Ба пиндорам, ҳар хонандаи ҳушёру зирак ба сарнавишти пуробуранги Ҷовид Мансуров таваҷҷӯҳ дода, пай мебарад: маънии зиндагии инсони дилогоҳ, ки аз хизмати содиқонаю бедареғ ба Ватан, ба сарзамини аҷдодӣ, ба ҳамасрон иборат аст, сарфи назар аз бурду бохт, ранҷу озор, чашидани лаззати зиндагиву зан, шодиҳо аз ободии хонавода, умеду маъюсиҳо, шикасту зарбаву таҳқир ва каҷравиҳои ногаҳонии қисмат кори пуршараф, зуҳури эҳсоси меҳанпарастӣ аст, дар ёди одамони қадршинос ва саҳифаҳои китоби таърих боқӣ мемонад.

Ба гумонам, яке аз ҳадафҳои муаллифи роман талқини ҳамин фикри одӣ ва азалӣ ба хонандагони имрӯза мебошад.

Ҳар асари хуби ба дили хонанда раҳ ёфтаи нависанда ё шоир, публитсисту мунаққиди адабӣ бояд, ки дар замонаш қадрдонӣ шавад. Ин, пеш аз ҳама ба манфиати адабиёт аст. Бо эътимоди том метавон гуфт, ки романи “Нони шарикӣ”-и адиби хушбин Мирзонасриддин Саидзода дар фазои маънавии мо падидаи хубу назарраси гуворои адабист ва месазад, ки ба Ҷоизаи давлатии Тоҷикистон ба номи Рӯдакӣ қадрдонӣ шавад.

Абдуғаффор Абдуҷаббор

Нависандаи халқии Тоҷикистон

МУНДАРИҶА

Сарсухан ……………………………………………………….3

Назаре дигар ба рӯзгори замони Шӯравӣ ………………….333

Падидаи назарраси адабӣ …………………………………..343

Мирзо Саидзода

(Мирзонасриддин)

НОНИ

ШАРИКӢ

(роман)

Ба чоп 25.05.2026 иҷозат дода шуд.

Андозаи 84Хх108^1/32. Коғази офсет.

Чопи офсет. Гарнитураи Times New Roman Tj.

Ҷузъи чопии шартӣ 23. Теъдоди нашр 40 нусха.

Супориши №67

БИ №19

Муассисаи нашриявии «Ирфон»-и

Вазорати фарҳанги Ҷумҳурии Тоҷикистон

734018, ш. Душанбе, кӯчаи Н. Қаробоев 17.

Дар матбааи ҶДММ «Бебок» чоп шуд.

Notes

[←1]

Марг ба душманони халқ!

[←2]

Чеканка - гулчинии пахта.

[←3]

Қарз бори гаронест, ки хобатро њам вайрон мекунаду умратро њам.

[←4]

Ҷамъияти матлуботи ноҳия

[←5]

Улҷабоевро гиран мусибаите рӯй намедиҳад.

[←6]

Шояд мусибат руй диҳад!

[←7]

Ман чунин намешуморам.

[←8]

Улҷабоев кист ки аз амри маскав сар мепечад! Ин баақл рост намеояд! Бади ин худсарӣ фақат аз кор гиран, бахайр аст.

[←9]

Ба Ҷумҳурӣ Улҷабоев ҷавобгар аст. Агар аз амр сарпечид, Малум ки, сабаб дорад!

[←10]

Рафиқ Мансуров, шумо бояд донед ки ба ҳама неку бади ҷумҳурӣ Маскав ҷавобгар аст. Ҳамаи мо Улҷабоев ҳам, коргари Маскав мебошад. Мо чун донаҳои болои тахтаи шатранҷ қарор дорем, ба кадом самте равонакунад, меравем.

[←11]

Фаҳми худатон нест, куҷо рав гуфт метозед.

[←12]

Ман депутат ҳуқуқ дорам ки аз шумо пурсам.

[←13]

Зимнан дар соли 37-ум бо чунин суханон ба ҷои ислоҳотӣ, мефиристондан.

[←14]

Бале он солҳо аз дасти хабаркашу хабисҳо бисёр касонро ба онҷой рои карда будан.

[←15]

Дар соли 37 ман кудак будам.

[←16]

Чоҳкан зери чоҳ мемонад

[←17]

Ин русиро мефаҳмад?

[←18]

Дар хонаи ятимон калон шудааст, Иван Григоревич, аз рӯйи шунидам, забони русиро медонад.

[←19]

Чї хел, Николай Михайлович? Тобистони гузашта ду шабро дар меҳмонхонаи колхози мо  гузарондед. Як сол пеш ҳам меҳмон будед. Мегуфтед, ки ба русї хуб суӽбат мекунам.

[←20]

Бидон, ки ман, ба кадом колхозе хоҳам, меравам ва ба хотир намегирам, ки он ҷо кӣ буду чӣ буд...

[←21]

Ба кадом колхозе хоҳад, меравад, хоҳад, як сол меистад, то ки нобакории раисони аќлбохтаи шуморо дақиқ кунад, фаҳмидед?!

[←22]

Чӣ ҷойи нофаҳмӣ дорад?.

[←23]

Иван Григорьевич, дар хотир доред, ин дар пленум ҳам забони дароз дошт.

[←24]

Ҳеч гап не, мо илоҷе майнаашро ҷобаҷо мекунем.

[←25]

Гӯш кунед...

[←26]

Ту маро гӯш кун! Ман вақт надорам! Ту бо Ӯлҷабоев рафиқ ҳастӣ, корҳои пинҳонияшро медонӣ!  Ба ман мегӯӣ:  он пулҳое, ки аз изофанависӣ мегирифтӣ, ба Ӯлҷабоев ва Додхудоев медодӣ! Мегӯӣ, ки онҳо туро маҷбур карданд, ки изофанависӣ кунӣ! Маҷбур карданд, ки пул медиҳӣ!

[←27]

Чаро он чизеро, ки набуд, бояд бигўям? Нафақат Ӯлҷабоев, бисёриҳо маро рафиқи худ медонистанд, чунки колхози мо ба давлат пахтаи бисёр медод, чунки ман ва колхозчиӽо шабу рӯз кор мекунем. Њамааш њамин.  Дар масъалаи пул бояд бигӯям ки  Ӯлҷабоев одаме нест, ки пора гирад ё маҷбур кунад, ки мо изофанависӣ кунем. Кӣ ин ӽазёнро фикр карда барвардааст?

[←28]

Ту медонӣ, кӣ бо ту гап мезанад?!

[←29]

Аллакай фаҳмидам: як дузд аст!

[←30]

Ман даҳҳо  ту баринњоро маҷбур кардаам, ки хостаамро бигўянд! Туро ҳам маҷбур мекунам! Мегӯӣ, ки Ӯлчабоев маҷбурат кард, зиёданависӣ кунӣ! Маҷбурат кард мегӯӣ! Мегӯӣ, ки пулњоро ба ў медодӣ! Мегӯӣ, дигар роҳ надорӣ!

[←31]

Ман ба шумо гуфтам, Ӯлҷабоев ҳеч вақт пул напурсидааст. Вай  чунон нест, ки дар борааш фикр  доред.

[←32]

Биё, ба  хубӣ бигў... Набошад, суханонеро аз дилат мебарорем, ки ба касе нагуфтаї! Ќиёматро бароят ќоим мекунем, Раис-бобо! Ин ҷо барои ту чойхона нест!

[←33]

Чойхонаи бобаракаттарини олам!

[←34]

Ба ту гуфтам, ки вақт надорам!

[←35]

Ӯлҷабоев ҳеҷ гоҳ моро “плон деҳ” гуфта маҷбур накардааст. Сардори саруправленияи назди ҳукумат оид ба пахта  Сергей Какустин маҷбур мекард. Хоҳед, рӯзу соаташро навишта медиҳам. Гоњ зорї мекард ўву гоњ тањдид, ки бо њар роње бошад, плану уњдадорињоро иљро кунем.

[←36]

Агар  аз даҳонат напарондам, номам Иван не!

[←37]

Ман дар сохтмони Вахшу майдони ҷанг бисёр иванњоро дидам, ки одамони хуб буданд. Маълум  мешавад, ки дигархелањояш ҳам будаанд.

[←38]

Бишин дар љоят!

[←39]

Сахттар бизан!

[←40]

Бигузор, дар он ҷо пӯсида равад!

[←41]

Бачаҳо, вай худист.

[←42]

Ман ин дафъа намегузорам, ки моро осон таги по кунед, нобакорон! Лаинӽо! Нокасҳо! СССР-ро барҳам додед, кишварро шарманда кардед, акнун омадаед, ки дар ин љо тартиб ҷорӣ кунед?!

[←43]

Дар Ӯзбекистон њашт сол муш барин кофтеду кофтед, чӣ ёфтед?  Ҳеҷ! Халқро ноумед кардед! Мардум он љо бо дили соф кор мекард, шумо тањќираш кардед, ѓораташ кардед!

[←44]

Хунхорӽо! Туӽматчиӽо! Касе дигар бо шумо зиндагӣ нахоӽад кард! Шумо аз он русӽое нестед, ки мо медонистем!

Table of Contents

МИРЗО САИДЗОДА